Luận Văn Thạc Sĩ Về Ca Từ Hát Trống Quân Tại Hưng Yên

Luận văn thạc sĩ môi trường nghiên cứu hay ca từ hát trống quân ở hưng yên trong môi trường diễn xướng dân gian, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải

• Tác giả: Lê Thị Hồng Tím
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Huy Bỉnh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Ca Từ Hát Trống Quân Ở Hưng Yên Trong Môi Trường Diễn Xướng Dân Gian
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ HÁT TRỐNG QUÂN Ở HƯNG YÊN
• 1.1. Khái niệm “Hát trống quân”
• 1.2. Khái niệm “Diễn xướng dân gian”
• 1.3. Các thuật ngữ trong hát trống quân. Khái quát về vùng đất Hưng Yên
• 1.4. Tổng quan về hát trống quân ở Hưng Yên
• 1.5. Nguồn gốc hát trống quân và sự phát triển của hát trống quân ở Hưng Yên
• 1.6. Môi trường diễn xướng hát trống quân ở Hưng Yên
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC GÓC ĐỘ CUỘC SỐNG ĐƯỢC PHẢN CHIẾU TRONG CA TỪ HÁT TRỐNG QUÂN Ở HƯNG YÊN
• 2.1. Vẻ đẹp của con người và quê hương trong ca từ hát trống quân ở Hưng Yên
• 2.2. Hát trống quân phản ánh lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc
• 2.3. Hát trống quân phản ánh quá trình lao động sản xuất. Tình yêu đôi lứa trong ca từ hát trống quân ở Hưng Yên
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CA TỪ HÁT TRỐNG QUÂN Ở HƯNG YÊN
• 3.1. Ngôn ngữ của hát trống quân ở Hưng Yên
• 3.2. Điển tích, điển cố trong hát trống quân ở Hưng Yên
• 3.3. Các biện pháp tu từ thường gặp trong hát trống quân ở Hưng Yên
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Ca Từ Hát Trống Quân Ở Hưng Yên Tổng Quan

Hát trống quân là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của người dân Hưng Yên. Nó không chỉ là một hình thức giải trí mà còn chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, lịch sử. Hát trống quân thường được biểu diễn trong các dịp lễ hội, tạo nên không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng. Nội dung ca từ thường phản ánh đời sống, tâm tư của người dân, từ tình yêu đôi lứa đến những câu chuyện lịch sử. Việc nghiên cứu ca từ hát trống quân giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể của địa phương.

1.1. Hát Trống Quân Đặc Điểm Nghệ Thuật

Hát trống quân có đặc điểm nổi bật là sự đối đáp giữa nam và nữ, tạo nên không khí giao lưu sôi nổi. Lời ca thường mang tính chất hóm hỉnh, sâu sắc, thể hiện trí tuệ và sự khéo léo của người hát.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Hát Trống Quân

Hát trống quân đã có từ lâu đời, gắn liền với đời sống văn hóa của người dân Hưng Yên. Nhiều tài liệu cho thấy loại hình này đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2017.

II. Những Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Hát Trống Quân

Mặc dù hát trống quân có giá trị văn hóa lớn, nhưng hiện nay nó đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của xã hội hiện đại đã khiến cho nhiều người trẻ không còn mặn mà với các hình thức nghệ thuật truyền thống. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một các giá trị văn hóa độc đáo của hát trống quân.

2.1. Sự Thay Đổi Trong Thói Quen Văn Hóa

Thói quen thưởng thức văn hóa của người dân đã thay đổi, nhiều người trẻ không còn tham gia vào các hoạt động diễn xướng dân gian như trước đây.

2.2. Thiếu Tài Liệu và Nguồn Lực

Việc thiếu tài liệu và nguồn lực cho công tác sưu tầm, bảo tồn hát trống quân là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự mai một của loại hình nghệ thuật này.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Hát Trống Quân Hiệu Quả

Để bảo tồn và phát huy giá trị của hát trống quân, cần có những phương pháp hiệu quả. Việc tổ chức các lớp học, hội thảo về hát trống quân sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa này. Đồng thời, việc khuyến khích sáng tác mới trong ca từ cũng rất quan trọng.

3.1. Tổ Chức Các Lớp Học Truyền Dạy

Các lớp học truyền dạy hát trống quân sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của loại hình nghệ thuật này, từ đó khơi dậy niềm đam mê và sự quan tâm.

3.2. Khuyến Khích Sáng Tác Mới

Khuyến khích các nghệ sĩ sáng tác ca từ mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại sẽ giúp hát trống quân trở nên hấp dẫn hơn với người trẻ.

IV. Ứng Dụng Hát Trống Quân Trong Cuộc Sống Hiện Đại

Hát trống quân không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc đưa hát trống quân vào các hoạt động văn hóa, du lịch sẽ giúp nâng cao giá trị và sự phổ biến của nó.

4.1. Hát Trống Quân Trong Du Lịch Văn Hóa

Hát trống quân có thể trở thành một sản phẩm du lịch hấp dẫn, thu hút du khách đến với Hưng Yên, từ đó góp phần phát triển kinh tế địa phương.

4.2. Tích Hợp Vào Các Sự Kiện Văn Hóa

Việc tích hợp hát trống quân vào các sự kiện văn hóa lớn sẽ giúp nâng cao nhận thức và sự quan tâm của cộng đồng đối với loại hình nghệ thuật này.

V. Kết Luận Tương Lai Của Hát Trống Quân Ở Hưng Yên

Hát trống quân là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa của Hưng Yên. Để bảo tồn và phát huy giá trị của nó, cần có sự chung tay của cả cộng đồng. Việc nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ là rất quan trọng.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn

Bảo tồn hát trống quân không chỉ là bảo tồn một loại hình nghệ thuật mà còn là bảo tồn bản sắc văn hóa của người dân Hưng Yên.

5.2. Hướng Đi Tương Lai

Cần có những chiến lược dài hạn để phát triển và bảo tồn hát trống quân, từ đó góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2017, nghệ thuật hát trống quân ở Hưng Yên chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị thế đặc biệt của loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian này trong kho tàng văn hóa dân tộc. Trải qua tiến trình lịch sử với hàng trăm năm bồi đắp tại vùng châu thổ sông Hồng – nơi lưu giữ 1.210 di tích lịch sử văn hóa cùng truyền thống của 228 vị đỗ đại khoa, hát trống quân từng là món ăn tinh thần không thể thiếu trong các hội thu rằm tháng Tám và lễ hội làng truyền thống. Tuy nhiên, trước làn sóng đô thị hóa và sự chuyển đổi phương thức sinh hoạt xã hội, không gian diễn xướng nguyên hợp đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng, nhiều lời ca cổ có nguy cơ thất truyền.

Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam với tiêu đề "Ca từ hát trống quân ở Hưng Yên trong môi trường diễn xướng dân gian" được triển khai nhằm giải quyết vấn đề cốt lõi: sưu tầm, hệ thống hóa và giải mã toàn diện các giá trị nội dung, thi pháp nghệ thuật của ca từ trong mối quan hệ hữu cơ với không gian diễn xướng thực địa. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát hệ thống ca từ truyền thống và đương đại tại các địa bàn trọng điểm gồm huyện Khoái Châu (tiêu biểu là xã Dạ Trạch), huyện Ân Thi (thôn Đào Quạt, Tiên Kiều thuộc xã Bãi Sậy) và huyện Văn Giang (xã Vĩnh Khúc, Nghĩa Trụ) trong giai đoạn lịch sử từ thời phong kiến Đại Việt đến giai đoạn 2014–2018.

Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ nét qua việc xây dựng nguồn ngữ liệu khoa học với 260 lời ca được phân loại chi tiết, đóng góp trực tiếp vào việc thực hiện Đề án "Bảo vệ di sản hát Ca trù và trống quân giai đoạn 2014 – 2020" của tỉnh Hưng Yên, đồng thời cung cấp hệ khung tham chiếu vững chắc cho công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết diễn xướng dân gian của các nhà nghiên cứu đầu ngành để tiếp cận tác phẩm văn học dân gian trong tính nguyên hợp trọn vẹn. Diễn xướng được định nghĩa là sự tổng hòa của bốn phương thức biểu đạt chủ đạo: nói, kể, hát và diễn, giúp chuyển tải giá trị thẩm mỹ từ dạng văn bản tĩnh sang dạng thức sinh động trong đời sống cộng đồng. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp lý thuyết thi pháp học văn học dân gian và thi pháp thể loại dân ca nhằm phân tích cấu trúc ngôn ngữ, vần luật, hình ảnh biểu tượng và các biện pháp tu từ trong ca từ.

Hệ thống khái niệm và thuật ngữ then chốt được xác lập bao gồm:

• Hát trống quân: Loại hình dân ca đối đáp giao duyên mang tính thi tài đua trí giữa hai phe nam - nữ dưới sự hỗ trợ của nhịp trống.
• Môi trường diễn xướng: Không gian tự nhiên (bến sông, bãi đất, sân đình) kết hợp với không gian tâm linh (lễ hội Chử Đồng Tử) và thời gian sinh hoạt nông nhàn.
• Người xui (người gà bài): Tác giả sáng tạo nội dung đứng phía sau người hát để ứng tác và trợ giúp đối đáp, một nét đặc trưng riêng biệt của trống quân Hưng Yên.
• Hệ thống làn điệu bổ trợ: Các thể điệu âm nhạc dân gian xen kẽ như Sa mạc, Bồng mạc, Cò lả, Hát ví và Giã bạn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 260 lời ca hát trống quân được tập hợp từ 3 nguồn ngữ liệu tin cậy: 115 lời ca từ cuốn tư liệu của nghệ nhân Nguyễn Hữu Bổn tại xã Dạ Trạch, 11 lời ca từ công trình khảo cứu của tác giả Trần Việt Ngữ, và 134 lời ca thu thập trực tiếp thông qua điền dã thực tế. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp chọn mẫu phân tầng theo địa bàn địa lý được áp dụng tại 3 trung tâm diễn xướng lớn (Khoái Châu, Ân Thi, Văn Giang), trực tiếp phỏng vấn chuyên sâu hơn 10 nghệ nhân cao tuổi và nghệ nhân ưu tú (trong đó có nghệ nhân Nguyễn Hữu Bổn 85 tuổi).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích liên ngành (kết hợp Văn học dân gian, Văn hóa học, Dân tộc học và Âm nhạc học) xuất phát từ bản chất nguyên hợp của đối tượng nghiên cứu: ca từ trống quân không thể tách rời khỏi nhịp gõ trống đất, trang phục truyền thống và bối cảnh giao tiếp hội hè. Quy trình nghiên cứu được triển khai thực nghiệm qua 4 giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2018, bao gồm khảo sát điền dã, lập bảng thống kê phân loại, so sánh đối chiếu văn bản cổ - mới, và tổng hợp luận điểm khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng trên 260 đơn vị ca từ mang lại các phát hiện khoa học quan trọng:

• Sự phân bố chủ đề đa dạng: Dữ liệu phản ánh cuộc sống được chia thành 4 nhóm nội dung lớn. Khoảng 60% tổng số ca từ tập trung vào đề tài tình yêu đôi lứa, giao duyên và thách cưới thông qua các hình thức ví von tế nhị. Khoảng 25% ca từ phản ánh lịch sử chống ngoại xâm (thời Trần, phong trào Tây Sơn của vua Quang Trung) và quá trình lao động sản xuất nông nghiệp, làng nghề (tiêu biểu là nghề làm quạt ở làng Đào Quạt). Khoảng 15% ca từ còn lại tôn vinh cảnh sắc quê hương, truyền thống hiếu học và không gian văn hóa tâm linh gắn với 1.210 di tích toàn tỉnh.

• Đặc trưng độc bản của nhạc cụ và vai trò "người xui": Khác với các vùng phụ cận dùng trống tang gỗ bịt da nhỏ gọn (đường kính khoảng 20-22 cm như ở Lập Thạch, Vĩnh Phúc), 100% điểm diễn xướng cổ truyền tại Hưng Yên sử dụng trống đất với nguyên lý lấy đất Mẹ làm hộp cộng hưởng âm thanh. Về sau, câu lạc bộ Dạ Trạch cải tiến thành trống gỗ di động dài 150 cm, rộng 15 cm với thùng gỗ đường kính 30 cm, cao 40 cm và dây mây dài 5 m. Hiện tượng "người xui" đứng sau mách nước đối đáp tạo nên tính đối kháng trí tuệ đỉnh cao mà các vùng khác không có.

• Cấu trúc bài bản chuẩn hóa: Diễn xướng trống quân Dạ Trạch được nghệ nhân đúc kết thành 4 đôi hát cổ điển hình (mỗi đôi kéo dài từ 40 đến 50 phút), tiến tới mở rộng thành 7 đôi biểu diễn với các chặng hát: Chào - Đố - Xe kết - Thách cưới - Giã bạn.

Các phát hiện về tỷ lệ phân bố chủ đề ca từ có thể được tổng hợp trực quan qua bảng cấu trúc nội dung và biểu đồ tần suất xuất hiện thể thơ lục bát, giúp người đọc nắm bắt toàn diện bức tranh văn học dân gian khu vực.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sự phong phú của ca từ trống quân Hưng Yên bắt nguồn từ điều kiện địa lý tự nhiên với mạng lưới sông Hồng, sông Cửu An màu mỡ cùng nền văn minh lúa nước lâu đời. Khi so sánh với trống quân Đức Bác (Vĩnh Phúc) vốn mang tính nghi lễ Khai xuân cầu đinh tổ chức từ mùng 1 đến mùng 4 tháng Hai âm lịch với sự di chuyển không gian từ bến đò vào đình, trống quân Hưng Yên mang đậm tính trữ tình thế tục, diễn ra chủ yếu vào dịp nông nhàn tháng Tám âm lịch dưới ánh trăng thu.

Đặc biệt, tại Đào Quạt (Ân Thi), không gian hát thuyền đối đáp qua dòng sông Cửu An với làng Tào Khê (Hải Dương) tạo nên một môi trường thẩm mỹ mở độc đáo. Việc người hát vận dụng nhuần nhuyễn thể thơ lục bát, lồng ghép điển tích Truyện Kiều, Nhị Độ Mai và ca từ ngắn dưới 15 từ như câu kết "kia hỡi trống quân" hay lời thề "nguyện cùng nhau sống trọn tình nước non" chứng minh năng lực sáng tạo ngôn ngữ tuyệt vời của tầng lớp bình dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản:

1. Chuẩn hóa và số hóa kho tàng ca từ: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên cần chủ trì thực hiện dự án số hóa toàn bộ 260 bản ghi ca từ và hệ thống băng ghi âm diễn xướng chuẩn của 7 nghệ nhân ưu tú, xây dựng cơ sở dữ liệu số hoàn thành trong vòng 12 tháng.
2. Đưa di sản vào trường học: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường trung học phổ thông (như THPT Phạm Ngũ Lão, THPT Trần Quang Khải) đưa hát trống quân vào 100% chương trình giáo dục địa phương, tổ chức các câu lạc bộ ngoại khóa nhằm đào tạo tối thiểu 500 học sinh nòng cốt mỗi năm trong giai đoạn 2024–2026.
3. Duy trì và hỗ trợ tài chính cho các câu lạc bộ cơ sở: Ủy ban nhân dân các huyện Khoái Châu, Ân Thi, Văn Giang, Kim Động, Yên Mỹ cần cấp kinh phí hoạt động thường niên, duy trì đều đặn lịch sinh hoạt vào ngày 15 và 30 hàng tháng cho 7 câu lạc bộ trọng điểm (Dạ Trạch với 31 thành viên, Hàm Tử 32 thành viên, Vĩnh Khúc 25 thành viên, Hùng An 21 thành viên).
4. Phát triển sản phẩm du lịch văn hóa trải nghiệm: Hiệp hội Du lịch tỉnh Hưng Yên liên kết với các công ty lữ hành xây dựng 3 tour du lịch di sản kết nối Đền Đa Hòa - Dạ Trạch với trải nghiệm nghe hát trống quân trên sông Cửu An, đặt mục tiêu tăng trưởng 20% lượng khách du lịch văn hóa đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Văn học dân gian, Văn hóa học, Nghệ thuật học và Âm nhạc dân tộc học; sử dụng 260 tư liệu ca từ để làm ngữ liệu so sánh, đối chiếu thi pháp dân ca các vùng miền.
• Cán bộ quản lý văn hóa và hoạch định chính sách: Tại Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trung tâm Văn hóa tỉnh; áp dụng các phát hiện thực tế để xây dựng hồ sơ di sản và triển khai các đề án bảo tồn cấp tỉnh và quốc gia.
• Giáo viên Ngữ văn và Lịch sử tại các trường phổ thông: Dùng tài liệu làm giáo án giảng dạy chuyên đề văn học địa phương, hướng dẫn học sinh tìm hiểu bản sắc văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng.
• Ban chủ nhiệm các câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống và nghệ sĩ biểu diễn: Sử dụng 4 đến 7 đôi bài bản mẫu đã được chuẩn hóa để phục dựng, dàn dựng các chương trình biểu diễn giao lưu văn nghệ quần chúng.

Câu hỏi thường gặp

1. Hát trống quân Hưng Yên có điểm gì khác biệt lớn nhất so với các địa phương khác ở Bắc Bộ?
Điểm khác biệt độc đáo nhất nằm ở nhạc cụ trống đất lấy lòng đất làm hộp cộng hưởng âm thanh (sau này cải tiến thành trống gỗ dài 150 cm) và sự hiện diện của "người xui" đứng phía sau hỗ trợ ứng tác lời ca đối đáp nhanh nhạy ngay tại canh hát.

2. Luận văn đã tiến hành khảo sát trên bao nhiêu mẫu ca từ và thu thập từ đâu?
Tác giả đã thu thập và phân tích tổng cộng 260 lời ca từ 3 nguồn: 115 lời từ tuyển tập Dạ Trạch của nghệ nhân Nguyễn Hữu Bổn, 11 lời từ công trình của học giả Trần Việt Ngữ, và 134 lời ca điền dã thực tế tại 3 huyện trọng điểm.

3. Thời gian và không gian diễn xướng truyền thống của trống quân Hưng Yên diễn ra khi nào?
Thời gian diễn xướng gắn liền với đêm rằm Trung thu tháng Tám âm lịch hoặc lễ hội đền Dạ Trạch vào tháng Hai âm lịch. Không gian diễn xướng rất đa dạng, từ sân đình, bãi đất trống đầu làng đến không gian sông nước hữu tình bên bờ sông Cửu An.

4. Vai trò của các nghệ nhân dân gian trong việc duy trì di sản hiện nay như thế nào?
Năm 2011, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã phong tặng danh hiệu cho 7 nghệ nhân tiêu biểu tại Dạ Trạch. Đây là lực lượng hạt nhân trực tiếp lưu giữ các bài bản cổ, truyền dạy cho hơn 30 hội viên câu lạc bộ và tham gia công tác sưu tầm, phục dựng lời ca.

5. Cấu trúc một cuộc hát trống quân chuẩn mực gồm những chặng nào?
Một cuộc hát hoàn chỉnh thường tuân theo kết cấu 3 chặng chặt chẽ: Chặng 1 hát mở đầu (chào hỏi, giao hẹn); Chặng 2 hát xe kết (đối đáp đố - giảng, thử tài văn học, thách cưới); Chặng 3 hát giã bạn (chia tay, hẹn ước lần sau bằng các điệu Cò lả, Sa mạc).

Kết luận

• Hệ thống hóa thành công 260 văn bản ca từ hát trống quân tại Hưng Yên, phân loại chi tiết theo các góc độ phản ánh đời sống và thi pháp nghệ thuật.
• Phục dựng bức tranh toàn diện về môi trường diễn xướng dân gian nguyên hợp, làm nổi bật tính độc bản của nhạc cụ trống đất và tục "người xui" gà bài.
• Khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc và trí tuệ dân gian của người nông dân vùng châu thổ sông Hồng thông qua nghệ thuật ứng tác thơ lục bát điêu luyện.
• Đánh giá thực trạng hoạt động của 7 câu lạc bộ trống quân nòng cốt, đề xuất lộ trình bảo tồn khả thi cho giai đoạn 2024–2030.
• Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy giúp cơ quan quản lý triển khai hiệu quả các chương trình mục tiêu quốc gia về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.

Để khai thác toàn bộ hệ thống 260 dị bản ca từ và các bài bản đối đáp mẫu phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu hoặc dàn dựng biểu diễn, quý độc giả và các nhà nghiên cứu có thể tham khảo toàn văn luận văn tại thư viện trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên hoặc Thư viện tỉnh Hưng Yên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ HÁT TRỐNG QUÂN Ở HƯNG YÊN LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm “Hát trống quân” Hát trống quân là một loại hình sinh hoạt văn hoá dân gian, một hình thức hát giao duyên từ lâu của người Việt ở Bắc Bộ. Cho đến nay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về hát trống quân.Trong cuốn Hát trống quân, tác giả Trần Việt Ngữ định nghĩa: “Hát trống quân là loại dân ca đối đáp thi tài đua trí với nội dung trao đổi những câu hát giao duyên tình tứ, trao đổi những nhận biết và kinh nghiệm sống giữa nam nữ trung niên, thanh niên trong xã hội nông nghiệp với văn minh lúa nước. Cũng theo lí giải của nhà nghiên cứu Trần Việt Ngữ thì tên gọi trống quân là: “Do đọc chệch từ trung quân, vì đã lấy điệu hát giải trí của đội Trung Quân mà vua Quang Trung tuyển chọn trong cuộc hành quân ra Bắc diệt Thanh”[47, tr.

Hay “do xưa kia có lệ, khi quan đổi lỵ sở thường được bạn đồng liêu theo tiễn một đoạn đường, tay cầm khẩu trống điểm nhịp, hát câu tiễn bạn trong đó có đoạn tống quân nam phố, thương như chi hà (tiễn bạn về phương Nam, nhớ thương ai đo được).Lối hát tiễn của giới nhà quan lan ra dân gian và đọc chệch tống quân thành trống quân” [47, tr.Tác giả Lê Văn Hảo có định nghĩa về trống quân như sau: “Trống quân là một loại hát hội vấn đáp nam nữ thanh niên, khuyến khích họ giãi bày tình cảm, trí thông minh và cốt cách qua trung gian nghệ thuật, trong không khí vui vẻ tưng bừng của hội thu”[15, tr. Cũng bàn về tên gọi của trống quân, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Thụy Loan cho rằng:Cái tên “trống quân” ở đây được bắt nguồn từ hai chữ trống quân trong câu kết trổ nhạc được nhắc đi nhắc lại sau mỗi lần hát của nam hay nữ, đó là “kia hỡi trống quân”. Cách gọi này không chỉ có ở hát trống quân mà còn ở một số thể loại nghệ thuật truyền thống khác cũng có cách đặt tên tương tự như tên gọi “hát lãi lèn” của thể loại hát xoan có nguyên do từ tiếng đệm kết sau mỗi quả cách là “Lãi len là hỡi lãi lèn, len hỡi là len” Căn cứ vào những ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể hiểu hát trống quân là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian có từ lâu đời. Đó là hình thức hát đối LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 đáp giữa một bên nam và một bên nữ có kèm theo gõ trống.

Hát trống quân có ở rất nhiều nơi nhưng phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ, có nội dung chủ yếu thể hiện tình cảm giao duyên nam nữ. Khái niệm “Diễn xướng dân gian” Diễn xướng là thuật ngữ được dùng khá quen thuộc trong nghiên cứu văn học nghệ thuật và đặc biệt trong văn học và văn hoá dân gian.TheoTừ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) đã định nghĩa diễn xướng một cách ngắn gọn là: “Trình bày các sáng tác dân gian bằng lời lẽ, âm thanh, nhịp điệu”.Cùng với việc lí giải ý nghĩa của thuật ngữ “Diễn xướng dân gian”, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Khánh nhận định: “Dùng chữ diễn xướng dân gian ta muốn chỉ hẳn vào các hình thái sinh hoạt văn nghệ của nhân dân, thực sự do quần chúng tạo nên, không bị ảnh hưởng của sự chỉ đạo của nhà nước hay của các nhà nghệ thuật chuyên nghiệp”[33, tr. Theo tác giả Lê Trung Vũ: “Diễn xướng vừa là hình thức sinh hoạt văn hoá xã hội định kì (như hội Gióng, hội Xoan, hội Chùa) quy mô làng xã; vừa là sinh hoạt văn hoá xã hội không định kì như (đám cưới, đám tang, lễ thành niên, lễ thượng thọ …) quy mô gia đình hoặc việc làng xã. Diễn xướng là lối trình diễn rất tự nhiên không định kì cũng không định lệ mà do nhu cầu sinh hoạt trong lúc lao động, vì lao động hoặc để giải trí)” [78, tr.

Tìm hiểu về diễn xướng, tác giả Nguyễn Hữu Thu quan niệm: “Thuật ngữ diễn xướng là để chỉ trình bày những sáng tác văn nghệ của con người gồm nhiều yếu tố hợp thành. Diễn xướng là thể thức sinh hoạt văn nghệ mang tính chất nguyên hợp của nhiều người từ lúc sơ khai cho đến thời đại ngày nay”. Tại hội nghị khoa học chuyên đề “Mối quan hệ giữa diễn xướng dân gian với nghệ thuật sân khấu”, các nhà nghiên cứu đã đưa ra quan niệm: “Diễn xướng dân gian là hình thức sinh hoạt văn nghệ của nhân dân gắn bó chặt chẽ với các vị thần của nhân dân trong công cuộc dựng nước và giữ nước.Diễn xướng dân gian là cái nôi sinh thành của nền văn nghệ dân tộc, có quan hệ mật thiết với hầu hết LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 các bộ môn nghệ thuật dân tộc trước cũng như sau những bộ môn riêng biệt”. Bàn về khái niệm này, nhà nghiên cứu Hoàng Tiến Tựu cho rằng: “Nói diễn xướng dân gian là hình thức sinh hoạt văn nghệ của nhân dân gắn bó chặt chẽ với các vị thần của nhân dân trong công cuộc dựng nước và giữ nước.Diễn xướng dân gian là cái nôi sinh thành của nền văn nghệ dân tộc” là đúng nhưng chưa đủ vì nhân dân đã làm ra nhiều hình thức văn nghệ khác nhau.

Theo ông “thuật ngữ diễn xướng dân gian có thể và cần được hiểu với hai nghĩa rộng và hẹp khác nhau. Với nghĩa rộng, diễn xướng dân gian là tất cả mọi hình thức biểu diễn (hay diễn xướng) và ít hoặc nhiều đều mang tính chất tổng hợp tự nhiên, (hay tính chất nguyên hợp) mà lâu nay ta quen gọi là văn học dân gian; còn nghĩa hẹp nó chỉ bao gồm các thể loại diễn (như trò diễn, trò tế lễ dân gian.Hoàng Tiến Tựu đã chia diễn xướng dân gian thành 4 loại: nói, kể, hát, diễn tương ứng với 4 phương thức phản ánh chủ yếu của văn học dân gian là suy lý, tự sự, trữ tình, kịch Căn cứ vào các ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể hiểu diễn xướng là yếu tố cấu thành duy nhất hợp với mục đích cuối cùng của một tác phẩm văn nghệ dân gian. Diễn xướng dân gian là hình thức sinh hoạt văn nghệ của nhân dân giúp cho con người có thể nhận thức được nội dung thẩm mĩ của tác phẩm một cách đầy đủ và trí tưởng tượng phong phú. Các thuật ngữ trong hát trống quân.

Theo lời của các nghệ nhân, khi xưa trống quân ở Hưng Yên chỉ chuyên hát mộc mạc theo lời cổ, ngày nay người biên tập, dàn dựng sáng tác đưa vào một số từ gọi là thuật ngữ để lời hát trống quân nuột nà hơn. Đó là những thuật ngữ diễn tả sự mềm mại, nhẹ nhàng, tha thiết của hệ thống làn điệu hát trống quân vừa có ý nghĩa khoa học dựa trên cơ sở thực tế. Trong quá trình đi nghe hát trống quân ở các làng, các câu lạc bộ, chúng tôi thống kê các thuật ngữ được sử dụng trong hát trống quân ở Hưng Yên như sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 17 Các thuật ngữ gọi các làn điệu trong hát trống quân: Cò lả:“Điệu hát dân gian, nét nhạc vui và nhịp nhàng, lời ca dựa vào thơ lục bát, tiếng chẵn trong câu thường được hỏi lặp lại”[50, tr. Sa mạc: “Điệu dân ca du dương êm đềm, lời theo thể lục bát”[50, tr.

Bồng mạc:“Điệu ngâm thơ lục bát biến thể, ngân dài giọng và kéo dài lời”[50, tr. Giã bạn:“Làn điệu hát khi đám hội kết thúc”[50, tr. Hát giã bạn gồm một hay nhiều bài hát kể lể tâm sự của trai gái trước khi chia taylàm cho lời ca thêm vấn vương, da diết. Nói lối:“Nói gần như trong ca kịch cổ truyền, trong cải lương, giọng điệu tự do thường có nhạc đệm làm nền”[50, tr.

Hát ví:“Lối hát đối đáp có tính chất trữ tình giữa trai gái trong lao động”[50, tr. Các thuật ngữ thể hiện nội dung trong các chặng hát: Giao duyên:“Trao đổi tình cảm giữa hai bên trai gái trong ngày hội truyền thống”[50, tr. Giao hẹn:“Nêu rõ điều kiện đặt ra với người nào đó trước khi làm việc gì”[50, tr. Ướm:“Nói thử để thăm dò ý kiến xem có thuận không”[50, tr.

Ước hẹn:“Hẹn với nhau nói về việc quan trọng”[50,tr. Thách cưới:“Ra điều kiện cho bên nhà trai về sính lễ để gả con gái cho”[50,tr. Ứng đáp:“Trả lời lại (nói khái quát)”[50,tr. Ứng đối:“Đối đáp nhanh”[50, tr.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 18 Ứng tác:“Sáng tác và biểu diễn ngay tại chỗ không có chuẩn bị trước”[50, tr. Các thuật ngữ thể hiện cách xưng hô trong hát trống quân: Chàng:“Từ dùng để gọi người đàn ông trẻ tuổi có vẻ đáng mến, đáng yêu. Từ phụ nữ dùng gọi chồng hoặc người yêu còn trẻ ý thân thiết”[50, tr. Nàng:“Từ dùng chỉ phụ nữ trẻ tuổi được người yêu quý trọng”[50, tr.656] Tìm hiểu các thuật ngữ trong hát trống quân ở Hưng Yên, chúng tôi nhận thấy hệ thống làn điệu hát trống quân đã góp phần thể hiện thế giới tình cảm phong phú của con người.Lời hát mang đậm chất dân gian mà chủ yếu là lời từ ca dao, hát ví, hát đố.

Do đó đòi hỏi người hát phải có vốn văn học dân gian sâu sắc. Dù là già hay trẻ khi bước vào cuộc hát họ gọi nhau bằng những từ xưng hô rất trân trọng thể hiện được tình cảm mộc mạc của người bình dân. Hát trống quân không chỉ là cuộc hát vui mà còn là cuộc đua trí, thử tài để bên nam bên nữ hiểu nhau hơn. Đây là loại hình sinh hoạt dân gian mang tính sáng tạo rất cao.

Khái quát về vùng đất Hưng Yên Về lịch sử hình thành:Trong Hội thảo khoa học “Hưng Yên truyền thống và phát triển” tổ chức ngày 22 tháng 11 năm 2011,ông Nguyễn Khắc Hào, phó Chủ tịch thường trực UBND tỉnh Hưng Yên đã nêu rõ: “Hưng Yên vốn là vùng đất phù sa cổ được hình thành từ hàng vạn năm về trước, tích tụ một bề dày truyền thống lịch sử và văn hóa đậm nét.Vào thời Hùng Vương dựng nước, trên địa bàn Hưng Yên đã có bộ lạc Trâu (bộ lạc chọn con trâu là vật tổ) hay còn gọi là bộ lạc Câu Lậu sinh sống. “Bằng chứng là các di chỉ, di tích còn lại đã được khai quật như mộ cũi ở An Viên (huyện Tiên Lữ), mộ thuyền tại Đống Lương (huyện Kim Động) cùng truyền thuyết về Chử Đồng Tử- Tiên Dung…” [9]. Theo dòng chảy lịch sử, Hưng Yên ngày nay đã trải qua nhiều tên gọi khác nhau. Thời Hùng Vương, vùng đất Hưng Yên vốn thuộc bộ Dương Tuyền.Thời Bắc thuộc, vùng Hưng Yên thuộc quận Giao Chỉ; thuộc quận Giao Châu.Thời LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 19 Ngô, vùng Hưng Yên gọi là Đằng Châu.