Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIÊN CỦA ĐÈ TÀI 1. Nhận thức chung về “nêu vấn để” trong dạy học. Khái niệm dạy học nêu vẫn đề Dạy học nêu vấn để là một quan điểm dạy học không phải là mới, nó được đề cập đến từ những năm 60 của thể kỷ XX, song đây được coi là một kiểu dạy học hiện đại đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay trong nha trường.
phổ thông theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiễu quan điểm khác nhau về DHNVP. Nhà nghiên cứu giáo dục người Ba Lan V.Kôn cho ring: “Day học nâu vấn để là toàm bộ các hoạt động như tính chất, tình huống có vấn dé, biểu đạt các vấn đề, chú ý. giúp đỡ học sinh những điều cằn thiết để giải quyét i, kiém tra cách giải quyết đó và cuối cùng là quả trình hệ thống hóa, củng cô các kiến thức tiếp thu được ” [21, tr.
Định nghĩa chủ yếu nhắn mạnh đến đặc trưng về quy trình thực hiện quan điểm day hoe nêu vấn đề. 'Nhà giáo dục L.E Kha-la-môp đưa ra quan niệm khá hoàn chỉnh: "Dạy học nu vấn đề là sự tổ chức quá trình dạy học bao gầm việc tạo ra tình huồng có vẫn đẻ trong giờ học, kích thích ở học sinh nhu cầu giải quyết những vấn đề nảy sinh, lôi cuốn các em vào hoạt động nhận thức tự lực nhằm nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo mới, phát triển tỉnh tích cực trí tuệ và hình thành cho các em năng lực tự mình thông hiễu và lĩnh hội thông tin khoa học mới" [37, tr20]. Tác giả đã làm sáng tỏ bản chất cơ bản của quan điểm DHNVĐ, gii p các nhà giáo dục có một cái nhìn đúng đắn, vận dụng sáng tạo trong quá trình dạy học, phát huy cao độ tính tích cực, chủ động, khơi gợi khả năng sáng tạo của người học. Tác giả Phùng Văn Bộ cho rằng “Dạy học nêu vấn đề là phương pháp dạy học dựa trên sự diều khiển quá trình học tập, phát huy tính độc lập wz duy nhận thức của đối tượng người học ° [6, tr.90], “Từ những điểm tương đồng trong các quan điểm trên, có thể hiểu "Dạy học nêu vẫn đề là kiểu dạy học ở đó người học luôn được đặt vào tình huống có vấn đề và tiến hành giải quyết nó dưới sự dẫn dắt của giáo viên để từ đó hình thành trí thức, kĩ năng, phương pháp mới" [44] Phải khẳng định rằng DHNVĐ để là một quan điểm dạy học hiện đại, trong đó.
cách thức xây đựng bải toán Oristie gitt vai trò chủ đạo, quá trình tổ chức cho người học tự tìm tòi phát hiện, tích cực giải quyết tình huống có vấn đẻ dưới sự dẫn dắt, điều khiến của giáo viên là chính. Như vây, dạy học nêu vấn dé có khả năng hìn thành nên những con người có năng lực vừa đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp. day học Văn -tiếng Việt nói riêng vừa phủ hợp với năng lực người thời hiện đại cằn nói chung 1. Bản chất của dạy học nêu vấn đề Trước hát, bản chất của DHNVĐ là “tao được các tình huỗng có vẫn để” Tình huống có vấn để là một trong những khái niệm cơ bản được các nhà nghiên cứu đánh giá là hạt nhân của DHNVĐ “không có rnh huồng có vấn không có dạy học nêu vấn dé”.
Khi bản về tình huống có vẫn để, các nhà khoa học giáo dục cũng đã đưa ra nhiều quan điểm khác nhau. Chẳng hạn: Theo Lec-ne quan niệm: “Tink hudng có vấn đề là một khó khăn được chủ thẻ ý thức rõ ràng hay mơ hỗ, mà muốn khắc phục thì phải tìm tòi những trí thức mới, nhăng phương thức hành động mới ° [30, tr25] Với Nguyễn Ngọc Bảo: “7ình huồng có vấn để là trạng thái tâm lí của sự khó khăn về trí tuệ xuất hiện ở con người khi họ ở trong tình huống của một vẫn đẻ mà. họ phải giải quyết chứ không thẻ giải thích một sự kiện mới bằng tr thức đã có trước đây mà họ phải tìn mọi cách thức, hành động mới” |4, tr42-43]. Tác giả đã đẻ cập đến trạng thái tâm lí của sự khó khăn khi đứng trước tình huống có vấn đẻ của con người, buộc họ phải giải quyết mâu thuẫn đó bằng sự tìm tòi tích cực sáng, tạo, để hình thành kiến thức và kĩ năng mới.
'Qua những ý kiến trên có thể thấy rằng, tình huống có vấn đề là tình huống mà ở đồ giáo viên đặt ra trước người học những bài toán nhận thức có chứa mâu thuẫn tương ứng ấy sẽ trở thành vấn đ kích thích nhu cầu học tập ở người học, huy động, ở người học các thao tác tư duy để tìm kiểm câu trả lời Tổ chức dạy họe theo hướng nêu vấn dé, bên cạnh việc tạo ra các tỉnh huống, có vấn đề, thì người dạy cần phải đề xuất các loại tình huống có vấn đề như: Tình. huống lựa chọn, tình huống không phủ hợp, tình huống phản bác, tình huống giả định và phô biến nhất là tình huống tại sao, tùy vào từng nội dung bài học để lựa chọn tình huéng sao cho phủ hợp với đặc thủ trì thức phong cách học nhằm phát huy tối đa khả năng độc lập, tư duy sáng tạo của học sinh. Thứ hai, điểm mắu chốt của dạy học nêu vấn đề chính là “chứa đựng trong nó. bản chất ích cực tiến bộ của tư tưởng dạy học mới " ~ Người học tự tìm kiểm thông tin để giải quyết vẫn đề Người học giữ vị trí trung tâm trong quá trình dạy - học, tự tìm tòi, kiến giải thông tin để giải quyết vấn đề dưới sự dẫn dắt định hướng của người dạy, HS dù yếu kém đến đâu thì sự tự lực vẫn là nội lực quyết định sự phát triển của bản thân.
Trong quá trình tự lực giải quyết vấn đề, người học sẽ thể hiện tư duy và kinh. nghiệm của bản thân bằng các thao tác tìm kiếm trong mối quan hệ giữa “vấn đẻ. chưa biết” và “cái đã biết ” đễ giải quyết, theo đó người học cũng tự xác định cho mình một con đường, phương pháp và các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, đối chiếu. nhằm chính xác hóa theo yêu cầu của tình huống.
Sau khi kết luận vấn đề, người học cũng có thể tiếp tục phát hiện những ý tưởng mới tiếp theo. Thậm chí trong các ý tưởng mới đó lại là một vấn đề mới được đặt ra có thể vượt ra ngoài tằm kiểm soát của GV, đòi hỏi người giáo viên phải tiếp tục nghiên cứu đề làm sáng tỏ. ~ Người dạy giữ vai trở chỉ đạo và định hướng, "Trong dạy học theo hướng nêu vấn để, mặc dù người học giữ vị trí trung tâm của quá trình day và học nhưng không vì thế mà mâu thuẫn với vai trò định hướng. của người dạy, ngược lại nếu xét về bản chất của phương pháp ta thấy nhiệm vụ của người thầy trở nên cực kỳ khó khăn; phải nghiên cứu thiết kế cho bài dạy hết sức công phu, như dựa vào mục tiêu dạy học, nội dung bài học để làm cơ sở xây dựng.
mâu thuẫn cho bài toán nhận thức, dựa vào khả năng hiểu biết của HS để xác lập. vấn đề tỉnh huồng “Trong quá trình hướng dẫn HS giải quyết vin đề giáo viên phải định hướng, cho học sinh xác định được mâu thuẫn khách quan của tình hudng có vấn để, giúp, các em xác lập cách thức để giải quyết vấn để và cân nhắc kỹ lưỡng nên dẫn dắt theo con đường nhận thức nào là tốt nhất, sau đó dẫn dắt học sinh cách thức khái quát vấn đề thành tri thức mới mà người học cần lĩnh hội, tạo nền tảng vững chắc để tiếp nhận những kiến thức tiếp theo. Ngoài ra, người day còn phải chuẩn bị các câu hồi gợi mỡ và dự kiến các tỉnh huồng bắt ngỡ có thể xây ra Thứ ba, bản chất day học nêu vẫn đề là một kiểu dạy học phức hợp TDIHINV không phải là một phương pháp day học cụ thé, đơn nhất mà là một tập hợp nhiều phương pháp day học liên kết với nhau chặt chẽ và tương tác nhau. Vi vậy, để giờ hoe hip din phát huy tính tích cực, chủ động của người học, trong quá trình giảng dạy, tùy từng bài dạy, tùy đối tượng học sinh mà giáo viên áp dụng kết hợp các phương pháp giảng dạy khác nhau, đó có thẻ là phương pháp tích hợp nêu.
vấn đề, diễn giảng nêu vấn để, đảm thoại nêu vấn để, nghiên cứu, quan sát nêu vấn đề. Nhìn chung, bản chất DHNVD có khả năng thâm nhập vào hầu hết các phương pháp day học khác và làm cho tính chất của quá trình day học trở nên tích cực hơn Trên đây, là những điểu quan trọng nhất và là kết quả được mong đợi nhất trong quá trình dạy - họe, như nhà văn Lep-tônxtôi từng nói: *Cái quý: nhát không, phải là biết quả đất tròn, mà là biết người ta tim ra điều ấy bằng cách nào”. Đó chính là bản chất của phương pháp dạy học nêu vấn đẻ. Cấu trúc của dạy học nêu vấn đề Dạy học nêu vấn dé được triển khai theo cấu trúc của quá trình giải quyết vấn đẻ, tứ à đưa ra các phương án, biện pháp, con đường để làm sáng tỏ vấn dé dat ra trong quá trình dạy hoe.
Két quả của quá trình giải quyết vẫn đề giúp cho học sinh nắm được các trì thức, kĩ năng và phương pháp mới. Cấu trúc quá trình giải quyết vấn để được thực hiện theo trình tự các bước cơ bản sau: Bước 1: Tạo tình huồng có vấn đề Tạo tình huống có vấn để được xem là bước khởi đầu quan trọng, quyết định cả tiến trình tổ chức dạy học theo hướng nêu vẫn đề “Trước hết, giáo viên thông báo tình huống, tỉnh huống có thể bằng một câu hồi, một bài tập hoặe một mẫu đối thoại nào đó trong cuộc sống.