Luận văn thạc sĩ quản lý môi trường đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp thúc đầy tiêu dùng bền vững tại tp hồ chí minh

Luận văn thạc sĩ môi trường nghiên cứu quản lý môi trường đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp thúc đầy tiêu dùng bền vững tại tp, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Phạm Nguyễn Phương Trang
• Người hướng dẫn: TS. Lê Văn Khoa
• Trường học: Đại học Bách Khoa - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý Môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp thúc đẩy tiêu dùng bền vững tại TP. Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• 1. CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu & nội dung nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Thiết kế nghiên cứu
• 1.5.2. Các phương pháp nghiên cứu chính
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của Đề tài
• 2. CHƯƠNG II: KHÁI NIỆM VÀ HIỆN TRẠNG TIÊU DÙNG BỀN VỮNG
• 2.1. Tổng quan về Tiêu dùng bền vững
• 2.2. Tình hình triển khai các nghiên cứu về TDBV
• 2.2.1. Tại các nước trên Thế giới
• 2.2.2. Tại Việt Nam
• 2.3. Tình hình triển khai các hoạt động về TDBV
• 2.3.1. Tại các nước trên thế giới
• 2.3.2. Tại Việt Nam
• 3. CHƯƠNG III: PHÂN TÍCH XÃ HỘI TIÊU DÙNG BỀN VỮNG VÀ XÂY DỰNG BỘ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ
• 3.1. Xã hội TDBV đã và đang được áp dụng tại các nước OECD
• 3.1.1. Giới thiệu về khối OECD
• 3.1.2. Xã hội TDBV tại các nước OECD
• 3.2. Xác định các tiền đề phát triển xã hội TDBV
• 3.3. Hệ thống tiêu chí đánh giá hiện trạng hoạt động TDBV
• 3.3.1. Cơ sở xây dựng Hệ thống tiêu chí
• 3.3.2. Hệ thống tiêu chí đánh giá hiện trạng hoạt động TDBV tại Tp.
• 4. CHƯƠNG IV: ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG TIÊU DÙNG BỀN VỮNG TẠI TP.
• 4.1. Đánh giá hiện trạng TDBV tại Tp.HCM theo hệ thống tiêu chí
• 4.1.1. Đánh giá hoạt động TDSP
• 4.1.2. Đánh giá hoạt động tiêu thụ năng lượng
• 4.1.3. Đánh giá hoạt động tiêu thụ nước
• 4.2. Đánh giá chung về hiện trạng TDBV tại Tp.
• 4.3. Nhận xét về khả năng áp dụng Bộ tiêu chí
• 5. CHƯƠNG V: PHÂN TÍCH SWOT VÀ ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY TIÊU DÙNG BỀN VỮNG TẠI TP.
• 5.1. Phân tích SWOT trong việc phát triển xã hội TDBV tại Tp.
• 5.1.1. Hoạt động tiêu dùng sản phẩm
• 5.1.2. Hoạt động tiêu thụ năng lượng
• 5.1.3. Hoạt động tiêu thụ nước
• 5.2. Đề xuất các giải pháp thúc đẩy TDBV tại Tp.
• 5.2.1. Nhóm giải pháp nâng cao số lượng và chất lượng sản phẩm xanh trên thị trường
• 5.2.2. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng
• 5.2.3. Nhóm giải pháp giảm thiểu tỷ lệ thất thoát nước
• 5.2.4. Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức, hành vi của người tiêu dùng về hoạt động TDBV
• 5.2.5. Nhóm giải pháp thu hút sự tham gia của các hiệp hội, tổ chức vào các hoạt động TDBV
• 6. CHƯƠNG VI
• 6.1. Những kết quả đạt được
• 6.2. Những hạn chế và hướng phát triển
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ với chủ đề 'Giải pháp thúc đẩy tiêu dùng bền vững tại TP Hồ Chí Minh' được thực hiện bởi Phạm Nguyễn Phương Trang tại Trường Đại học Bách Khoa, ĐHQG TP.HCM. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy tiêu dùng bền vững tại TP.HCM, một thành phố có tốc độ phát triển kinh tế nhanh nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức về môi trường và tài nguyên. Tiêu dùng bền vững được định nghĩa là việc sử dụng sản phẩm và dịch vụ một cách hiệu quả, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo nhu cầu của thế hệ tương lai.

1.1 Bối cảnh nghiên cứu

TP.HCM là trung tâm kinh tế lớn nhất Việt Nam, nhưng cũng đang đối mặt với các vấn đề nghiêm trọng về ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên. Tiêu dùng bền vững được xem là một giải pháp quan trọng để giải quyết các vấn đề này. Nghiên cứu này nhằm đánh giá hiện trạng tiêu dùng bền vững tại TP.HCM và đề xuất các giải pháp thúc đẩy hoạt động này trong tương lai.

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu hướng đến ba mục tiêu chính: (1) Đánh giá hiện trạng tiêu dùng bền vững tại TP.HCM; (2) Xác định các yếu tố cơ bản để phát triển một xã hội tiêu dùng bền vững; (3) Đề xuất các giải pháp và chính sách nhằm thúc đẩy tiêu dùng bền vững tại TP.HCM đến năm 2025.

II. Khái niệm và tầm quan trọng của tiêu dùng bền vững

Tiêu dùng bền vững là một khái niệm được định nghĩa lần đầu vào năm 1994, nhấn mạnh việc sử dụng sản phẩm và dịch vụ một cách hiệu quả, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo nhu cầu của thế hệ tương lai. Tiêu dùng bền vững không phải là giảm tiêu dùng mà là tiêu dùng hiệu quả hơn, tiết kiệm tài nguyên hơn. Đây là một xu hướng quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.

2.1 Khái niệm tiêu dùng bền vững

Theo định nghĩa của các nhà khoa học, tiêu dùng bền vững là việc sử dụng sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu cơ bản mà không ảnh hưởng đến nhu cầu của thế hệ tương lai. Nó bao gồm việc giảm thiểu sử dụng tài nguyên thiên nhiên, chất độc hại và chất thải.

2.2 Tầm quan trọng của tiêu dùng bền vững

Tiêu dùng bền vững đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và tiết kiệm tài nguyên. Nó giúp giảm thiểu lượng chất thải và tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời đảm bảo nhu cầu tiêu dùng của xã hội. Đặc biệt, tại các thành phố lớn như TP.HCM, tiêu dùng bền vững là một giải pháp cần thiết để giải quyết các vấn đề ô nhiễm và cạn kiệt tài nguyên.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá hiện trạng

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia kết hợp với phân tích dữ liệu thứ cấp để đánh giá hiện trạng tiêu dùng bền vững tại TP.HCM. Phương pháp SWOT được áp dụng để phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc triển khai các hoạt động tiêu dùng bền vững tại thành phố.

3.1 Phương pháp phỏng vấn chuyên gia

Nghiên cứu tiến hành phỏng vấn 14 chuyên gia về môi trường và tiêu dùng bền vững để thu thập ý kiến về hiện trạng và các giải pháp thúc đẩy tiêu dùng bền vững tại TP.HCM. Các ý kiến này được sử dụng để xây dựng bộ tiêu chí đánh giá và đề xuất các giải pháp.

3.2 Phương pháp SWOT

Phương pháp SWOT được sử dụng để phân tích các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc triển khai tiêu dùng bền vững tại TP.HCM. Kết quả phân tích là cơ sở để đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy hoạt động này.

IV. Kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp

Kết quả nghiên cứu cho thấy tiêu dùng bền vững tại TP.HCM đạt hiệu quả ở mức khá, nhưng hoạt động tiêu thụ nước chỉ đạt mức trung bình. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như nâng cao số lượng và chất lượng sản phẩm xanh, tăng hiệu suất sử dụng năng lượng, giảm tỷ lệ thất thoát nước, và nâng cao nhận thức của người tiêu dùng.

4.1 Đánh giá hiện trạng tiêu dùng bền vững

Nghiên cứu đánh giá hiện trạng tiêu dùng bền vững tại TP.HCM dựa trên ba lĩnh vực chính: tiêu dùng sản phẩm, tiêu thụ năng lượng và tiêu thụ nước. Kết quả cho thấy hoạt động tiêu thụ nước cần được cải thiện để đạt hiệu quả cao hơn.

4.2 Đề xuất giải pháp

Nghiên cứu đề xuất năm nhóm giải pháp chính: (1) Nâng cao số lượng và chất lượng sản phẩm xanh; (2) Tăng hiệu suất sử dụng năng lượng; (3) Giảm tỷ lệ thất thoát nước; (4) Nâng cao nhận thức và hành vi của người tiêu dùng; (5) Thu hút sự tham gia của các hiệp hội và tổ chức vào hoạt động tiêu dùng bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo tổng kết của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), ước tính có khoảng 80% sản phẩm tiêu dùng của con người hiện nay bị sử dụng lãng phí và nhanh chóng trở thành rác thải. Khối lượng chất thải rắn phát sinh tại khu vực châu Á dự kiến sẽ tăng vọt từ 0,76 triệu tấn/ngày năm 2000 lên mức hơn 1,8 triệu tấn/ngày vào năm 2025. Cùng với đó, mực nước ngầm tại nhiều đô thị lớn thuộc khu vực đã sụt lún nghiêm trọng từ 10 đến 50 mét trong một thập kỷ qua. Tại Việt Nam, TP. Hồ Chí Minh với tư cách là trung tâm kinh tế đầu tàu đang phải đối mặt trực tiếp với áp lực kép: ô nhiễm môi trường gia tăng và tốc độ cạn kiệt tài nguyên diễn ra nhanh chóng.

Trước thực trạng đó, việc chuyển dịch sang mô hình tiêu dùng bền vững theo nguyên lý "tiêu dùng hiệu quả hơn, ít tiêu hao tài nguyên hơn" trở thành yêu cầu cấp thiết. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Môi trường (mã số 608510) của tác giả Phạm Nguyễn Phương Trang, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Văn Khoa tại Trường Đại học Bách khoa – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, đã đi sâu giải quyết bài toán cốt lõi: Đánh giá toàn diện hiện trạng và thiết lập hệ thống giải pháp thúc đẩy tiêu dùng bền vững trên địa bàn thành phố.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu tập trung vào việc xác định các yếu tố tiền đề cấu thành một xã hội tiêu dùng bền vững, xây dựng Bộ tiêu chí định lượng khoa học và phân tích thực trạng triển khai trong 3 lĩnh vực then chốt: tiêu dùng sản phẩm xanh, tiêu thụ năng lượng và tiêu thụ nước. Phạm vi không gian nghiên cứu giới hạn trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh với nguồn dữ liệu khảo sát thực nghiệm trong giai đoạn 2012-2013 và định hướng chiến lược đến năm 2025.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc hỗ trợ hiện thực hóa Chiến lược Quốc gia về Tăng trưởng xanh theo Quyết định số 1393/QĐ-TTg, hướng tới mục tiêu giảm cường độ phát thải khí nhà kính từ 8% đến 10% so với năm 2010 và giảm tiêu hao năng lượng tính trên GDP từ 1% đến 1,5% mỗi năm. Kết quả nghiên cứu đồng thời cung cấp công cụ kiểm soát chi tiêu công hiệu quả, khi mà hoạt động mua sắm của các cơ quan nhà nước thường chiếm tỷ trọng từ 20% đến 25% tổng chi phí tiêu dùng toàn xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa Khung chính sách tiêu dùng bền vững của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Lý thuyết Đánh giá Vòng đời sản phẩm (Life Cycle Assessment - LCA) và Mô hình Hành vi tiêu dùng xanh được phát triển bởi Cleveland (2005) và Carmen Tanner (2003).

Mô hình nghiên cứu định hình cấu trúc xã hội tiêu dùng bền vững dựa trên sự tương tác đa chiều giữa 4 nhóm chủ thể chính: Cơ quan quản lý nhà nước, Doanh nghiệp sản xuất kinh doanh, Người tiêu dùng và Các tổ chức hỗ trợ xã hội. Hoạt động này được kiểm chứng qua 3 trụ cột vật chất nền tảng gồm: Tiêu dùng sản phẩm, Tiêu thụ năng lượng và Tiêu thụ nước.

Hệ thống lý luận của luận văn vận hành xoay quanh 4 khái niệm trung tâm:

• Tiêu dùng bền vững (Sustainable Consumption): Việc sử dụng sản phẩm và dịch vụ nhằm đáp ứng các nhu cầu cơ bản, nâng cao chất lượng cuộc sống nhưng giảm thiểu tối đa việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, loại bỏ chất độc hại và hạn chế phát sinh chất thải trong suốt vòng đời để không gây phương hại đến các thế hệ tương lai.
• Sản phẩm xanh (Green Products): Các sản phẩm được chứng nhận giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, tiết kiệm năng lượng và an toàn cho sức khỏe cộng đồng trong toàn bộ quy trình sản xuất, lưu thông và xử lý sau tiêu dùng.
• Nhãn sinh thái (Eco-labeling): Công cụ thông tin thị trường do bên thứ ba độc lập cấp chứng nhận dựa trên tiêu chuẩn ISO 14024, xác thực sản phẩm đạt các tiêu chí bảo vệ môi trường vượt trội.
• Mua sắm công bền vững (Green Public Procurement): Quy trình các cơ quan nhà nước tích hợp tiêu chí môi trường vào hoạt động đấu thầu, sử dụng ngân sách để định hướng thị trường sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú từ các báo cáo quốc tế của UNEP, OECD, văn bản pháp quy Việt Nam như Quyết định 1393/QĐ-TTg, Quyết định 2149/QĐ-TTg và số liệu thống kê ngành năng lượng, cấp nước TP. Hồ Chí Minh. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua hai kênh khảo sát độc lập.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu được thiết kế chuẩn mực:

• Khảo sát chuyên gia: Tiến hành phỏng vấn sâu 14 chuyên gia và nhà khoa học đầu ngành thuộc lĩnh vực môi trường và kinh tế phát triển (trong đó có 8 phiếu đánh giá chuyên sâu hợp lệ đạt chuẩn phân tích trọng số đa tiêu chí). Phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích giúp đảm bảo độ tin cậy và tính khách quan khi gán trọng số cho các biến số quản lý.
• Khảo sát người tiêu dùng: Thực hiện điều tra xã hội học trên cỡ mẫu 300 người tiêu dùng tại TP. Hồ Chí Minh theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện phân tầng theo các nhóm tuổi (nhấn mạnh nhóm 18-25 tuổi) và các mức thu nhập khác nhau nhằm nhận diện chính xác xu hướng hành vi thực tế.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ma trận SWOT kết hợp phân tích đa tiêu chí (Multi-Criteria Analysis) và chuẩn hóa điểm số (thang điểm 1 đến 3) là nhằm chuyển hóa các yếu tố định tính phức tạp thành các chỉ số định lượng rõ ràng. Phương pháp này cho phép tổng hợp ý kiến đa ngành, xác định chính xác mức độ ưu tiên của từng chính sách và tạo ra công cụ đánh giá có thể so sánh trực tiếp qua các mốc thời gian. Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung từ ngày 21/01/2013 đến ngày 21/06/2013 và hoàn thành bảo vệ chính thức vào tháng 08/2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã lượng hóa thành công hệ thống đánh giá hiện trạng tiêu dùng bền vững tại TP. Hồ Chí Minh với 4 tiêu chí cốt lõi được phân bổ trọng số: Tiêu chí Quản lý nhà nước chiếm 35%, Tiêu chí Doanh nghiệp chiếm 25%, Tiêu chí Người tiêu dùng chiếm 25% và Tiêu chí Các tổ chức hỗ trợ chiếm 15%. Đáng chú ý, có 7/8 chuyên gia (tương đương 87,5%) đồng thuận xếp vai trò Quản lý nhà nước ở mức ưu tiên số 1, khẳng định tính quyết định của thể chế trong giai đoạn đầu chuyển dịch kinh tế.

Đánh giá tổng hợp trên 3 lĩnh vực hoạt động ghi nhận bức tranh thực trạng như sau:

• Tiêu dùng sản phẩm xanh: Đạt mức đánh giá Khá. Các chiến dịch như Ngày hội tái chế thu hút hàng ngàn lượt người tham gia mỗi năm và Chiến dịch Tiêu dùng sản phẩm xanh tại 60 siêu thị Co.opmart đã bước đầu tạo lập thói quen mua sắm bền vững. Khảo sát thị trường của công ty FTA ghi nhận 35% người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng ngừng mua ngay lập tức các sản phẩm có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường.
• Tiêu thụ năng lượng: Đạt mức đánh giá Khá. Nhờ triển khai đồng bộ chương trình dán nhãn năng lượng bắt buộc và cơ chế biểu giá điện sinh hoạt lũy tiến, nhận thức tiết kiệm điện của người dân đã chuyển hóa thành hành động cụ thể thông qua việc lựa chọn các thiết bị điện gia dụng hiệu suất cao.
• Tiêu thụ nước sạch: Chỉ đạt mức đánh giá Trung bình. Đây là mắt xích yếu nhất trong hệ thống tiêu dùng bền vững của thành phố, do tỷ lệ thất thoát nước sạch trong mạng lưới cấp nước truyền tải còn vượt mức 30% và biểu giá nước sinh hoạt hiện hành chưa tạo đủ áp lực kinh tế để người dân thay đổi thói quen sử dụng lãng phí.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về hiệu quả giữa các lĩnh vực bắt nguồn từ tính đồng bộ của các công cụ chính sách. Lĩnh vực năng lượng đạt kết quả tốt hơn nhờ có khung khổ pháp lý vững chắc từ Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, kết hợp chính sách giá điện bậc thang tạo động lực kinh tế rõ rệt. Ngược lại, lĩnh vực tiêu thụ nước bị hạn chế bởi hạ tầng đường ống cấp nước xuống cấp, thiếu vắng các tiêu chuẩn bắt buộc cho thiết bị vệ sinh tiết kiệm nước và giá nước còn thấp so với mặt bằng thu nhập đô thị.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, phát hiện của luận văn tương thích cao với kinh nghiệm từ các quốc gia OECD. Tại Anh và Đức, khi chính phủ kết hợp song song giữa nhãn năng lượng và việc áp thuế tiêu thụ năng lượng hộ gia đình, tỷ lệ mua sắm thiết bị xanh đã tăng trưởng hơn 100%. Kết quả này cũng củng cố công trình nghiên cứu của TS. Lê Văn Khoa về rào cản túi nylon và nghiên cứu của Phạm Hồng Liên về sản phẩm văn phòng xanh, khẳng định người tiêu dùng đô thị chấp nhận biên độ chênh lệch giá từ 5% đến 10% cho các sản phẩm an toàn sinh thái nếu họ nhận thức rõ ràng về hiệu quả môi trường.

Để phục vụ công tác quản lý trực quan, hệ thống dữ liệu nghiên cứu được thiết kế để biểu diễn thông qua ma trận SWOT 4 góc tích hợp và biểu đồ radar đa chiều thể hiện sự biến thiên điểm số giữa 3 trụ cột vật chất (Sản phẩm - Năng lượng - Nước). Việc đối sánh dữ liệu qua các bảng trọng số chuyên gia giúp nhà quản lý dễ dàng nhận diện ngay các chỉ số điểm nghẽn để tập trung nguồn lực can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích hiện trạng và định hướng quy hoạch phát triển đến năm 2025, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm mang tính hành động cao:

1. Ban hành chính sách ưu đãi tài chính và kích cầu sản phẩm xanh: Sở Tài chính phối hợp với Sở Công Thương xây dựng cơ chế giảm từ 10% đến 15% tiền thuê mặt bằng bán lẻ cho các gian hàng phân phối sản phẩm thân thiện môi trường trong giai đoạn 2014-2018; đồng thời áp dụng chính sách hoàn thuế và trợ cấp vốn vay ưu đãi từ Quỹ Tái chế chất thải TP.HCM cho các doanh nghiệp sản xuất bao bì sinh học tự hủy, phấn đấu nâng tỷ trọng sản phẩm xanh tại các kênh bán lẻ hiện đại đạt trên 40% vào năm 2020.
2. Nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng và loại bỏ thiết bị tiêu hao lớn: Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì thực hiện lộ trình loại bỏ hoàn toàn bóng đèn sợi đốt, thay thế 100% bằng đèn chiếu sáng tiết kiệm điện tại các công trình công cộng trước năm 2018; phối hợp với Trung tâm Tiết kiệm Năng lượng TP.HCM (ECC) kiểm toán năng lượng bắt buộc cho các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, bảo đảm mục tiêu giảm tiêu hao năng lượng toàn thành phố từ 1% đến 1,5%/năm giai đoạn 2015-2025.
3. Hiện đại hóa hạ tầng cấp nước và cải cách biểu giá nước sinh hoạt: Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn (SAWACO) tập trung nguồn vốn cải tạo mạng lưới đường ống truyền tải nhằm hạ tỷ lệ thất thoát nước sạch xuống dưới mức 25% vào năm 2020 và đạt dưới 18% vào năm 2025; Sở Tài chính tham mưu điều chỉnh biểu giá nước sạch sinh hoạt theo cơ chế lũy tiến tăng bậc, áp mức chênh lệch tối thiểu 30% giữa các định mức sử dụng nhằm triệt tiêu hành vi sử dụng nước lãng phí.
4. Đẩy mạnh giáo dục lối sống xanh và đào tạo nguồn nhân lực: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Thành đoàn TP.HCM lồng ghép nội dung tiêu dùng bền vững vào chương trình giảng dạy chính khóa của 100% trường phổ thông và đại học trước năm 2018; nhân rộng mô hình Câu lạc bộ Sống xanh thuộc dự án GetGreen, hướng đến mục tiêu đào tạo 1.000 hạt nhân tiêu dùng thông thái và đạt 80% hộ gia đình đô thị thực hiện phân loại rác tại nguồn vào năm 2025.
5. Tăng cường vai trò giám sát của các hiệp hội và tổ chức phi chính phủ: Hội Bảo vệ Quyền lợi Người tiêu dùng phối hợp với các viện nghiên cứu định kỳ khảo sát, công bố Báo cáo Dấu chân sinh thái của các nhóm ngành hàng tiêu dùng; thiết lập cổng thông tin tra cứu nhãn sinh thái minh bạch trước năm 2017 nhằm ngăn chặn các hành vi gian lận thương mại và quảng cáo xanh sai sự thật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo và chuyên viên tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Công Thương, Chi cục Bảo vệ Môi trường có thể ứng dụng trực tiếp Bộ tiêu chí đánh giá đa chiều để thiết lập khung chỉ tiêu tăng trưởng xanh đô thị và hoàn thiện các quy định về mua sắm công bền vững cho TP. Hồ Chí Minh.
• Lãnh đạo doanh nghiệp sản xuất và các đơn vị phân phối bán lẻ: Ban điều hành các doanh nghiệp hàng tiêu dùng, chuỗi siêu thị khai thác luận văn để nắm bắt xu hướng thị hiếu của 35% bộ phận người tiêu dùng ưu tiên lối sống xanh, từ đó hoạch định chiến lược cải tiến bao bì, tối ưu hóa vòng đời sản phẩm và đón đầu các tiêu chuẩn dán nhãn sinh thái.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành môi trường: Các nhà nghiên cứu thuộc khối ngành Quản lý Môi trường, Kinh tế Phát triển, Quản trị Kinh doanh sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp phân tích ma trận SWOT, phương pháp trọng số chuyên gia và quy trình xây dựng thang đo kinh tế môi trường.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức xã hội: Các điều phối viên dự án phát triển cộng đồng, mạng lưới bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng khai thác các case study thực tế từ dự án Sống xanh và Ngày hội tái chế để thiết kế các chiến dịch truyền thông thay đổi hành vi xã hội đạt hiệu quả tối ưu.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu dùng bền vững khác biệt như thế nào so với khái niệm tiết kiệm tiêu dùng thông thường?
Tiêu dùng bền vững không đồng nghĩa với việc cắt giảm chi tiêu hay thắt lưng buộc bụng một cách cơ học. Bản chất của khái niệm này là "tiêu dùng hiệu quả hơn, ít tiêu hao tài nguyên hơn". Mục tiêu là tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng, nước và ưu tiên chọn mua các sản phẩm xanh có vòng đời an toàn, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống mà vẫn bảo toàn tài nguyên cho thế hệ tương lai.

Tại sao tiêu chí Quản lý nhà nước lại chiếm tỷ trọng cao nhất (35%) trong bộ tiêu chí?
Quản lý nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và định hướng toàn bộ thị trường. Do lợi ích tài chính của sản phẩm xanh thường không thể hiện rõ ràng trong ngắn hạn, nên các chính sách miễn giảm thuế, hỗ trợ vốn và quy chế mua sắm công (chiếm từ 20% đến 25% ngân sách tiêu dùng) là đòn bẩy bắt buộc để kích thích doanh nghiệp tham gia và định hướng hành vi người tiêu dùng.

Tại sao hoạt động tiêu thụ nước tại TP.HCM chỉ được đánh giá ở mức Trung bình?
Hoạt động tiêu thụ nước chỉ đạt mức Trung bình do thành phố đang phải đối mặt với tỷ lệ thất thoát nước sạch trên mạng lưới đường ống cũ kỹ vượt mức 30%. Bên cạnh đó, biểu giá nước sinh hoạt hiện hành còn thấp, thiếu cơ chế tính giá lũy tiến đủ mạnh nên chưa tạo ra áp lực kinh tế cần thiết để thúc đẩy các hộ gia đình chủ động tái sử dụng nước và tiết kiệm nước.

Người tiêu dùng tại TP.HCM có sẵn sàng chi trả mức giá cao hơn cho các sản phẩm xanh hay không?
Các khảo sát thực nghiệm ghi nhận người tiêu dùng đô thị ngày càng có nhận thức sinh thái tích cực. Cụ thể, khoảng 35% người tiêu dùng sẵn sàng ngừng mua sắm các sản phẩm gây hại môi trường, và nhóm nhân viên văn phòng chấp nhận mức chênh lệch giá cao hơn từ 5% đến 10% đối với các sản phẩm văn phòng xanh đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn bảo vệ sức khỏe và chứng nhận môi trường.

Bộ tiêu chí đánh giá trong luận văn có thể áp dụng cho các địa phương khác tại Việt Nam không?
Bộ tiêu chí hoàn toàn có thể chuyển giao và áp dụng linh hoạt cho các đô thị khác trên toàn quốc. Do được xây dựng dựa trên các chuẩn mực quốc tế của OECD và tích hợp chỉ số phát triển bền vững quốc gia, các địa phương như Hà Nội, Đà Nẵng hay Cần Thơ chỉ cần điều chỉnh trọng số chuyên gia để phù hợp với đặc thù kinh tế - xã hội riêng của từng địa bàn.

Kết luận

• Công trình đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tiêu dùng bền vững dựa trên bài học kinh nghiệm quốc tế từ 34 quốc gia thành viên khối OECD.
• Xây dựng thành công Bộ tiêu chí định lượng đánh giá hiện trạng tiêu dùng bền vững đô thị gồm 4 nhóm tiêu chí với tỷ trọng chi phối thuộc về quản lý nhà nước (35%).
• Đánh giá chính xác bức tranh thực trạng tại TP. Hồ Chí Minh với mức Khá trong lĩnh vực sản phẩm xanh, năng lượng và mức Trung bình trong quản lý tiêu thụ nước sạch.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp hài hòa giữa công cụ kinh tế, tiêu chuẩn kỹ thuật và chiến dịch truyền thông giáo dục cộng đồng với tầm nhìn đến năm 2025.
• Đóng góp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị, tạo cơ sở khoa học vững chắc để các nhà quản lý triển khai hiệu quả Chiến lược Quốc gia về Tăng trưởng xanh và mô hình kinh tế tuần hoàn.

Lộ trình triển khai tiếp theo cần tập trung giai đoạn 2014-2018 vào việc hoàn thiện thể chế ưu đãi thuế, giảm thất thoát nước dưới 25% và tiến tới phổ cập lối sống xanh toàn diện trước năm 2025. Các cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và nhà nghiên cứu hãy khai thác ngay nguồn dữ liệu từ luận văn thạc sĩ này để áp dụng vào thực tiễn quy hoạch và quản lý môi trường đô thị bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I đã xác định được mục tiêu nghiên cứu và 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể, xoay quanh hiện trạng và các giải pháp thúc đẩy hoạt động TDBV tại Tp. Phạm vi nghiên cứu của đề tài là Tp.HCM trong tầm nhìn đến 2025. Đề tài sẽ sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia, trên cơ sở kế thừa, phân tích các thông tin thứ cấp và phương pháp SWOT để nhận diện và thực hiện các nội dung nghiên cứu đã đề ra. Trang 5 CHƯƠNG II KHÁI NIỆM VÀ HIỆN TRẠNG TIÊU DÙNG BỀN VỮNG Chương II giới thiệu khái niệm Tiêu dùng bền vững; tình hình nghiên cứu, và hiện trạng TDBV ở Việt Nam và trên Thế giới.

T II giới thiệu khái niệm Tiêu d 2.1 Khái niệm tiêu dùng bền vững Năm 1994, các nhà khoa học lần đầu tiên đưa ra khái niệm về tiêu dùng bền vững. Theo đó, tiêu dùng bền vững (TDBV) là “việc sử dụng các dịch vụ và sản phẩm đáp ứng các nhu cầu cơ bản và mang lại chất lượng sống tốt hơn mà không làm ảnh hưởng đến nhu cầu của thế hệ tương lai, tức là giảm tối đa việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên và các chất độc hại cũng như việc phát sinh chất thải và chất ô nhiễm”1. Theo định nghĩa của Sách hướng dẫn thúc đẩy tiêu dùng bền vững ở Châu Á thì “TDBV tạo cho người tiêu dùng cơ hội để tiêu thụ sản phẩm, sử dụng dịch vụ đáp ứng nhu cầu của họ một cách hiệu quả và có hiệu suất, giảm thiểu hậu quả tiêu cực về môi trường, xã hội và kinh tế. Mục đích cuối cùng của TDBV là cải thiện, nâng cao chất lượng cuộc sống của cả người tiêu dùng thế hệ hiện nay và các thế hệ mai sau, đồng thời giảm thiểu tác động tới môi trường.” Như vậy, TDBV không phải là “tiêu dùng ít hơn” mà là “tiêu dùng hiệu quả hơn”.

Tính hiệu quả thể hiện ở việc kiểm soát tốt hơn và sử dụng ít tài nguyên hơn. Tiêu dùng bền vững là chú trọng đến toàn bộ vòng đời sản phẩm làm sao để việc sử dụng các nguồn tài nguyên, năng lượng tái tạo và không thể tái tạo đạt được hiệu quả nhất. Nói một cách đơn giản, tiêu dùng bền vững là việc áp dụng một cách thức khác để tiêu dùng mà việc tiêu dùng đó đạt hiệu quả hơn khi giúp giảm đi lượng nguyên liệu và mức độ năng lượng sử dụng cho một đơn vị sản phẩm. Như vậy tiêu dùng bền vững có ba hàm ý: Thứ nhất là hướng người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm xanh không bị ô nhiễm hoặc có lợi cho sức khỏe cộng đồng; thứ hai là quan tâm đến xử lý chất thải trong quá trình tiêu dùng; cuối cùng là hướng dẫn người tiêu dùng thay đổi quan niệm tiêu dùng, chú trọng đến bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên.

1 Đào Thu Hiền biên dịch Trang 6 2.2 Tầm quan trọng của tiêu dùng bền vững Tiêu dùng là một mắc xích rất quan trọng trong chuỗi vận động của nền kinh tế; với hoạt động tiêu dùng của người dân, sản phẩm sản xuất ra được tiêu thụ, đồng thời tạo nên nhu cầu mới cho hoạt động sản xuất, gắn với sử dụng tài nguyên. Như vậy, hoạt động tiêu dùng và sử dụng tài nguyên gắn kết chặt với nhau, chính mối tương quan chặt này mà nếu có thể kiểm soát, định hướng hoạt động tiêu dùng một cách bền vững sẽ có thể tiết giảm tiêu hao tài nguyên, giảm lượng chất thải phát sinh mà vẫn đảm bảo nhu cầu tiêu dùng của xã hội. Tiêu dùng bền vững không phải là “bớt tiêu dùng” mà là tiêu dùng hiệu quả hơn, tiêu hao ít tài nguyên hơn; cộng đồng vẫn được đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu của mình. Nhu cầu thúc đẩy TDBV đã xuất hiện từ lâu ở các nước phát triển.

Ở các nước đang phát triển phần lớn với đặc điểm dân số đông và nền kinh tế cũng đang tăng trưởng nhanh, tốc độ đô thị hoá tăng….cùng với đó là mức tiêu thụ tính theo đầu người cũng sẽ tăng. Các thống kê cho thấy khoảng 80% sản phẩm tiêu dùng của con người được dùng lãng phí. Phần lớn sản phẩm không được dùng lại trở thành chất thải, dẫn đến tốn kém tài nguyên và tốn chi phí xử lí gây ô nhiễm môi trường. Chất thải rắn ở Châu Á dự tính tăng trung bình từ 0,76 triệu tấn/ngày năm 2000 lên trên 1,8 triệu tấn/ngày năm 2025.

Nước ngầm ở nhiều thành phố lớn như Bắc Kinh, Bangkok, Manila đã sụt xuống 10 -50m trong thập kỉ qua, cho thấy trữ lượng nước đang giảm mạnh2 Do đó yêu cầu giảm mức tiêu thụ và làm thế nào để tiêu dùng bền vững là một vấn đề quan trọng ở các nước đã và đang phát triển. 2 UNEP Trang 7 Hình 1.2 Xu hướng khai thác tài nguyên trên thế giới3 2. Đối tượng của tiêu dùng bền vững Chủ thể của hành vi tiêu dùng bền vững chính là “người tiêu dùng”, khái niệm này bao gồm cả các cá nhân tiêu dùng và các đối tác tiêu dùng. Sự tiêu dùng bất cứ dịch vụ hay sản phẩm cụ thể nào, ngoài sự tham gia của bản thân các cá nhân tiêu dùng thì các nhà sản xuất, nhà phân phối, các đơn vị kinh doanh, đơn vị xử lý chất thải, các tổ chức tư nhân, các cơ quan chính quyền,.

cũng là các bên tiêu dùng bằng những phương thức khác nhau và đều có lợi ích gắn với quá trình tiêu dùng. Đối tượng của tiêu dùng bền vững chính là các sản phẩm như lương thực, vải vóc,. và cả các dịch vụ phục vụ cho nhu cầu của con người như nhà cửa, giải trí, giáo dục, y tế. Các sản phẩm, tiêu dùng bền vững cũng có thể được mở rộng ra cho các đối tượng khác như dịch vụ, các tài nguyên thiên nhiên, điện, nước, đất,.

Đối với từng đối tượng, sẽ có các cách thức áp dụng tiêu dùng tương ứng khác nhau. Chẳng hạn, tiêu dùng bền vững cho các sản phẩm lương thực hướng đến có lợi cho sức khỏe, giảm chất thải phát sinh; đối với dịch vụ y tế thì tiêu dùng bền vững lại hướng đến khả năng tiếp cận dịch vụ dễ dàng hơn, chi phí thấp hơn và kiểm soát thuốc men tốt hơn cho người dùng. Công cụ tiêu dùng bền vững Theo tài liệu của LHQ về hướng dẫn người tiêu dùng “Thúc đẩy tiêu dùng bền vững ở Châu Á”, một số công cụ chủ yếu có thể triển khai để hướng đến tiêu dùng bền vững như sau: 3 United Nations Trang 8 a. Thông tin sản phẩm: Thông tin sản phẩm là cơ sở quan trọng trong các quyết định mua sắm của người tiêu dùng.

Vì thế việc đảm bảo cung cấp đầy đủ các thông tin về chất lượng, giá cả, an toàn và hậu quả môi trường, xã hội của sản phẩm cho người tiêu dùng là phương tiện để tiêu dùng bền vững. Một số thông tin sản phẩm cần được quan tâm là: (1) Kiểm tra khách quan sản phẩm; (2) Cấp chứng chỉ độc lập cho sản phẩm; (3) cấp nhãn hiệu sinh thái.  Kiểm tra khách quan sản phẩm là quá trình thử sản phẩm nhằm đảm bảo thông tin nhà sản xuất đưa ra là đáng tin cậy. Việc kiểm tra cần quan tâm đến các yếu tố chất lượng và cả các khía cạnh sức khỏe/y tế, an toàn, môi trường và các yếu tố bền vững như tuổi thọ sản phẩm.

Hai thành phần quan trọng trong kiểm tra là kiểm tra so sánh và kiểm tra độc lập: (1) Kiểm tra so sánh: mang đến cho người tiêu dùng nhiều thông tin có ý nghĩa hơn khi có quan tâm đến các sản phẩm khác cùng tính chất trong quá trình kiểm tra; (2) Kiểm tra độc lập: tính độc lập trong kiểm tra sản phẩm nghĩa là các đơn vị kiểm tra không có lợi ích gắn liền với sản phẩm được kiểm, đảm bảo tính khách quan của quá trình kiểm tra.  Cấp chứng chỉ độc lập cho sản phẩm là quá trình mà một tổ chức độc lập xem xét sản phẩm có đạt đầy đủ các tiêu chí đã định theo tiêu chuẩn yêu cầu hoặc nhãn hiệu của sản phẩm cụ thể hay không. Các hệ thống cấp chứng chỉ cần đạt được sự thống nhất được các mục tiêu xem xét về lợi ích môi trường, xã hội, kinh tế. Các hệ thống chứng thực/cấp chứng chỉ khác nhau ở bản chất và phạm vi đánh giá của chúng: đánh giá dựa vào hệ thống và đánh giá dựa vào chất lượng sản phẩm; 2 hình thức này có thể được sử dụng riêng lẽ hoặc sử dụng gộp trong quá trình đánh giá.

(1) Đánh giá dựa vào hệ thống: như loại được thiết lập theo Tổ chức Tiêu chuẩn Quốc tế (ISO), kiểm tra chứng thực các hệ thống quản lý của một công ty. Hình thức này có giá trị đối với những công ty lớn, khi có thể giúp họ phát triển các hệ thống quản lý môi trường nội bộ. (2) Đánh giá dựa trên chất lượng của việc thử nghiệm chất lượng của các sản phẩm tại chỗ, để đối chiếu với các tiêu chuẩn định sẵn.  Cấp nhãn sinh thái là một công cụ quan trọng trong các khung chính sách thực hiện tiêu dùng bền vững tại các nước Châu Á.

Nhãn sinh thái như là một xác nhận, biểu dương đối với các hàng hóa, dịch vụ có chất lượng cao, đạt các tiêu chí về bảo vệ môi trường, an toàn cho sức khỏe và tiết kiệm năng lượng. Nhãn sinh thái luôn luôn Trang 9 được một bên thứ ba khách quan cấp và cho phép dùng nhãn trên sản phẩm với một chủng loại sản phẩm. Như vậy, thực hiện tốt các công cụ thông tin sản phẩm như là một kênh phát tín hiệu, kênh thông tin về chất lượng sản phẩm là đã thực hiện được một bước đi quan trọng để phát triển xã hội TDBV, đó là đưa các sản phẩm xanh, sản phẩm bền vững đến gần hơn với người tiêu dùng. Phòng ngừa, giảm thiểu và tái chế chất thải “Chính phủ cần khuyến khích sự thiết kế, phát triển và sử dụng các sản phẩm và dịch vụ an toàn có hiệu quả về năng lượng và tài nguyên trên cơ sở xem xét ảnh hưởng của nó trong một chu trình sống.

Chính phủ cần khuyến khích các chương trình tái chế, chương trình này khuyến khích người tiêu dùng tái chế chất thải và cả mua sản phẩm tái chế”. Cụ thể:  Phòng ngừa chất thải là ngăn hoặc giảm thiểu lượng chất thải phát sinh ra ngay từ lúc bắt đầu sản xuất cũng như tiêu dùng sản phẩm. Các giải pháp có thể được thực hiện bao gồm cải tiến công nghệ, thay đổi nguyên liệu, cải tiến thiết kế sản phẩm.