Chương I đã xác định được mục tiêu nghiên cứu và 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể, xoay quanh hiện trạng và các giải pháp thúc đẩy hoạt động TDBV tại Tp. Phạm vi nghiên cứu của đề tài là Tp.HCM trong tầm nhìn đến 2025. Đề tài sẽ sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia, trên cơ sở kế thừa, phân tích các thông tin thứ cấp và phương pháp SWOT để nhận diện và thực hiện các nội dung nghiên cứu đã đề ra. Trang 5 CHƯƠNG II KHÁI NIỆM VÀ HIỆN TRẠNG TIÊU DÙNG BỀN VỮNG Chương II giới thiệu khái niệm Tiêu dùng bền vững; tình hình nghiên cứu, và hiện trạng TDBV ở Việt Nam và trên Thế giới.
T II giới thiệu khái niệm Tiêu d 2.1 Khái niệm tiêu dùng bền vững Năm 1994, các nhà khoa học lần đầu tiên đưa ra khái niệm về tiêu dùng bền vững. Theo đó, tiêu dùng bền vững (TDBV) là “việc sử dụng các dịch vụ và sản phẩm đáp ứng các nhu cầu cơ bản và mang lại chất lượng sống tốt hơn mà không làm ảnh hưởng đến nhu cầu của thế hệ tương lai, tức là giảm tối đa việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên và các chất độc hại cũng như việc phát sinh chất thải và chất ô nhiễm”1. Theo định nghĩa của Sách hướng dẫn thúc đẩy tiêu dùng bền vững ở Châu Á thì “TDBV tạo cho người tiêu dùng cơ hội để tiêu thụ sản phẩm, sử dụng dịch vụ đáp ứng nhu cầu của họ một cách hiệu quả và có hiệu suất, giảm thiểu hậu quả tiêu cực về môi trường, xã hội và kinh tế. Mục đích cuối cùng của TDBV là cải thiện, nâng cao chất lượng cuộc sống của cả người tiêu dùng thế hệ hiện nay và các thế hệ mai sau, đồng thời giảm thiểu tác động tới môi trường.” Như vậy, TDBV không phải là “tiêu dùng ít hơn” mà là “tiêu dùng hiệu quả hơn”.
Tính hiệu quả thể hiện ở việc kiểm soát tốt hơn và sử dụng ít tài nguyên hơn. Tiêu dùng bền vững là chú trọng đến toàn bộ vòng đời sản phẩm làm sao để việc sử dụng các nguồn tài nguyên, năng lượng tái tạo và không thể tái tạo đạt được hiệu quả nhất. Nói một cách đơn giản, tiêu dùng bền vững là việc áp dụng một cách thức khác để tiêu dùng mà việc tiêu dùng đó đạt hiệu quả hơn khi giúp giảm đi lượng nguyên liệu và mức độ năng lượng sử dụng cho một đơn vị sản phẩm. Như vậy tiêu dùng bền vững có ba hàm ý: Thứ nhất là hướng người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm xanh không bị ô nhiễm hoặc có lợi cho sức khỏe cộng đồng; thứ hai là quan tâm đến xử lý chất thải trong quá trình tiêu dùng; cuối cùng là hướng dẫn người tiêu dùng thay đổi quan niệm tiêu dùng, chú trọng đến bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên.
1 Đào Thu Hiền biên dịch Trang 6 2.2 Tầm quan trọng của tiêu dùng bền vững Tiêu dùng là một mắc xích rất quan trọng trong chuỗi vận động của nền kinh tế; với hoạt động tiêu dùng của người dân, sản phẩm sản xuất ra được tiêu thụ, đồng thời tạo nên nhu cầu mới cho hoạt động sản xuất, gắn với sử dụng tài nguyên. Như vậy, hoạt động tiêu dùng và sử dụng tài nguyên gắn kết chặt với nhau, chính mối tương quan chặt này mà nếu có thể kiểm soát, định hướng hoạt động tiêu dùng một cách bền vững sẽ có thể tiết giảm tiêu hao tài nguyên, giảm lượng chất thải phát sinh mà vẫn đảm bảo nhu cầu tiêu dùng của xã hội. Tiêu dùng bền vững không phải là “bớt tiêu dùng” mà là tiêu dùng hiệu quả hơn, tiêu hao ít tài nguyên hơn; cộng đồng vẫn được đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu của mình. Nhu cầu thúc đẩy TDBV đã xuất hiện từ lâu ở các nước phát triển.
Ở các nước đang phát triển phần lớn với đặc điểm dân số đông và nền kinh tế cũng đang tăng trưởng nhanh, tốc độ đô thị hoá tăng….cùng với đó là mức tiêu thụ tính theo đầu người cũng sẽ tăng. Các thống kê cho thấy khoảng 80% sản phẩm tiêu dùng của con người được dùng lãng phí. Phần lớn sản phẩm không được dùng lại trở thành chất thải, dẫn đến tốn kém tài nguyên và tốn chi phí xử lí gây ô nhiễm môi trường. Chất thải rắn ở Châu Á dự tính tăng trung bình từ 0,76 triệu tấn/ngày năm 2000 lên trên 1,8 triệu tấn/ngày năm 2025.
Nước ngầm ở nhiều thành phố lớn như Bắc Kinh, Bangkok, Manila đã sụt xuống 10 -50m trong thập kỉ qua, cho thấy trữ lượng nước đang giảm mạnh2 Do đó yêu cầu giảm mức tiêu thụ và làm thế nào để tiêu dùng bền vững là một vấn đề quan trọng ở các nước đã và đang phát triển. 2 UNEP Trang 7 Hình 1.2 Xu hướng khai thác tài nguyên trên thế giới3 2. Đối tượng của tiêu dùng bền vững Chủ thể của hành vi tiêu dùng bền vững chính là “người tiêu dùng”, khái niệm này bao gồm cả các cá nhân tiêu dùng và các đối tác tiêu dùng. Sự tiêu dùng bất cứ dịch vụ hay sản phẩm cụ thể nào, ngoài sự tham gia của bản thân các cá nhân tiêu dùng thì các nhà sản xuất, nhà phân phối, các đơn vị kinh doanh, đơn vị xử lý chất thải, các tổ chức tư nhân, các cơ quan chính quyền,.
cũng là các bên tiêu dùng bằng những phương thức khác nhau và đều có lợi ích gắn với quá trình tiêu dùng. Đối tượng của tiêu dùng bền vững chính là các sản phẩm như lương thực, vải vóc,. và cả các dịch vụ phục vụ cho nhu cầu của con người như nhà cửa, giải trí, giáo dục, y tế. Các sản phẩm, tiêu dùng bền vững cũng có thể được mở rộng ra cho các đối tượng khác như dịch vụ, các tài nguyên thiên nhiên, điện, nước, đất,.
Đối với từng đối tượng, sẽ có các cách thức áp dụng tiêu dùng tương ứng khác nhau. Chẳng hạn, tiêu dùng bền vững cho các sản phẩm lương thực hướng đến có lợi cho sức khỏe, giảm chất thải phát sinh; đối với dịch vụ y tế thì tiêu dùng bền vững lại hướng đến khả năng tiếp cận dịch vụ dễ dàng hơn, chi phí thấp hơn và kiểm soát thuốc men tốt hơn cho người dùng. Công cụ tiêu dùng bền vững Theo tài liệu của LHQ về hướng dẫn người tiêu dùng “Thúc đẩy tiêu dùng bền vững ở Châu Á”, một số công cụ chủ yếu có thể triển khai để hướng đến tiêu dùng bền vững như sau: 3 United Nations Trang 8 a. Thông tin sản phẩm: Thông tin sản phẩm là cơ sở quan trọng trong các quyết định mua sắm của người tiêu dùng.
Vì thế việc đảm bảo cung cấp đầy đủ các thông tin về chất lượng, giá cả, an toàn và hậu quả môi trường, xã hội của sản phẩm cho người tiêu dùng là phương tiện để tiêu dùng bền vững. Một số thông tin sản phẩm cần được quan tâm là: (1) Kiểm tra khách quan sản phẩm; (2) Cấp chứng chỉ độc lập cho sản phẩm; (3) cấp nhãn hiệu sinh thái. Kiểm tra khách quan sản phẩm là quá trình thử sản phẩm nhằm đảm bảo thông tin nhà sản xuất đưa ra là đáng tin cậy. Việc kiểm tra cần quan tâm đến các yếu tố chất lượng và cả các khía cạnh sức khỏe/y tế, an toàn, môi trường và các yếu tố bền vững như tuổi thọ sản phẩm.
Hai thành phần quan trọng trong kiểm tra là kiểm tra so sánh và kiểm tra độc lập: (1) Kiểm tra so sánh: mang đến cho người tiêu dùng nhiều thông tin có ý nghĩa hơn khi có quan tâm đến các sản phẩm khác cùng tính chất trong quá trình kiểm tra; (2) Kiểm tra độc lập: tính độc lập trong kiểm tra sản phẩm nghĩa là các đơn vị kiểm tra không có lợi ích gắn liền với sản phẩm được kiểm, đảm bảo tính khách quan của quá trình kiểm tra. Cấp chứng chỉ độc lập cho sản phẩm là quá trình mà một tổ chức độc lập xem xét sản phẩm có đạt đầy đủ các tiêu chí đã định theo tiêu chuẩn yêu cầu hoặc nhãn hiệu của sản phẩm cụ thể hay không. Các hệ thống cấp chứng chỉ cần đạt được sự thống nhất được các mục tiêu xem xét về lợi ích môi trường, xã hội, kinh tế. Các hệ thống chứng thực/cấp chứng chỉ khác nhau ở bản chất và phạm vi đánh giá của chúng: đánh giá dựa vào hệ thống và đánh giá dựa vào chất lượng sản phẩm; 2 hình thức này có thể được sử dụng riêng lẽ hoặc sử dụng gộp trong quá trình đánh giá.
(1) Đánh giá dựa vào hệ thống: như loại được thiết lập theo Tổ chức Tiêu chuẩn Quốc tế (ISO), kiểm tra chứng thực các hệ thống quản lý của một công ty. Hình thức này có giá trị đối với những công ty lớn, khi có thể giúp họ phát triển các hệ thống quản lý môi trường nội bộ. (2) Đánh giá dựa trên chất lượng của việc thử nghiệm chất lượng của các sản phẩm tại chỗ, để đối chiếu với các tiêu chuẩn định sẵn. Cấp nhãn sinh thái là một công cụ quan trọng trong các khung chính sách thực hiện tiêu dùng bền vững tại các nước Châu Á.
Nhãn sinh thái như là một xác nhận, biểu dương đối với các hàng hóa, dịch vụ có chất lượng cao, đạt các tiêu chí về bảo vệ môi trường, an toàn cho sức khỏe và tiết kiệm năng lượng. Nhãn sinh thái luôn luôn Trang 9 được một bên thứ ba khách quan cấp và cho phép dùng nhãn trên sản phẩm với một chủng loại sản phẩm. Như vậy, thực hiện tốt các công cụ thông tin sản phẩm như là một kênh phát tín hiệu, kênh thông tin về chất lượng sản phẩm là đã thực hiện được một bước đi quan trọng để phát triển xã hội TDBV, đó là đưa các sản phẩm xanh, sản phẩm bền vững đến gần hơn với người tiêu dùng. Phòng ngừa, giảm thiểu và tái chế chất thải “Chính phủ cần khuyến khích sự thiết kế, phát triển và sử dụng các sản phẩm và dịch vụ an toàn có hiệu quả về năng lượng và tài nguyên trên cơ sở xem xét ảnh hưởng của nó trong một chu trình sống.
Chính phủ cần khuyến khích các chương trình tái chế, chương trình này khuyến khích người tiêu dùng tái chế chất thải và cả mua sản phẩm tái chế”. Cụ thể: Phòng ngừa chất thải là ngăn hoặc giảm thiểu lượng chất thải phát sinh ra ngay từ lúc bắt đầu sản xuất cũng như tiêu dùng sản phẩm. Các giải pháp có thể được thực hiện bao gồm cải tiến công nghệ, thay đổi nguyên liệu, cải tiến thiết kế sản phẩm.
