Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên quý giá của nhân loại, là bộ phận quan trọng của môi trường sống và có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống sản xuất của xã hội loài người. Trong thực tế, ngoài việc cung cấp gỗ, củi và các loại lâm sản cho nền kinh tế quốc dân thì nó còn đem nhiều lợi ích to lớn khác về mặt xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Bên cạnh đó, rừng còn giữ vai trò điều hòa khí hậu, chống xói mòn rửa trôi và là nơi bảo tồn các nguồn gen động thực vật quý giá. Không có một quốc gia, dân tộc nào không biết rõ vai trò quan trọng của rừng trong cuộc sống.
Tuy nhiên có một thực trạng đáng buồn là không chỉ ở Việt Nam mà ở hầu hết các nước trên thế giới thì việc khai thác rừng bừa bãi, thiếu quy hoạch đang diễn ra một cách ồ ạt, rất khó kiểm soát đã làm cho tài nguyên rừng ngày càng bị suy giảm cả về số lượng và chất lượng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của con người và tác động xấu đến sự sinh trưởng , phát triển của các loài sinh vật trên trái đất. Trước thực trạng đó bảo vệ tài nguyên rừng đã trở thành một yêu cầu, một nhiệm vụ không thể trì hoãn đối với tất cả các quốc gia trên thế giới. Đó là một thách thức vô cùng to lớn đòi hỏi mỗi cá nhân, tổ chức phải có trách nhiệm trong việc phục hồi và phát triển rừng. Và một trong những giải pháp hữu hiệu để phục hồi và phát triển rừng đó là trồng rừng.
Hiện nay có rất nhiều loại cây được lựa chọn để phục vụ cho công tác trồng rừng điển hình là cây Keo. Keo được coi là cây trồng chủ lực ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Keo là nguồn nguyên liệu có tầm quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội và môi trường. Ở nước ta Keo được trồng rất phổ biến, e 2 diện tích rừng trồng các loại Keo ở nước ta hiện nay khoảng 900.000 hecta, cung cấp 90% trong tổng số 5,4 triệu tấn gỗ dăm xuất khẩu, trị giá khoảng 650 triệu USD, trong đó 300 triệu USD là lợi nhuận của người trồng rừng (Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2003) [5].
Qua đó ta có thể nhận thấy rất nhiều lợi ích cây Keo mang lại tuy nhiên trong quá trình gây trồng loại cây này thì không thể tránh khỏi việc mắc một số bệnh hại làm ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát triển và năng xuất chất lượng của cây. Điển hình như thời gian gần đây ở một số vùng trồng Keo trọng điểm đã xuất hiện những cây Keo bị loét thân gây nên triệu chứng héo tán lá, sau đó gỗ bị biến màu đen và cây bị nhiễm bệnh xuất hiện ở nhiều vùng sinh thái, bệnh rất khó phát hiện ở giai đoạn đầu. Các mẫu bệnh đã được phòng bảo vệ rừng viện khoa Học Lâm Nghiệp giám định nguyên nhân là do nấm Ceratocystis sp gây ra. Đây là loại nấm mới được phát hiện gây bênh trên cây Keo ở Việt Nam.
Nguồn gốc loại nấm này chưa được xác định. Hiện nay trên địa bàn Tỉnh Thái Nguyên, Keo lai và Keo tai tượng là những loài cây trồng chính, được trồng với diện tích lớn và tập trung. Để góp phần ngăn chặn dịch bệnh phát triển và lan rộng giảm nguy cơ thiệt hại về kinh tế và môi trường thì việc nghiên cứu, phát hiện sớm bệnh và đề xuất biện pháp phòng trừ bệnh hại trên cây Keo là không thể thiếu được, vừa có ý nghĩa khoa học và có ý nghĩa thực tiễn cao. Xuất phát từ thực tế trên và nguyện vọng muốn tìm ra các biện pháp phòng trừ một số loại bệnh hại cho cây Keo nói chung cũng như cây Keo lai nói riêng, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá mức độ bị bệnh do nấm Ceratocystis sp gây hại trên Keo lai (Acacia hybrid) theo cấp tuổi tại xã An Khánh, huyện Đại Từ , tỉnh Thái Nguyên ” e 3 1.
Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích nghiên cứu Dựa trên cơ sở điều tra về tình hình bị hại do nấm Ceratocystis sp gây ra trên cây Keo lai ở các cấp tuổi khác nhau từ đó đánh giá mức độ bị bệnh do nấm Ceratocystis sp gây hại trên Keo lai (Acacia hybrid) theo cấp tuổi tại xã An Khánh, huyện Đại Từ , tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu - Xác định được nguyên nhân gây bệnh chết héo ở Keo lai. - Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của nấm Ceratocystis sp.
- Đánh giá thiệt hại của bệnh đối với Keo lai theo cấp tuổi tại địa điểm điều tra. Ý nghĩa việc thực hiện đề tài * Ý nghĩa trong khoa học: - Củng cố kiến thức đã học, bổ sung kiến thức chuyên môn. - Việc nghiên cứu đề tài là cơ sở để đề xuất biện pháp phòng trừ bệnh hại cây Keo. - Biết cách tổng hợp, phân tích để viết một báo cáo nghiên cứu khoa học.
* Ý nghĩa trong thực tiễn: - Qua quá trình thu thập số liệu giúp tôi học hỏi và làm quen với thực tế sản xuất. - Làm cơ sở và tài liệu cho những đề tài và nghiên cứu có liên quan. - Đề tài thực hiện nhằm xác định được mức độ bị bệnh do nấm Ceratocystis sp gây hại trên Keo lai tại các địa điểm điều tra , từ đó xác định được nguyên nhân gây bệnh do nấm Ceratocystis sp gây ra, làm rõ được điều kiện sinh thái của nấm Ceratocystis sp. Qua đó có thể đưa ra được những đánh giá cụ thể và thiết thực về loại bệnh nấm Ceratocystis sp.
e 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Thông tin về Keo lai Keo (Acacia) là một chi thực vật thuộc họ đậu (Legumisosae), họ phụ trinh nữ (Mimosoideae). Theo đánh giá hiện nay trên toàn thế giới chi Keo Acacia có khoảng 1200 loài.
Trong đó Keo tai tượng (Acacia mangium), Keo lá tràm (Acacia auriliformis) và Keo lai (Acacia hybrid) được gây trồng chủ yếu ỏ Việt Nam. Diện tích trồng Keo tính đến nay theo số liệu tổng hợp từ các công văn của 42 tỉnh trên cả nước là hơn 990 nghìn ha, dẫn đầu về diện tích trong các loài cây được chọn trong trồng rừng. Keo là loài cây được ưu tiên lựa chọn bởi nhiều đặc tính vượt trội như sinh trưởng nhanh, biên độ sinh thái rộng, cải thiện được tính chất của đất… Đặc biệt gỗ Keo rất phù hợp cho sản xuất nguyên liệu giấy, ván nhân tạo, sử dụng trong xây dựng, đóng đồ mộc mỹ nghệ, hàng hóa xuất khẩu…. Ở nước ta Keo được trồng ở hầu hết các tỉnh từ Miền Bắc, Miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ với mục đích chủ yếu làm nguyên liệu cho công nghiệp sản xuất giấy.
Tuy nhiên gần đây tại một số vùng trồng Keo trọng điểm trên cả nước đã xuất hiện nhưng cây Keo bị chết héo từ trên ngọn xuống hay còn gọi là hiện tượng cây chết ngược, bệnh rất khó phát hiện ở giai đoạn đầu. Các mẫu bệnh đã được phòng Bảo vệ rừng Viện Khoa học Lâm Nghiệp giám định nguyên nhân là do loài nấm Ceratocystis sp gây ra [7]. * Đặc điểm hình thái Keo lai (Acacia hybrid) là cây gỗ nhỡ, cao tới 20-30m, đường kính tới 30-40cm, cao to hơn Keo tai tượng và Keo lá tràm, các đặc tính khác có dạng e 5 trung gian giữa 2 loài bố mẹ. Thân thẳng, cành nhánh nhỏ, tỉa cành khá, tán dày và rậm.
Từ khi nẩy mầm tới hơn 1 tháng hình thái lá cũng biến đổi theo 3 giai đoạn lá mầm, lá thật và lá giả. Lá giả mọc cách tồn tại mãi. Chiều rộng lá hẹp hơn chiều rộng lá Keo tai tượng nhưng lơn hơn chiều rộng lá Keo lá tràm. Hoa tự bông 5-6 hoa, 1 hoa tự vàng mọc từng đôi ở nách lá.
Quả đậu dẹt, khi non thẳng khi già cuộn hình xoắn ốc. Mỗi quả có 5-7 hạt màu nâu đen, bóng. Một kg hạt có 45.000 hạt thu được từ 3-4 kg quả ( Lê Đình Khả, 1999) [2]. * Đặc điểm sinh thái Keo lai có sức sinh trưởng nhanh hơn rõ rệt so với loài Keo bố mẹ.
Với một số dòng Keo đã chọn lọc trồng thâm canh 3 tuổi đạt trung bình 8,6-9,8 m về chiều cao 9,8-11,4 cm về đường kính 19,4-27,2 m3/ha/năm về lượng sinh trưởng và 50-77 m3/ha về sản lượng gỗ. Rừng Keo lai 7-8 tuổi đạt 150-200 m3 gỗ/ha, có nhiều hơn 1,5-2 lần rừng Keo tai tượng và Keo lá tràm. Keo lai có nhiều hạt và khả năng tái sinh tự nhiên bằng hạt rất mạnh. Rừng trồng 8-10 tuổi sau khi khai thác trắng, đốt thực bì và cành nhánh, hạt nảy mầm và tái sinh hàng vạn cây trên 1 ha.
Tuy nhiên không trồng rừng Keo lai bằng cây con từ hạt mà phải bằng cây hom [1]. Thông tin về nấm Ceratocystis sp Ceratocystis sp là những loài nấm gây hại nguy hiểm cho nhiều loài cây, là nguyên nhân gây nên bệnh thối rễ, gốc, loét thân cành và gây thối quả trên nhiều loại cây trồng nhiệt đới. Đặc biệt là loài Ceratocystis fibriata ellis & Halst sensu lato gây chết hàng loạt bạch đàn ở cộng hòa Công gô và Braxin (Roux et al, 2000) [12], cây cà phê ở Colombia và venezuela (Pontis, 1951) [11]. Đây cũng chính là loài gây bệnh trên cây xoài ở Braxin (Ploetz, 2003) [10] và là một trong những bệnh nguy hiểm nhất trong nghành nông nghiệp e 6 và cây trồng ở nam mỹ.
Ở Indonesia Ceraticystis sp. Lần đầu tiên được ghi nhân khi Ceratocystis fimbriata được công bố năm 1900 trên cây cà phê ở đảo Java (Zimmerman, 1900) [14]. Sau đó nhiều loài Ceratocystis sp đã được tìm thấy trên nhiều cây chủ khác nhau trên nhiều nhiều hòn đảo ở Indonesia. Gần đây nhất là phát hiện 5 loài nấm Ceratocystis sp mới gây hại trên cây Keo (Tarigan, 2010) [13].
Cây bị nhiễm bệnh có dấu hiệu sinh trưởng kém và hơi chuyển màu vàng, thời gian ngắn sau đó là bắt đầu xuất hiện triệu chứng héo toàn bộ phiến lá, lá không rụng ngay mà còn lại ở trên thân cây. Quan sát trên thân, thấy vỏ ngoài của thân cây bị biến màu, thường màu nâu đen chạy dọc thân cây, một số cây tại các vết đen, thân cây xì nhựa. Dùng dao vạc vào lớp vỏ bị nâu đen thấy vết bệnh thường xuất phát từ gốc cành bị cắt hoặc bị gẫy do gió hoặc nguyên nhân khác làm tổn thương như: vết côn trùng hay động vặt cắn, vết nứt từ vỏ cây. Vết bệnh này ngày càng lan rộng và kéo dài theo chiều dài của thân.