Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC ĐÁNH GIÁ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO CHUẨN HIỆU TRƯỞNG 1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Trên thế giới, nhiều quốc gia quan tâm đến việc xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, nhằm đảm bảo đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục có chất lượng nghề nghiệp, chèo lái cơ sở giáo dục hoạt động hiệu quả. Các công trình nghiên cứu về xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục nói chung, xây dựng và đánh giá đội ngũ Hiệu trưởng nói riêng đã được công bố.
Trong đó, để đáp ứng với nhiệm vụ quản lý nhà trường trong giai đoạn hiện nay, nhiều nghiên cứu đề cập đến chất lượng của Hiệu trưởng theo cách đáp ứng các chuẩn đề ra. Ở Mỹ, một số nhà nghiên cứu cho rằng “Có một hệ thống đánh giá Hiệu trưởng toàn diện và tốt sẽ là một cách tốt nhất để phát triển nghề nghiệp Hiệu trưởng”. Theo quan điểm mới, Hiệp hội các Hiệu trưởng trường phổ thông ở Mỹ đưa ra những yêu cầu với Hiệu trưởng như sau: Với tư cách nhà lãnh đạo giáo dục, mọi nỗ lực của Hiệu trưởng là để “đảm bảo cho việc học của trẻ và người lớn trong nhà trường có hiệu quả”. Nhà lãnh đạo trường học cần: Một là, lãnh đạo theo cách đặt việc học của học sinh và người lớn ở trung tâm; Hai là, đặt ra những mong muốn và chuẩn cao cho việc học và phát triển xã hội của học sinh và việc thực hiện của người lớn; Ba là, yêu cầu nội dung và giảng dạy đảm bảo cho học sinh đạt và vượt chuẩn; Bốn là, hình thành văn hóa học tập liên tục cho người lớn gắn với việc học của học sinh và những mục tiêu khác của nhà trường; Năm là, sử dụng nhiều nguồn dữ liệu khác nhau như công cụ đối thoại để đánh giá, nhận diện và ứng dụng cải tiến giảng dạy; Sáu là, cam kết tích cực với cộng đồng, tạo ra sự chia sẻ về thành tích học tập của học sinh và thành công của nhà trường (dẫn theo [21]).
Ở Thụy Sĩ, các nghiên cứu chỉ ra rằng: Cần đào tạo nhà lãnh đạo trường học theo 6 nhóm năng lực: Năng lực lãnh đạo, năng lực xã hội, năng lực cá nhân, năng lực giáo dục, năng lực phát triển trường học và năng lực tổ chức - quản lý (dẫn theo [21]). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Ở Đức, các nhà nghiên cứu cho rằng: Những nhóm năng lực cần thiết trong đào tạo lãnh đạo nhà trường, bao gồm năng lực sư phạm, giáo dục và thiết lập; năng lực kiểm soát; năng lực lãnh đạo; năng lực tổ chức và năng lực tư vấn (dẫn theo [21]). Ở Mexico, đều đặn hằng năm, Hiệu trưởng các nhà trường được tổ chức đánh giá. Năm 2008, Mexico thông qua văn bản “Những năng lực và các chỉ báo về sự lãnh đạo của Hiệu trưởng Mexico mới”.
Đây được coi là chuẩn để đánh giá Hiệu trưởng trường phổ thông. Chuẩn “Hiệu trưởng Mexico mới” có 5 lĩnh vực: Lãnh đạo giảng dạy; Giao tiếp; Phát triển nghề nghiệp; Quản lý các hoạt động và Phạm vi trách nhiệm trong các trường trung học. Mỗi lĩnh vực có năng lực tương ứng. Năng lực 1: Hiệu trưởng thúc đẩy sự thành công của tất cả học sinh thông qua việc duy trì một văn hóa thúc đẩy học sinh đạt thành tích, giảng dạy có chất lượng cao, phát triển nghề nghiệp, đáp ứng nhu cầu học tập khác biệt trong cộng đồng trường.
Năng lực 2: Hiệu trưởng sử dụng những kỹ năng giao tiếp và xây dựng mối quan hệ để lôi cuốn cộng đồng lớn hơn hiểu biết và ủng hộ cho tính công bằng trong việc đáp ứng những nhu cầu khác biệt trong cộng đồng trường. Năng lực 3: Hiệu trưởng tổ chức và kết hợp với “Khung phát triển nghề nghiệp Mexico mới” và hỗ trợ những nhu cầu học tập khác biệt của học sinh trong cộng đồng trường. Năng lực 4: Hiệu trưởng quản lý cơ sở trường học, tài chính và các hoạt động hằng ngày để đáp ứng công bằng nhu cầu học tập của học sinh trong cộng đồng trường. Năng lực 5: Hiệu trưởng trường trung học hỗ trợ khuyến khích và giám sát các chương trình sao cho tăng số học sinh nhập học, học sinh đạt thành tích cao, tỷ lệ tốt nghiệp tăng, để học sinh sẵn sàng vào đại học và có kỹ năng công việc đáp ứng các nhu cầu khác nhau của cộng đồng (dẫn theo [21]).
Mỗi quốc gia áp dụng những cách tiếp cận xây dựng chuẩn Hiệu trưởng khác nhau. Nhiều bang của Mỹ nhấn mạnh vai trò lãnh đạo quản lý dạy học. Các nhà khoa học Úc thì thiên về việc cho rằng Hiệu trưởng là người tác động đến kết quả học tập của học sinh thông qua các định hướng phát triển nhà trường. Ở Trung Quốc, các nhà khoa học cho rằng cần chú ý đến tác nghiệp cụ thể.
Chuẩn trình độ quản lý trường học của Trung Quốc hướng đến các tiêu chuẩn về: Quản lý hành Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn chính; Quản lý đức dục; Quản lý giảng dạy; Quản lý giáo dục; Quản lý công chức và Quản lý tổng vụ. Dù với cách tiếp cận nào thì chuẩn Hiệu trưởng cũng đặt ra những yêu cầu mà một người Hiệu trưởng cần có và phải làm ở cương vị người đứng đầu một cơ sở giáo dục. Ở Việt Nam Ở nước ta, đội ngũ quản lý giáo dục nói chung và Hiệu trưởng các nhà trường nói riêng đã được đề cập tới trong nhiều nghiên cứu. Đề tài “Cơ sở lý luận về năng lực lãnh đạo của Hiệu trưởng nhà trường trung học phổ thông” do tác giả Nguyễn Thế Thắng làm chủ nhiệm đã giải quyết cơ sở lý luận về năng lực lãnh đạo của Hiệu trưởng nhà trường trung học phổ thông.
Nhóm tác giả đề tài đã làm rõ những vấn đề về khái niệm, lý luận về lãnh đạo giáo dục, năng lực và năng lực lãnh đạo giáo dục; vai trò lãnh đạo của Hiệu trưởng trường trung học phổ thông và năng lực lãnh đạo của Hiệu trưởng trường trung học phổ thông hiện nay [20]. Trong cuốn Những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý giáo dục, tác giả Trần Kiểm, cho rằng: “Hiệu quả lao động quản lý giáo dục là kết quả do lao động của chủ thể quản lý mang lại, nó có tác dụng trong toàn bộ quá trình quản lý”. Tác giả đưa ra những nội dung để đánh giá Hiệu trưởng ở các góc độ tổ chức, nhóm và cá nhân các nhà quản lý. Xét trên góc độ tổ chức, các đặc tính hiệu quả là: Triển vọng chính, sự nhạy cảm môi trường và quan điểm chiến lược.
Xét trên góc độ nhóm, các đặc tính hiệu quả là: Năng lực lãnh đạo, sự linh hoạt, hoạt động định hướng mục tiêu, sự chú trọng các kết quả đầu ra của hoạt động. Xét trên góc độ cá nhân, các đặc tính hiệu quả là: Năng lực thông tin, năng lực kỹ thuật về sự nhạy cảm trong giao tiếp. Tác giả đưa ra cách xem xét hiệu quả lao động quản lý một cách đơn giản và trực tiếp. Hiệu quả lao động quản lý giáo dục phần lớn phụ thuộc vào hai nhóm nhân tố cơ bản: (1) Tổ chức khoa học lao động của con người; (2) Phẩm chất, năng lực, phong cách quản lý, văn hóa quản lý của người cán bộ quản lý.
Tác giả cho rằng: Người Hiệu trưởng cần có năng lực nhạy cảm với những thay đổi của môi trường, năng lực ứng xử phù hợp với hoàn cảnh, bảo đảm thực hiện mục tiêu đề ra, năng lực tạo sự đồng thuận trong các thành viên của nhà trường về những vấn đề chung, năng lực nhận thức và dành công sức ưu tiên cho các vấn đề trọng tâm [14]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Cuốn Chuẩn hoá đội ngũ Hiệu trưởng trường trung học cơ sở các tỉnh vùng Tây Bắc của Nguyễn Huy Hoàng đã trình bày những vấn đề lí luận về chuẩn hoá đội ngũ Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở. Tác giả phân tích các nhân tố ảnh hưởng, thực trạng phát triển giáo dục, chất lượng và các giải pháp phát triển đội ngũ Hiệu trưởng trường trung học cơ sở các tỉnh vùng Tây Bắc theo hướng chuẩn hoá hiện nay [11]. Cuốn Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về quản lý đội ngũ Hiệu trưởng trường trung học phổ thông của tác giả Nguyễn Hồng Hải tổng thuật lí luận về quản lý đội ngũ Hiệu trưởng, có ý nghĩa trong việc hệ thống hóa và cập nhật các khái niệm chủ chốt về quản lý đội ngũ Hiệu trưởng.
Hướng đến giá trị thực tiễn, cuốn sách đã đề xuất hệ thống biện pháp 3C về quản lý đội ngũ Hiệu trưởng trường trung học phổ thông ở Việt Nam. Một số sách khác đề cập đến vấn đề đội ngũ Hiệu trưởng và quản lý đội ngũ Hiệu trưởng như: Kinh nghiệm của người Hiệu trưởng trường mẫu giáo của Đồng Thị Phương Thảo; Xây dựng kế hoạch năm học công tác kiểm tra của Hiệu trưởng và Người Hiệu trưởng: Trường trung học cơ sở của Nguyễn Văn Lê; Hiệu trưởng trường THCS và vấn đề giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống và giao tiếp ứng xử trong quản lý của Lục Thị Nga; Phát triển đội ngũ cán bộ quản lí trường Tiểu học thị xã Phúc Yên theo Chuẩn hiệu trưởng của Nguyễn Hồng Thanh,… Ở thể loại luận án, đội ngũ Hiệu trưởng các nhà trường là đề tài của nhiều nghiên cứu dưới góc độ quản lý giáo dục. Luận án Quản lý bồi dưỡng năng lực quản lý theo chuẩn cho Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở thành phố Hà Nội của Đinh Thị Lan Duyên trình bày cơ sở lý luận về quản lý bồi dưỡng năng lực quản lý theo chuẩn cho Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở; phân tích thực tiễn. Từ đó, đề xuất biện pháp quản lý bồi dưỡng năng lực quản lý theo chuẩn cho Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội [6].
Luận án Quản lý đội ngũ Hiệu trưởng trường trung học phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục của Nguyễn Hồng Hải khẳng định: Quản lý đội ngũ Hiệu trưởng trường THPT là nhân tố có vai trò quyết định đến chất lượng và hiệu quả công tác của đội ngũ Hiệu trưởng. Trên cơ sở trình bày lí luận và kinh nghiệm quốc tế về Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.
