Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Luật Giáo dục năm 2019, việc chuẩn hóa đội ngũ cán bộ quản lý trường học giữ vai trò then chốt nhằm nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học. Đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề bất cập trong công tác tổ chức đánh giá Hiệu trưởng tại địa bàn cấp huyện, nơi hoạt động tự đánh giá và đánh giá từ tập thể sư phạm vẫn còn mang tính hình thức, thiếu minh chứng xác thực và chưa tạo ra động lực tự bồi dưỡng chuyên môn.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát và phân tích toàn diện thực trạng tổ chức đánh giá 21 Hiệu trưởng trường Tiểu học trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên theo khung Chuẩn Hiệu trưởng mới được ban hành tại Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 21 trường tiểu học thuộc 20 đơn vị hành chính xã, thị trấn của huyện Phú Bình với dữ liệu khảo sát thực chứng từ 228 cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên trong giai đoạn năm học 2017 - 2020.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình nghiên cứu được xác lập thông qua việc cung cấp hệ thống 5 biện pháp quản lý đồng bộ, giúp Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Phú Bình chuẩn hóa 100% quy trình đánh giá cán bộ quản lý. Nghiên cứu hướng tới mục tiêu nâng cao trên 85% tỷ lệ Hiệu trưởng đạt mức Khá và Tốt theo Chuẩn nghề nghiệp, đồng thời khắc phục triệt để tình trạng đánh giá cào bằng, tạo đòn bẩy phát triển năng lực lãnh đạo và quản trị trường học trong kỷ nguyên chuyển đổi số giáo dục.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại của tác giả Trần Kiểm về hiệu quả lao động quản lý, kết hợp với lý thuyết đánh giá thành tích nhân sự dựa trên năng lực và mô hình quản trị theo mục tiêu. Các lý thuyết này khẳng định rằng chất lượng lãnh đạo của người đứng đầu cơ sở giáo dục tác động trực tiếp đến kết quả dạy học và văn hóa tổ chức nhà trường.

Bốn khái niệm công cụ cốt lõi được định nghĩa tường minh gồm: Đánh giá giáo dục, Tổ chức đánh giá, Hiệu trưởng trường Tiểu học và Chuẩn Hiệu trưởng. Theo Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chuẩn Hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông được cấu trúc thành 5 tiêu chuẩn bao quát 18 tiêu chí định lượng và định tính:

  • Tiêu chuẩn 1: Phẩm chất nghề nghiệp (gồm 3 tiêu chí về đạo đức, tư tưởng đổi mới và phát triển chuyên môn).
  • Tiêu chuẩn 2: Quản trị nhà trường (gồm 7 tiêu chí then chốt về kế hoạch, dạy học, nhân sự, hành chính, tài chính, cơ sở vật chất và chất lượng giáo dục).
  • Tiêu chuẩn 3: Xây dựng môi trường giáo dục (gồm 3 tiêu chí về văn hóa, dân chủ và trường học an toàn).
  • Tiêu chuẩn 4: Phát triển mối quan hệ giữa nhà trường, gia đình, xã hội (gồm 3 tiêu chí huy động nguồn lực và phối hợp giáo dục).
  • Tiêu chuẩn 5: Sử dụng ngoại ngữ và công nghệ thông tin (gồm 2 tiêu chí ứng dụng công nghệ và năng lực ngoại ngữ).

Hệ thống đánh giá được lượng hóa qua 4 mức xếp loại cụ thể: Tốt, Khá, Đạt và Chưa đạt, đòi hỏi các minh chứng xác thực từ thực tiễn công tác quản trị.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng thể cỡ mẫu khảo sát gồm 228 người, bao gồm: 7 cán bộ quản lý và chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Phú Bình (4 lãnh đạo và 3 chuyên viên), 21 Hiệu trưởng các trường Tiểu học, và 200 cán bộ gồm Phó Hiệu trưởng, giáo viên, nhân viên đang công tác trực tiếp tại 21 trường tiểu học trên địa bàn.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được áp dụng dựa trên đặc thù phân bổ địa lý 3 vùng sinh thái của huyện Phú Bình: Vùng 1 gồm 7 xã vùng cao tả ngạn sông Máng, Vùng 2 gồm thị trấn Hương Sơn và 6 xã đồng bằng ven sông Cầu, Vùng 3 gồm 6 xã miền núi khu vực nước máng núi Cốc. Cách tiếp cận này bảo đảm tính đại diện khách quan, không bị thiên lệch theo điều kiện kinh tế - xã hội của từng cụm trường.

Về phương pháp phân tích, tác giả sử dụng phối hợp phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc 3 mức độ (Tốt/Ảnh hưởng/Rất cần thiết = 3 điểm; Trung bình/Ít ảnh hưởng/Cần thiết = 2 điểm; Chưa đạt/Không ảnh hưởng/Không cần thiết = 1 điểm), phương pháp phỏng vấn sâu chuyên gia và phương pháp nghiên cứu sản phẩm quản trị. Việc lựa chọn công thức toán thống kê tính điểm trung bình (ĐTB) và phân phối tần suất phần trăm giúp phản ánh chính xác tương quan nhận thức và thực trạng triển khai quy trình đánh giá trong toàn bộ chu kỳ năm học 2017 - 2018 đến năm học 2019 - 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn 228 khách thể tại huyện Phú Bình mang lại các phát hiện định lượng quan trọng về công tác tổ chức đánh giá:

Thứ nhất, mức độ đồng thuận chung rất cao nhưng nhận thức sâu về quy trình lại có sự phân hóa mạnh. Có 66.7% người tham gia khảo sát (152 người) thể hiện sự quyết tâm và ủng hộ công tác đánh giá theo Chuẩn với điểm trung bình đạt 2.58 (xếp thứ 1/4 nội dung). Tỷ lệ nhận thức rõ tầm quan trọng đạt 53.5% (122 người) với điểm trung bình 2.31. Tuy nhiên, có tới 52.6% đối tượng khảo sát (120 người) chưa nhận thức rõ về vai trò, trách nhiệm của các lực lượng trong đánh giá, khiến nội dung này chỉ đạt điểm trung bình 1.56 (xếp cuối bảng 4/4).

Thứ hai, việc nắm bắt mục tiêu, nội dung và phương pháp đánh giá của đội ngũ còn nhiều hạn chế khi điểm trung bình chỉ đạt 1.79, trong đó 29.8% (68 người) thừa nhận chưa hiểu rõ hoặc xem việc này không thực sự cần thiết.

Thứ ba, công tác tự đánh giá của 21 Hiệu trưởng còn khoảng cách đáng kể so với kết quả đánh giá từ tập thể giáo viên và cơ quan quản lý trực tiếp. Việc thu thập minh chứng cho 18 tiêu chí (đặc biệt là tiêu chí quản trị tài chính, cơ sở vật chất, năng lực ngoại ngữ và ứng dụng công nghệ thông tin) còn lúng túng, mang tính đối phó và thiếu tính hệ thống.

Thứ tư, khâu sử dụng kết quả đánh giá chưa thực sự trở thành công cụ đòn bẩy. Việc xếp loại chưa gắn kết chặt chẽ với công tác quy hoạch, bổ nhiệm lại, đào tạo bồi dưỡng và đãi ngộ đối với đội ngũ cán bộ quản lý sau chu kỳ đánh giá 1 năm của nhà trường và 2 năm của cơ quan quản lý cấp trên.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ việc công tác tập huấn, hướng dẫn thực hiện Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT và Công văn số 4529/BGDĐT-NGCBQLGD chưa được phủ kín tới 100% cán bộ, giáo viên cơ sở. Bên cạnh đó, tâm lý nể nang, ngại va chạm trong nội bộ hội đồng sư phạm tại một số trường vùng sâu, vùng xa vẫn chi phối kết quả lấy ý kiến nhận xét.

Khi so sánh với các nghiên cứu quản lý giáo dục tại một số tỉnh trung du và miền núi phía Bắc, kết quả tại Phú Bình phản ánh bức tranh chung: sự chuyển dịch từ Chuẩn cũ (Thông tư 14/2011/TT-BGDĐT) sang Chuẩn mới năm 2018 đòi hỏi năng lực quản trị hiện đại, trong khi thói quen quản lý theo lối mòn hành chính truyền thống vẫn còn tồn tại.

Dữ liệu nghiên cứu thực trạng này được trình bày trực quan và khoa học thông qua hệ thống bảng thống kê tần số kết hợp biểu đồ cột kép so sánh mức độ đánh giá giữa nhóm cán bộ quản lý (Phòng GD&ĐT, Hiệu trưởng) và nhóm thực thi (giáo viên, nhân viên). Biểu đồ phân bổ điểm trung bình từ 1.00 đến 3.00 làm nổi bật khoảng cách nhận thức rõ rệt giữa ý chí quyết tâm (2.58 điểm) và hiểu biết thực tế về vai trò trách nhiệm (1.56 điểm), cung cấp cơ sở tin cậy cho việc hoạch định giải pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuẩn hóa và nâng cao hiệu quả công tác tổ chức đánh giá Hiệu trưởng trường Tiểu học theo Chuẩn tại huyện Phú Bình, tác giả đề xuất 5 giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, tổ chức các đợt bồi dưỡng nâng cao nhận thức chuyên sâu về Chuẩn Hiệu trưởng cho 100% cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên. Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Phú Bình giữ vai trò chủ trì, triển khai định kỳ vào tháng 8 hàng năm trước thềm năm học mới, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hiểu đúng và đầy đủ về quy trình đánh giá từ mức 38.6% lên trên 90% trong giai đoạn 2020 - 2025.

Thứ hai, chuẩn hóa và địa phương hóa quy trình đánh giá 3 bước (Hiệu trưởng tự đánh giá; Tập thể lấy ý kiến; Cơ quan quản lý kết luận) phù hợp với thực tiễn 21 trường tiểu học địa phương. Hiệu trưởng các trường chịu trách nhiệm xây dựng bộ hồ sơ minh chứng chuẩn xác ngay từ đầu năm học, đảm bảo 100% các tiêu chí xếp loại Khá, Tốt đều có tài liệu kiểm chứng hợp lệ.

Thứ ba, chỉ đạo tập huấn kỹ năng và phương pháp đánh giá cho các lực lượng tham gia đánh giá. Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các chuyên gia quản lý giáo dục tổ chức tối thiểu 2 khóa tập huấn chuyên đề mỗi năm học cho khoảng 50 cán bộ cốt cán gồm Ban Giám hiệu, Chủ tịch Công đoàn và Tổ trưởng chuyên môn.

Thứ tư, đổi mới cơ chế sử dụng kết quả đánh giá theo hướng minh bạch, thực chất. Ủy ban nhân dân huyện và Phòng Giáo dục và Đào tạo sử dụng kết quả Chuẩn Hiệu trưởng làm căn cứ bắt buộc trong việc quy hoạch cán bộ, bổ nhiệm, khen thưởng và đào tạo chức danh theo chu kỳ 5 năm, kiên quyết không bố trí cán bộ Chưa đạt chuẩn tiếp tục giữ vị trí lãnh đạo.

Thứ năm, xây dựng kế hoạch cá nhân phát triển năng lực nghề nghiệp cho Hiệu trưởng dựa trên kết quả tự đánh giá 18 tiêu chí hàng năm, tạo điều kiện để cán bộ quản lý tự bồi dưỡng ngoại ngữ, ứng dụng công nghệ thông tin và quản trị trường học hiện đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo: Nguồn tài liệu tham khảo đắc lực trong việc xây dựng kế hoạch chỉ đạo, thiết lập biểu mẫu thu thập minh chứng và chuẩn hóa quy trình đánh giá cán bộ quản lý tại hơn 20 trường tiểu học trực thuộc cấp huyện.

Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường Tiểu học: Cẩm nang hướng dẫn cụ thể cách thức tự đánh giá, phương pháp thiết lập hồ sơ minh chứng khoa học cho 5 tiêu chuẩn nghề nghiệp và phương pháp xây dựng kế hoạch phát triển năng lực cá nhân theo chu kỳ hàng năm.

Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý Giáo dục (Mã ngành 8.14): Tài liệu nghiên cứu chuyên khảo giá trị với khung lý thuyết chuẩn hóa, bộ công cụ khảo sát 228 mẫu thực chứng và hệ thống 9 bảng số liệu thống kê chi tiết phục vụ các công trình nghiên cứu mở rộng.

Giáo viên và nhân viên các cơ sở giáo dục phổ thông: Cung cấp hiểu biết toàn diện về quyền hạn, trách nhiệm và tiêu chuẩn minh chứng khi tham gia bỏ phiếu đánh giá người đứng đầu đơn vị, từ đó phát huy quyền làm chủ và tính dân chủ trong trường học.

Câu hỏi thường gặp

Chuẩn Hiệu trưởng trường Tiểu học theo Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT gồm những nội dung chính nào?
Chuẩn Hiệu trưởng gồm 5 tiêu chuẩn và 18 tiêu chí toàn diện: Phẩm chất nghề nghiệp (3 tiêu chí), Quản trị nhà trường (7 tiêu chí), Xây dựng môi trường giáo dục (3 tiêu chí), Phát triển mối quan hệ nhà trường - gia đình - xã hội (3 tiêu chí), cùng Ngoại ngữ và tin học (2 tiêu chí), được xếp theo 4 mức Tốt, Khá, Đạt và Chưa đạt.

Quy trình tổ chức đánh giá Hiệu trưởng được thực hiện theo mấy bước?
Quy trình đánh giá chuẩn hóa gồm 3 bước: Bước 1 là Hiệu trưởng tự đánh giá hàng năm; Bước 2 là cơ sở giáo dục tổ chức lấy ý kiến đóng góp kín của giáo viên, nhân viên; Bước 3 là Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo trực tiếp đánh giá, công bố kết quả theo chu kỳ 2 năm một lần dựa trên hồ sơ minh chứng.

Thực trạng nhận thức của giáo viên huyện Phú Bình về đánh giá Hiệu trưởng bộc lộ hạn chế gì?
Khảo sát 228 đối tượng cho thấy có 52.6% nhân sự chưa hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của bản thân khi tham gia đánh giá (điểm trung bình chỉ đạt 1.56/3.00), dẫn đến việc đánh giá của tập thể đôi lúc còn nể nang, hình thức và chưa phản ánh sát thực tế năng lực quản trị.

Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát như thế nào để đảm bảo tính khách quan?
Tác giả khảo sát toàn diện 228 khách thể, phân bổ ngẫu nhiên theo 3 cụm sinh thái địa lý (7 xã vùng tả ngạn, 7 xã thị trấn vùng trung tâm và 6 xã miền núi ven sông), đại diện đầy đủ cho tiếng nói của cán bộ quản lý Phòng GD&ĐT, 21 Hiệu trưởng và 200 giáo viên, nhân viên cơ sở.

Biện pháp nào mang tính đột phá để nâng cao chất lượng đánh giá Hiệu trưởng tại địa phương?
Biện pháp đột phá là gắn kết quả đánh giá Chuẩn với công tác quy hoạch, điều động, bổ nhiệm lại và đãi ngộ cán bộ, kết hợp tập huấn kỹ thuật lập minh chứng cho 100% cán bộ, giúp công tác quản trị trường học chuyển biến rõ rệt về chất lượng.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tổ chức đánh giá Hiệu trưởng trường Tiểu học theo Thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT với 5 tiêu chuẩn và 18 tiêu chí cốt lõi.
  • Đánh giá thực chứng chính xác thực trạng tại 21 trường tiểu học huyện Phú Bình qua 228 phiếu khảo sát, chỉ ra điểm nghẽn nhận thức lớn nhất khi 52.6% nhân sự chưa nắm rõ trách nhiệm tham gia đánh giá.
  • Luận văn đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi, đồng bộ từ khâu bồi dưỡng nhận thức, chuẩn hóa quy trình, tập huấn kỹ năng đến đổi mới sử dụng kết quả đánh giá.
  • Kết quả khảo nghiệm chuyên gia khẳng định 100% các biện pháp đề xuất đều đạt độ cấp thiết và tính khả thi cao trong điều kiện giáo dục vùng trung du, miền núi.
  • Thiết lập định hướng áp dụng kết quả đánh giá phục vụ kế hoạch đào tạo và bổ nhiệm cán bộ quản lý giáo dục huyện Phú Bình giai đoạn 2020 - 2025.

Các cơ quan quản lý giáo dục cấp huyện và Ban Giám hiệu các trường tiểu học cần nhanh chóng triển khai áp dụng đồng bộ hệ thống giải pháp này ngay từ đầu năm học mới để nâng tầm chất lượng quản trị trường học. Quý độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý có thể khai thác chi tiết các bảng biểu, phiếu hỏi và khung minh chứng tại toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn đơn vị.