Chương 1: MOT SO VAN DE CHUNG VE ĐẶC DIEM CUA CHUONG TRINH PHAT THANH 1. Cac khai niém Phat thanh Phát thanh là loại hình báo chí, thông báo về một sự kiện mới, tuyên bố mới, tình hình mới về sự việc, hiện tượng, con người đã, đang và sẽ xảy ra. Phát thanh sử dụng ngôn ngữ âm thanh tổng hợp, bao gồm lời nói, tiếng động, âm nhạc, tác động trực tiếp vào thính giác của đối tượng tiếp nhận. Sự ra đời và phát triển của phát thanh gắn liền với những thành tựu khoa học công nghệ vĩ đại trong lĩnh vực truyền thông, nó đã và đang tiến những bước dai trong việc phục vụ nhu cầu con người.
Trong thông điệp nhân kỷ niệm ngày Phát thanh thé giới (13/2/2017) ba Irina Bokova — Tổng giám đốc Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa của Liên hợp quốc cho rang, “trong bối cảnh thé giới có nhiễu biến động như hiện nay, phát thanh là một phương tiện giúp kết nối cộng dong, là nguon cung cấp thông tin quan trọng. Phát thanh cũng đại diện cho tiếng nói của những nhóm người dé bị tổn thương trong xã hội, công cụ của nhân quyén và góp phan đưa ra giải pháp cho các thách thức mà thé giới đang đối mặt. Phát thanh cung cấp cho chúng ta một nên tảng lâu dài nhằm đưa các cộng đồng xích lại gan nhau. Phát thanh trao tiếng nói cho thính giả, dù họ là đàn ông hay phụ nữ, người già hay người trẻ, dù họ ở bat cứ đâu.
Phát thanh cũng can lắng nghe và phản hôi lại các nhu cẩu của thính giả dé thực sự trở thành người bạn tâm giao của chính những thính gia của minh.” [44] Tác giả Đức Dũng trong cuốn “Lý luận báo phát thanh ”, (2003) cho rang: “Phát thanh là sản phẩm của giai đoạn khởi nguyên nên kỹ thuật điện tử, phát thanh đã từng là loại hình bao chi độc tôn trong thời gian dai. Sự sinh động ky điệu của âm nhạc, tiếng động, lời nói được truyễn tai qua làn song radio đã được thính giả đón nhận nông nhiệt trong suốt gan một thé kỷ qua” [1, tr.36] 17 Trong cuốn Hướng dẫn sản xuất chương trình phát thanh, tác giả Lois Baird (đã đưa ra các đặc điểm của phát thanh như sau: - “Radio là hình anh - Radio là thân mật, riêng tư - Radio là dễ tiếp cận và dễ mang - Radio là trực tiếp - Radio có ngôn ngữ riêng của mình - Radio có tính tức thời - Radio không dat tiền - Radio có tính lựa chọn - Radio gợi lên cảm xúc - Radio làm công việc thông tin và giáo duc - Radio là âm nhạc.”[50] Trong cuỗn Những vấn dé cơ bản của báo phát thanh, (2003) tác giả Paul Chantler và Peter Stewart viết: “Radio là phương tiện truyén thông tốt nhất dé kích thích trí trởng tượng”; “phát thanh là phương tiện truyền thông mang tính riêng tư. [53,tr10] Tài liệu Handbook for the URN Advanced Radio Journalism Course in Plitical Reporting cua Ivor Gaber, Paul Kavuma, Stephen Eriaku nhan dinh: “Voi tu cach là một loại hình truyền thông đại chúng, báo phát thanh có khả năng: - Cung cấp tin tức trực tiếp - Phan ánh không khí và các sự kiện - Dễ dàng thực hiện - _ Công nghệ nhẹ nhàng và có thể sử dụng linh hoạt - Không yêu cầu cả một nhóm kỹ thuật".9] 18 Những cách nhìn nhận này cho thấy, phát thanh mang những đặc điểm riêng biệt, có thê thấy rất rõ khi so sánh với các phương tiện truyền thông đại chúng khác. Trong cuốn Các thể loại báo chí phát thanh, (2009), tác giả Xmirnop cho rang: “phát thanh ” là sự noi tiếp tự nhiên kinh nghiệm đã tích lũy của loài người trong việc phản ánh và tổ chức thông tin xã hội, là kênh chuyển tải những nghệ thuật âm thanh khác, bằng lời thoại, chuyển tải những khối lượng lớn hoạt động sáng tạo của mình; là sản phẩm của thực té ngôn ngữ mới, sự tôn tại của ngôn ngữ trong éphia (không trung) [55, tr.9) Tác gia Robert Mcleish trong cuốn Radio Prodution, (2005) viết: “Phát thanh là một phương tiện truyền thông đại chúng.
Khái niệm phát thanh chỉ ra rằng phát thanh mang âm thanh truyền tới đông đảo công chúng” [54, tr.2) Trong cuốn Báo phát thanh do PGS,TS Nguyễn Văn Dững chủ biên, khái niệm báo phát thanh được dùng từ việc mở rộng và phát triển khái niệm báo chí. “Bao phat thanh được hiểu như một kênh truyền thông, một loại hình báo chí điện tử hiện đại mà đặc trưng cơ bản cua nó là dùng thé giới âm thanh phong phú và sinh động (lời nói, tiếng động, âm nhạc) dé chuyển tải thông điệp nhờ sử dụng kỹ thuật sóng điện từ và hệ thống truyền thanh, tác động vào thính giác của công cháng”[10,.51] Báo phát thanh cũng có một tên gọi khác là báo nói. Điều 3 khoản 4, Luật báo chí năm 2016 định nghĩa “Báo nói là loại hình báo chí sử dụng tiếng nói, âm thanh được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tang kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau’’. Như vậy, các cách định nghĩa báo phát thanh của các nhà khoa học quốc tế và trong nước đều thống nhất những điểm chung về báo phát thanh, đó là tính chất truyền tai thông tin thông qua âm thanh.
Tuy nhiên, với sự phát triển của khoa học công nghệ, báo phát thanh không chỉ truyền phát thông tin thông qua sóng điện từ 19 và hệ thống truyền thanh mà còn đến được công chúng thông qua cáp, vệ tinh và đặc biệt là qua nền tảng số trên môi trường truyền thông Internet. Bồi cảnh truyền thông số cũng mang đến cho báo phát thanh diện mạo mới khi báo phát thanh thích ứng với những xu hướng truyền thông mới, trên những nên tảng mới, đáp ứng nhu cầu đa dạng của công chúng hiện đại. Trong bối cảnh đó, nhiều ý kiến cho răng, báo phát thanh đã biến đổi theo hướng đa phương tiện, sử dụng không chỉ âm thanh mà còn chữ viết, các hình thức tương tác. Môi trường Internet khiến cho loại hình báo chí có sự giao thoa mạnh mẽ.
Tuy nhiên, phát thanh vẫn là phát thanh khi dòng âm thanh trong tác phẩm, sản phẩm tự nó đã chuyên tải trọn vẹn thông tin, các yêu tố khác là những yếu tổ bổ trợ giúp cho phát thanh thông tin sinh động, hấp dẫn và tương tác hiệu quả hơn. Tác giả Đồng Mạnh Hùng trong bài báo Phát thanh trong môi trường truyền thông 4.0 cho rằng: “sự thay đổi về công nghệ tạo điều kiện để thay đổi phương thức sản xuất chương trình phát thanh từ gián tiếp sang trực tiếp giúp những người làm phát thanh từ biên tập viên đến kỹ thuật viên, đạo diễn chương trình déu có diéu kiện dé thay đổi kết cau chương trình và phương thức làm việc cho phù hợp với yêu cau chung của nhịp sống công nghiệp hoa” [21, tr.48] Do đó, từ những thông tin, cách định nghĩa nói trên, chúng ta có thể kế thừa và phát triển khái niệm về phát thanh như sau: “Báo phát thanh là loại hình báo chí sử dụng ngôn ngữ âm thanh tổng hợp, bao gồm lời nói, tiếng động, âm nhạc dé truyén tải thông tin”. Trong ba thành tô trên của phát thanh, thì lời nói đóng vai trò then chốt. Lời nói cung cấp, truyền tải thông tin, chuyên chở tư tưởng, khơi đậy cảm xúc, là cầu nối hữu hiệu giữa đài phát thanh và công chúng thính giả.
Theo tác giả Đức Dũng, Lý luận báo phát thanh: “Lời nói là một ký hiệu ngôn ngữ thực hiện chức năng giao tiếp tốt nhất, là ký hiệu đặc biệt người bởi nó không chỉ có tính chất thông báo mà còn bộc lộ những sắc thái nhất định nào đó. Lời nói chiếm một tỉ lệ lớn trong âm thanh tổng hợp. Đáy là dạng ký hiệu đặc trưng nhất tạo ra sự khác biệt cơ bản giữa báo phát thanh với các loại hình báo chí khác.48] 20 Lời nói trong phát thanh được cấu thành bởi 3 yếu tố: từ vựng, ngữ pháp và ngữ âm (có thê gọi tương đương là ngôn từ, cách đọc, cách nói trên sóng). Ba yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ trong việc hỗ trợ lời nói thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền.
Bằng cách lựa chọn ngôn từ cấu thành câu, thành bài, băng khả năng vận dụng giọng đọc mang day cảm xúc, giọng nói truyền cảm, mà các phát thanh viên, nhà báo, phóng viên như vẽ ra trong tâm trí người nghe một thế giới hiện thực, sống động, phong phú. Và đường như có thé đưa người nghe hóa thân thành các nhân vật, có thê đến bất cứ đâu, gặp bất kỳ ai. Và người tạo ra sự khác biệt đó, chính từ những người chắp bút (phóng viên, nhà báo) trong cách dùng từ, đặt câu. và từ những giọng đọc tai năng có khả năng vận dụng các yếu tô tốc độ, độ cao, cường độ, trường độ, nhip độ, âm sắc.
Chương trình phát thanh Trong cuốn Nhập môn Phát thanh - Truyền hình của tác giả Kim Ngọc Anh, (2016) dé cập đến khái niệm của chương trình phát thanh — truyền hình như sau: “Chương trình phát thanh — truyền hình là sản phẩm bằng âm thanh, hình ảnh của người làm phát thanh — truyền hình, của Đài Phát thanh — truyền hình được sắp xếp theo một cấu trúc hợp lý (gọi là kịch bản chương trình) trong một thời gian nhất định (gọi là thời lượng chương trình) chứa dung thông tin, tri thức duoc phát sóng tới người nghe, xem, nhằm mục đích tuyên truyền và đáp ứng nhu cau thông tin, giải trí, giáo duc va giao lưu cua công chúng”.35] Theo tác giả Đức Dũng, trong cuốn Lý luận báo phát thanh (2003) ông cho rằng, “chương trình phát thanh là sự sắp xếp một cách hop lý các thành phan tin, bài, băng âm thanh trong một chỉnh thể với khoảng thời gian xác định nhằm đáp ứng nhiệm vụ tuyên truyén của cơ quan phát thanh và mang lại hiệu quả cáo nhất doi với người nghe. Chương trình phát thanh là một đơn vi tôn tại độc lập, mỗi một chương trình phản ánh một lĩnh vực nhất định, phục vụ một lứa tuổi nhất định. Chương trình phát thanh có khung thời lượng xác định và thời gian ồn định. Trong mot chương trình phat thanh, bố cục chương trình rất quan trọng.
Mục tiêu của chương trình phát thanh là thu hút, lôi cuốn thính giả bằng những thông tin 21 mà nó dem đến cho họ. Một chương trình phát thanh luôn cố gắng tạo ra bản sắc riêng ở giọng đọc, thể loại, ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu, đối tượng tiếp nhận, dong thời nó cũng hỗ trợ, phối hop với các chương trình khác nhằm mục dich tăng cường sức tác động tới công chúng.