phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu gồm 3 chƣơng: 6 Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về an toàn nợ nƣớc ngoài của một quốc gia. Chƣơng 2: Thực trạng an toàn nợ nƣớc ngoài ở việt nam trong giai đoạn 2001 – 2010 Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp đảm bảo an toàn nợ nƣớc ngoài ở việt nam trong giai đoạn 2011-2015 Vì thời gian nghiên cứu cho lĩnh vực an toàn nợ nƣớc ngoài ở Việt Nam chƣa đƣợc nhiều; tài liều về an toàn nợ nƣớc ngoài của quốc gia chƣa đƣợc biên tập và soạn thảo rộng trong nƣớc, tác giả chủ yếu thu thập trên các trang tin trong sách báo để viết lên một cách tổng quát cho luận văn. Vì vậy, luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót, nên tác giả rất mong nhận đƣợc sự góp ý xây dựng của các thầy cô, sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh và các độc giả quan tâm để hoàn thiện luận văn đƣợc tốt hơn. 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ AN TOÀN NỢ NƢỚC NGOÀI CỦA MỘT QUỐC GIA 1.
Cơ sở lý luận về an toàn nợ nƣớc ngoài 1. Khái niệm nợ nƣớc ngoài Nợ nƣớc ngoài theo khái niệm thông thƣờng là tổng số tiền mà một quốc gia có trách nhiệm và bị ràng buộc phải thanh toán cho các chủ thể có quyền sở hữu chính thức đối với khoản tiền đó. Các chủ thể trong quan hệ nợ là chủ nợ và con nợ. Chủ nợ là ngƣời cho vay có trách nhiệm cung cấp các khoản tiền cho ngƣời đi vay.
Có thể là một quốc gia, một tổ chức quốc tế, một doanh nghiệp hoặc một cá nhân nƣớc ngoài. Nếu chủ nợ là một Quốc gia thì khi vay nợ phải thông qua hiệp định vay nợ. Tổ chức quốc tế, doanh nghiệp hay cá nhân khi vay nợ phải thông qua hợp đồng vay nợ. Các quốc gia sử dụng số tiền vay nợ gọi là con nợ: là ngƣời đi vay có trách nhiệm trả cả gốc lẫn lãi cho chủ nợ.
Khoản tiền vay chủ yếu bằng các ngoại tệ mạnh: USD, EURO, JPY… Nhìn từ góc độ của ngƣời cho vay, nợ nƣớc ngoài là các khoản tiền mà các chủ nợ cho các con nợ vay trong một khoảng thời gian nhất định với những cam kết và ràng buộc rõ ràng. Ngân hàng thế giới (WB), Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng tái thiết quốc tế (BIS), Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) đƣa ra định nghĩa nợ nƣớc ngoài một cách bao quát hơn nhƣ sau: “Tổng vay nợ nƣớc ngoài là khối lƣợng nghĩa vụ nợ vào một thời điểm nào đó đã đƣợc giải ngân và chƣa hoàn trả, đƣợc ghi nhận bằng hợp đồng giữa ngƣời cƣ trú về việc hoàn trả các khoản gốc cùng với lãi hoặc 8 không lãi, hoặc về việc hoàn trả các khoản lãi cùng với gốc hoặc không cùng với các khoản gốc”. Nguồn gốc và ý nghĩa của việc vay nợ nƣớc ngoài: Vay và trả nợ nƣớc ngoài khác với vay và trả nợ trong nƣớc. Đi vay và cho vay trên danh nghĩa quốc gia khác với đi vay và cho vay trong nƣớc.
Vay quốc gia, theo định nghĩa, không chịu sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật duy nhất. Những ngƣời đi vay trong nƣớc phải đối mặt với những ngƣời cho vay trong nƣớc, mà những ngƣời này có thể theo đuổi các quyền hợp pháp đƣợc quy định rõ ràng trong trƣờng hợp ngƣời đi vay không trả nợ. Trong trƣờng hợp xấu nhất, ngƣời cho vay có thể thông qua tòa án để phát mại ngƣời đi vay. Ngƣời cho vay quốc gia có thể áp dụng trừng phạt đối với ngƣời đi vay quốc gia không trả đƣợc nợ, nhƣng những chừng phạt này thƣờng thuộc loại không đem lại lợi ích trực tiếp đối với ngƣời cho vay: nhƣ rút lại tín dụng thƣơng mại và sự gián đoạn quan hệ thƣơng mại với nƣớc không trả nợ.
Vì những ngƣời cho vay quốc gia nhận thức đƣợc sự khác biệt này, cùng những ngƣời đi vay thì với danh nghĩa vay quốc gia sẽ đƣợc cho vay ít hơn là với danh nghĩa vay trong nƣớc. Ngƣời vay quốc gia bị khống chế trần tín dụng. Do có trần tín dụng xuất phát từ rủi ro quốc gia, chƣa bao giờ có đủ lƣợng di chuyển vốn quốc tế để thực sự san bằng tỷ suất lợi tức ở các nƣớc đã phát triển và đang phát triển. Lý do cơ bản của một quốc gia đi vay nƣớc ngoài là để điều hòa tiêu dùng.
Từ nguồn thu nhập của mình, công dân một quốc gia có thể có hai lựa chọn là tiêu dùng hay đầu tƣ (tiết kiệm). Ở các nƣớc đang phát triển khi mức tiêu dùng đang ở mức thấp thì thu nhập chủ yếu dành cho tiêu dùng và mỗi đồng đầu tƣ sẽ phải chịu hy sinh tiêu dùng hiện tại. Vay nƣớc ngoài cho phép quốc gia đầu tƣ trong thời điểm hiện tại mà giảm bớt sự hy sinh tiêu dùng 9 hiện tại. Vay nƣớc ngoài cho phép quốc gia đầu tƣ trong thời điểm hiện tại mà giảm bớt sự hy sinh về tiêu dùng.
Hầu hết các nƣớc đã có trình độ phát triển cao đều đã dựa vào nguồn vốn từ bên ngoài trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển và nhiều nƣớc trong số này đã trở thành nƣớc xuất khẩu vốn hiện nay. Chỉ có một số ít ngoại lệ các quốc gia phát triển tự dựa vào nguồn lực của mình. Ở những quốc gia nhƣ vậy thƣờng có chính quyền trung ƣơng rất mạnh có thể áp dụng đƣợc chính sách khắc khổ đối với công dân nhằm duy trì mức đầu tƣ cao thông qua tiết kiệm trong nƣớc. Tuy nhiên, họ cũng phải trả giá cao cho các vấn đề xã hội.
Vay nƣớc ngoài cũng cho phép điều hòa tiêu dùng khi sản lƣợng của một nƣớc giảm xuống đột ngột ví dụ khi họ bị mất mùa. Về phía các nhà cho vay họ sẵn sàng cho vay bởi vì dự án đầu tƣ ở các nƣớc thiếu vốn thƣờng đem lại tỷ suất lợi tức cao hơn so với dự án tại các nƣớc thừa vốn. Việc đi vay và cho vay nƣớc ngoài cho phép vốn đƣợc sử dụng tại nơi có lợi nhuận cao nhất. Các nƣớc cũng có thể thực hiện vay nợ thông qua thƣơng mại quốc tế dƣới hình thức tín dụng thƣơng mại ngắn hạn.
Tín dụng thƣơng mại cho phép bảo toàn số ngoại tệ khan hiếm do ngoại tệ không bị ràng buộc vào việc thanh toán nhập khẩu. Tuy nhiên, hình thức này dễ bị lạm dụng nhằm sử dụng tín dụng ngắn hạn cho đầu tƣ dài hạn. Để tránh tình trạng này, các cơ quan quản lý nợ cần giám sát tín dụng thƣơng mại và giữ nó ở mức phù hợp với khối lƣợng giao dịch thƣơng mại. Đối với Việt Nam, Nợ nƣớc ngoài là các khoản vay ngắn hạn, trung hạn hoặc dài hạn (có hoặc không phải trả lãi) do Nhà nƣớc Việt Nam, Chính phủ Việt Nam, hoặc doanh nghiệp là pháp nhân Việt Nam, kể cả doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài vay của tổ chức quốc tế, của chính phủ, của 10 ngân hàng nƣớc ngoài hoặc của tổ chức và cá nhân nƣớc ngoài khác (bên cho vay nƣớc ngoài).
Phân loại nợ nƣớc ngoài Trong số các luồng vốn vào, có những luồng vốn gây nợ và không gây nợ. Luồng gây nợ bao gồm: nợ dài hạn, trái phiếu, nợ ngắn hạn, tín dụng thƣơng mại. Luồng không gây nợ bao gồm đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài ròng, danh mục đầu tƣ (dạng mua cổ phiếu), viện trợ không hoàn lại chính thức trong đó không tính hợp tác kỹ thuật. ODA đƣợc xếp một phần vào luồng không gây nợ (phần cho không) và một phần vào luồng gây nợ (khoản cho vay).
Luồng vốn gây nợ tạo rủi ro cao hơn cho nƣớc đi vay nhƣng hứa hẹn lợi tức cao hơn. Tuy nhiên, luồng vốn gây nợ thƣờng gây ra nhiều biến động đối với nền kinh tế nên thông thƣờng để quản lý và theo dõi các nƣớc có thể thực hiện phân loại theo các cách khác nhau tùy theo mục đích của quốc gia. Chủ yếu nợ nƣớc ngoài đƣợc phân loại theo các tiêu chí sau: Phân loại theo điều kiện vay: ƣu đãi và không ƣu đãi. Theo định nghĩa của Ủy ban hỗ trợ phát triển, khoản vay ƣu đãi là khoản vay trong đó yếu tố viện trợ từ 25% trở lên; yếu tố viện trợ của một khoản vay là giá trị cam kết của nó trừ đi giá trị dịch vụ nợ phải thanh toán theo hợp đồng (tính bằng giá trị hiện tại với suất chiết khấu theo thông lệ là 10%) và ngƣợc lại là khoản vay không ƣu đãi.
Phân loại theo thời hạn vay: ngắn hạn và dài hạn. Nợ ngắn hạn từ 1 năm trở xuống và nợ dài hạn trên một năm. Nợ ngắn hạn là những khoản nợ có ảnh hƣởng trực tiếp đến tình hình thanh khoản của quốc gia và có khả năng gây ra khủng hoảng kinh tế nhƣ kinh nghiệm của cuộc khủng hoảng tài chính ở châu Á năm 1997 vừa qua. Do vậy, cần phải điều chỉnh đến mức thấp nhất 11 những khoản nợ ngắn hạn để giảm bớt áp lực thanh toán và những tác động tiêu cực lên nền kinh tế khi có sự rút lui đột ngột các luồng vốn ngắn hạn.
Phân loại theo chủ đề đi vay: nợ chính thức (khu vực công) và nợ tƣ nhân (khu vực tƣ). Nợ chính thức hay nợ chính phủ bao gồm nợ của các tổ chức Nhà nƣớc (đối với một liên bang thì gồm cả nợ của các bang trong liên bang) và nợ của cơ quan hành chính, tỉnh, thành phố. Ngoài ra, các khoản nợ của khu vực tƣ nhân do nhà nƣớc hoặc tổ chức chính thức bảo lãnh cũng đƣợc coi là nợ chính thức vì chính phủ của nƣớc đi vay sẽ chịu trách nhiệm trả vốn và lãi cho nƣớc cho vay trong trƣờng hợp tổ chức đi vay sẽ chịu trách nhiệm trả vốn và lãi cho nƣớc cho vay trong trƣờng hợp tổ chức đi vay không thực hiện nghĩa vụ trả nợ theo cam kết trong hợp đồng. Tuy nhiên, trong trƣờng hợp chính quyền địa phƣơng hoặc doanh nghiệp vỡ nợ thì nghĩa vụ nợ bất thƣờng có thể đè nên vai chính phủ trung ƣơng, tùy thuộc vào điều khoản đƣợc quy định trong luật lệ về vay mƣợn hoặc trong bối cảnh khủng hoảng.
Trong khi đó các khoản nợ do doanh nghiệp trực tiếp vay mƣợn hoặc do chính quyền địa phƣơng mƣợn không đƣợc bảo lãnh của chính phủ trung ƣơng là nợ tƣ nhân. Nợ tƣ nhân thƣờng là nợ trên thị trƣờng trái phiếu, nợ ngân hàng thƣơng mại và các tƣ nhân khác.
