Luận án tiến sĩ: Nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam đến năm 2020 - Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh

Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản. Tìm hiểu chiến lược phát triển sản phẩm, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường.

• Tác giả: Trần Thế Hoàng
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Vũ Công Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam đến năm 2020
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan năng lực cạnh tranh doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam

Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam là khả năng tạo ra và duy trì lợi thế trên thị trường quốc tế. Khái niệm này bao gồm nhiều yếu tố cấu thành như năng lực quản trị, trình độ công nghệ, nguồn nhân lực, năng lực tài chính và marketing. Theo mô hình kim cương của Michael Porter, năng lực cạnh tranh phụ thuộc vào chiến lược doanh nghiệp, yếu tố cung cầu, ngành hỗ trợ và vai trò Chính phủ. Ngành thủy sản Việt Nam có lợi thế về nguồn tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa lý thuận lợi và chi phí nhân công thấp. Tuy nhiên, doanh nghiệp đối mặt với thách thức về công nghệ chế biến, chất lượng sản phẩm và yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế. Nghiên cứu này xây dựng khung phân tích toàn diện để đánh giá và đề xuất giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản.

1.1. Khái niệm năng lực cạnh tranh doanh nghiệp

Năng lực cạnh tranh là khả năng doanh nghiệp tạo ra giá trị vượt trội so với đối thủ. Theo quan điểm học thuật, năng lực cạnh tranh bao gồm lợi thế cạnh tranh bền vững dựa trên việc cung cấp giá trị đặc biệt cho thị trường. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản, năng lực cạnh tranh thể hiện qua khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả và xây dựng thương hiệu trên thị trường toàn cầu. Các yếu tố nội bộ và môi trường bên ngoài cùng tác động đến vị thế cạnh tranh của doanh nghiệp.

1.2. Các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh

Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản được cấu thành từ nhiều yếu tố nội bộ. Năng lực quản trị đảm bảo điều phối hoạt động hiệu quả. Trình độ công nghệ sản xuất quyết định chất lượng và năng suất. Nguồn nhân lực có tay nghề cao giúp nâng cao giá trị sản phẩm. Năng lực tài chính tạo nền tảng đầu tư phát triển. Năng lực marketing giúp tiếp cận thị trường quốc tế. Ngoài ra, năng lực xử lý tranh chấp thương mại và văn hóa doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì vị thế cạnh tranh.

II. Phân tích thực trạng năng lực cạnh tranh thủy sản xuất khẩu

Thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam cho thấy nhiều điểm mạnh và hạn chế. Về điểm mạnh, Việt Nam có vùng nuôi trồng thủy sản rộng lớn, đa dạng sản phẩm từ tôm, cá tra đến hải sản. Sản lượng xuất khẩu tăng trưởng ổn định qua các năm, đạt kim ngạch tỷ đô la. Tuy nhiên, doanh nghiệp còn nhiều hạn chế về công nghệ chế biến sâu, tỷ lệ sản phẩm thô xuất khẩu cao. Chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, nhiều lô hàng bị cảnh báo về an toàn thực phẩm. Năng lực marketing quốc tế yếu, phụ thuộc nhiều vào thương mại trung gian. Chi phí logistics cao làm giảm sức cạnh tranh về giá. Các yếu tố môi trường bên ngoài như biến động tỷ giá, rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu cũng tác động đáng kể đến hoạt động xuất khẩu thủy sản.

2.1. Điểm mạnh và hạn chế nội tại doanh nghiệp

Doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam có nhiều điểm mạnh nội tại. Nguồn nguyên liệu dồi dào từ nuôi trồng và khai thác. Chi phí sản xuất cạnh tranh so với nhiều quốc gia. Lực lượng lao động dồi dào và cần cù. Tuy nhiên, hạn chế lớn là trình độ công nghệ chế biến còn thấp, thiếu đầu tư vào nghiên cứu phát triển sản phẩm mới. Năng lực quản trị chuỗi cung ứng chưa hiệu quả, dẫn đến tổn thất sau thu hoạch. Thương hiệu doanh nghiệp yếu trên thị trường quốc tế, thiếu chiến lược marketing bài bản.

2.2. Tác động từ môi trường bên ngoài

Môi trường bên ngoài tác động mạnh đến năng lực cạnh tranh doanh nghiệp thủy sản. Thị trường quốc tế ngày càng yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc. Rào cản kỹ thuật từ EU, Mỹ, Nhật Bản đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư nâng cấp hệ thống quản lý chất lượng. Biến động tỷ giá ảnh hưởng đến lợi nhuận xuất khẩu. Hiệp định thương mại tự do tạo cơ hội nhưng cũng đặt ra thách thức cạnh tranh gay gắt hơn. Kết cấu hạ tầng logistics và dịch vụ hỗ trợ chưa đồng bộ làm tăng chi phí vận chuyển.

III. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp thủy sản

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, đầu tư nâng cấp công nghệ chế biến sâu, tăng tỷ lệ sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Thứ hai, xây dựng hệ thống quản lý chất lượng đạt tiêu chuẩn quốc tế như HACCP, ISO, BRC. Thứ ba, phát triển thương hiệu sản phẩm thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Thứ tư, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong lĩnh vực quản trị kinh doanh quốc tế và marketing. Thứ năm, xây dựng chuỗi liên kết từ nuôi trồng, chế biến đến xuất khẩu để đảm bảo chất lượng và giảm chi phí. Thứ sáu, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Các giải pháp cần được thực hiện theo lộ trình cụ thể, phù hợp với năng lực từng doanh nghiệp.

3.1. Giải pháp nâng cao công nghệ và chất lượng sản phẩm

Nâng cao công nghệ chế biến là giải pháp then chốt để tăng năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp cần đầu tư dây chuyền chế biến hiện đại, áp dụng công nghệ bảo quản tiên tiến. Xây dựng hệ thống quản lý chất lượng toàn diện từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm đầu ra. Đạt các chứng nhận quốc tế như HACCP, ISO 22000, BRC để đáp ứng yêu cầu thị trường khó tính. Đầu tư phòng thí nghiệm kiểm tra chất lượng tại nhà máy. Hợp tác với các viện nghiên cứu để phát triển sản phẩm mới có giá trị gia tăng cao.

3.2. Giải pháp phát triển thị trường và thương hiệu

Phát triển thương hiệu thủy sản Việt Nam đòi hỏi chiến lược marketing bài bản. Doanh nghiệp cần tham gia các hội chợ quốc tế, xây dựng website đa ngôn ngữ. Phát triển kênh phân phối trực tiếp đến nhà nhập khẩu, giảm thương mại trung gian. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sang các nước đang phát triển. Xây dựng câu chuyện thương hiệu về sản phẩm thủy sản Việt Nam chất lượng, an toàn. Liên kết với các tổ chức xúc tiến thương mại để quảng bá hình ảnh ngành thủy sản quốc gia.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu nâng cao cạnh tranh thủy sản

Nghiên cứu về nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam đến năm 2020 mang lại nhiều kết luận quan trọng. Năng lực cạnh tranh là khái niệm đa chiều, bao gồm nhiều yếu tố nội bộ và tác động môi trường bên ngoài. Thực trạng cho thấy ngành thủy sản có tiềm năng lớn nhưng còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Các giải pháp đề xuất tập trung vào nâng cấp công nghệ, cải thiện chất lượng, phát triển thương hiệu và xây dựng chuỗi liên kết. Ứng dụng nghiên cứu giúp doanh nghiệp đánh giá vị thế cạnh tranh hiện tại, xác định điểm mạnh yếu và xây dựng chiến lược phát triển phù hợp. Mô hình phân tích được thiết kế có thể áp dụng cho các doanh nghiệp khác trong ngành. Kết quả nghiên cứu đóng góp vào lý luận quản trị chiến lược và thực tiễn phát triển ngành thủy sản Việt Nam.

4.1. Kết luận chính về năng lực cạnh tranh thủy sản

Nghiên cứu xác định các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản. Trọng số cạnh tranh ngành được xác định thông qua phương pháp chuyên gia. Kết quả đánh giá cho thấy năng lực quản trị, công nghệ sản xuất và marketing là yếu tố quan trọng nhất. Doanh nghiệp lớn có năng lực cạnh tranh cao hơn doanh nghiệp nhỏ. Môi trường bên ngoài, đặc biệt là yêu cầu thị trường quốc tế, tác động đáng kể đến hoạt động xuất khẩu. Nghiên cứu đề xuất lộ trình nâng cao năng lực cạnh tranh theo từng giai đoạn phát triển.

4.2. Ứng dụng và hướng phát triển ngành thủy sản

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp thủy sản. Mô hình đánh giá năng lực cạnh tranh giúp doanh nghiệp tự đánh giá vị thế và xây dựng chiến lược. Các giải pháp đề xuất có tính khả thi cao, phù hợp với điều kiện Việt Nam. Hướng phát triển ngành cần tập trung vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu quốc gia. Cần sự hỗ trợ từ Chính phủ về chính sách, hạ tầng và đào tạo. Liên kết chuỗi giá trị từ nông dân đến doanh nghiệp xuất khẩu là chìa khóa thành công dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Chương 2: Thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam. Chương 3: Một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam đến năm 2020. Đồng thời, luận án cũng nêu các kiến nghị với các cơ quan hữu quan nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam đến năm 2020.

11 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. KHÁI NIỆM VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh là thuật ngữ được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, được sử dụng rất phổ biến trong kinh tế, chính trị, quân sự, thể thao… Theo Đại Từ điển tiếng Việt thì cạnh tranh là: “tranh đua giữa những cá nhân, tập thể có chức năng như nhau, nhằm giành phần hơn, phần thắng về mình” [27]. Trong Từ điển thuật ngữ kinh tế học, cạnh tranh là: “sự đấu tranh đối lập giữa các cá nhân, tập đoàn hay quốc gia.

Cạnh tranh nảy sinh khi hai bên hay nhiều bên cố gắng giành lấy thứ mà không phải ai cũng có thể giành được” [12]. Trong kinh tế, khái niệm cạnh tranh có thể cách tiếp cận dưới góc độ doanh nghiệp, địa phương hay quốc gia. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), “tính cạnh tranh của một doanh nghiệp, ngành hay quốc gia là khả năng của doanh nghiệp, ngành hay quốc gia hoặc vùng tạo ra mức thu nhập yếu tố và tuyển dụng yếu tố tương đối cao khi phải đối mặt với cạnh tranh quốc tế” [6]. Về bản chất, cạnh tranh là ganh đua, là đấu tranh giữa các chủ thể kinh tế để giành sự tồn tại, lợi nhuận hay địa vị trên thương trường.

Cạnh tranh có thể xảy ra giữa người sản xuất với người tiêu dùng để giành phần lợi ích lớn hơn; giữa người tiêu dùng với nhau để mua được hàng rẻ hơn, tốt hơn; giữa người sản xuất với nhau để có những điều kiện tốt hơn trong sản xuất và tiêu thụ. Việc 12 cạnh tranh giữa các doanh nghiệp diễn ra trên các khía cạnh chất lượng, mẫu mã, giá cả sản phẩm, dịch vụ và thương hiệu. Tuy nhiên, cạnh tranh không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc triệt hạ nhau. Theo Michael Porter, cạnh tranh là giành lấy thị phần, là tìm kiếm lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có.

Kết quả quá trình cạnh tranh là sự bình quân hoá lợi nhuận trong ngành và theo đó giá cả có thể giảm đi. Hiện nay cạnh tranh và hợp tác đan xen nhau, song xu thế chính là hợp tác [15]. Từ những phân tích trên, theo tác giả, có thể khái quát: Cạnh tranh là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế trên cơ sở sử dụng hiệu quả nguồn lực để thoả mãn nhu cầu khách hàng mục tiêu, qua đó giành lấy những vị thế tốt trên thị trường. Tính hai mặt của cạnh tranh -Xét về mặt tích cực, đối với các quốc gia, cạnh tranh là động lực thúc đẩy phát triển trên cơ sở phân bố và sử dụng một cách hợp lý nguồn lực quốc gia, giúp đất nước hội nhập tốt với nền kinh tế toàn cầu.

Thông qua cạnh tranh, các quốc gia sẽ khẳng định vị thế của mình trong cộng đồng quốc tế. Đối với doanh nghiệp, cạnh tranh kích thích việc tìm cách đổi mới sản phẩm, nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, giảm chi phí sản xuất, gia tăng các dịch vụ, tăng cường thông tin và truyền thông. nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu người tiêu dùng. Nhờ cạnh tranh, người tiêu dùng được hưởng những sản phẩm hay dịch vụ tốt hơn với giá hợp lý hơn.

-Xét về mặt tiêu cực, cạnh tranh có thể làm thay đổi cấu trúc xã hội về sở hữu, làm phân hoá giàu nghèo. Các doanh nghiệp lao vào những trận chiến một mất, một còn, hậu quả là xã hội sẽ lãng phí nhiều tài nguyên (người tiêu tan sự nghiệp, kẻ hao tổn nguồn lực). Những hiện tượng cạnh tranh không lành mạnh, bất chấp pháp luật làm tổn hại lợi ích chính đáng của người khác, làm băng hoại đạo đức xã hội cần phải được lên án và chế tài nghiêm khắc. Cạnh tranh sẽ làm cho một bộ phận con người trở nên “hiếu thắng” và “hiếu sát”, bất chấp nỗi đau 13 “khuynh gia bại sản” của đồng loại.

Trên thế giới có hàng ngàn doanh nghiệp phá sản mỗi năm kéo theo đời sống của hàng triệu người đi vào khốn khó. Cạnh tranh khốc liệt mang tính tiêu diệt chỉ dẫn đến một “đại dương đỏ đầy máu” khi lợi nhuận đang cạn dần. Mục đích của cạnh tranh kiểu đó là cố giành lấy những điều có lợi cho mình trong sự trả giá của người khác. Chính vì vậy, trong nền kinh tế cạnh tranh, cần có sự can thiệp của nhà nước và sự điều chỉnh bởi đạo đức xã hội.

Xu thế chuyển từ đối đầu sang hợp tác đang được cổ vũ. Chiến lược “đại dương xanh” cần được khuyến khích và nhân rộng. Cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh Trên thương trường luôn tồn tại cả cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh. -Cạnh tranh không lành mạnh là bằng mọi cách tiêu diệt đối thủ để tạo vị thế độc quyền cho mình, trong khi cạnh tranh lành mạnh là dùng cách phục vụ khách hàng tốt nhất để khách hàng đến với doanh nghiệp, trung thành với doanh nghiệp.

“Thương trường là chiến trường”, doanh nghiệp cạnh tranh cần khôn ngoan để loại trừ đối thủ, giành thị phần, đảm bảo nguồn cung cấp và khoá chặt khách hàng. Theo quan điểm đó, sẽ luôn có người thắng và kẻ thua trong kinh doanh. Cạnh tranh không lành mạnh là hành động trái với đạo đức nhằm làm hại các đối thủ kinh doanh hoặc khách hàng. Trên thương trường thường thấy những hành động cạnh tranh không lành mạnh như: phá hoại sản xuất, ăn cắp bí quyết, tranh mua nguyên liệu, bán phá giá, quảng cáo bôi nhọ,… để triệt hạ đối thủ.

Họ bất chấp quy luật cạnh tranh và đạo đức kinh doanh. -Cạnh tranh lành mạnh: thế giới đang trong tiến trình toàn cầu hoá, trong đó yêu cầu lớn là phân bổ và sử dụng các nguồn lực có hiệu quả nhất. Trong kinh tế thị trường, doanh nghiệp hoạt động với tôn chỉ “khách hàng là thượng đế”. Doanh nghiệp lắng nghe và cố gắng thấu hiểu khách hàng để điều chỉnh sản xuất và cung cấp cho khách hàng những sản phẩm, dịch vụ tuyệt vời nhất.

Sự cố gắng đó sẽ khiến khách hàng hài lòng, chấp nhận và trung thành với doanh 14 nghiệp. Các doanh nghiệp tranh đua với nhau trong việc “phục vụ khách hàng tốt nhất”, đó là cuộc cạnh tranh lành mạnh. Doanh nghiệp liên kết với các nhà cung cấp, lập ra các nhóm khách hàng và xây dựng những quan hệ đối tác chiến lược, gắn kết quyền lợi. Doanh nghiệp chia sẻ khó khăn với nhà cung cấp những lúc nguồn cung nguyên liệu dư thừa, giá giảm.

Nhà cung ứng sẽ trung thành với doanh nghiệp khi đầu vào khan hiếm, giá cao. Trong quá trình đó, các doanh nghiệp tìm mọi cách để thể hiện “tôi là người bạn tốt nhất”. Cuộc cạnh tranh lành mạnh này làm cho tài nguyên xã hội được sử dụng một cách hiệu quả nhất. Trong cạnh tranh lành mạnh, kinh doanh như một cuộc chơi nhưng không giống như chơi cờ luôn cần phân định được – thua.

Thành công của doanh nghiệp không nhất thiết phải có những kẻ thua cuộc. Chính vì vậy, Bernard Baruch (1870 – 1965), một nhà tài phiệt ngân hàng của Mỹ đã đưa ra tuyên ngôn của cạnh tranh lành mạnh là: “Không cần phải thổi tắt ngọn nến của người khác để mình toả sáng”. Thực tế là hầu hết các doanh nghiệp chỉ thành công khi những người cùng sân chơi thành công. Đó chính là hiệu quả Bareto.

Trên thị trường đang diễn ra những xung đột giữa các doanh nghiệp với nhau để giành thị phần, giữa doanh nghiệp với nhà cung cấp để giảm chi phí và giữa doanh nghiệp với khách hàng để đảm bảo lợi nhuận, nhưng đó không phải là “chiến tranh”. Cạnh tranh không còn là những hành động nhất thời mà là cả tiến trình không ngừng nghỉ. Khi các doanh nghiệp đều phải đua nhau để phục vụ tốt nhất khách thì không có giá trị gia tăng nào tồn tại vĩnh viễn. Cái tốt này sẽ bị cái tốt hơn thay thế.

Vì vậy khách hàng được phục vụ ngày một tốt hơn, doanh nghiệp nào bằng lòng với vị thế hiện tại trên thương trường sẽ tụt hậu và có nguy cơ bị đào thải. Lợi thế cạnh tranh Lợi thế cạnh tranh là tập hợp những giá trị có thể sử dụng vào việc “nắm bắt cơ hội” kinh doanh. Đó là những gì các chủ thể kinh tế đang có và có thể có, 15 so với các đối thủ cạnh tranh của họ. Lợi thế cạnh tranh có thể tiếp cận từ góc độ doanh nghiệp, quốc gia hay một vùng lãnh thổ.

Theo quan điểm của Michael Porter, khi doanh nghiệp chỉ tập trung vào tăng trưởng và đa dạng hoá sản phẩm, thì chiến lược đó không đảm bảo sự thành công lâu dài. Điều quan trọng đối với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào là xây dựng cho mình một lợi thế cạnh tranh bền vững. Lợi thế cạnh tranh bền vững dựa trên việc doanh nghiệp luôn cung cấp cho thị trường một giá trị đặc biệt mà không có đối thủ cạnh tranh nào có thể cung cấp được. Năng lực cạnh tranh Năng lực cạnh tranh được xét trên các cấp độ quốc gia, doanh nghiệp và sản phẩm.

Các lý thuyết về năng lực cạnh tranh tựu trung lại có thể ra các cách tiếp cận sau đây: 1. Các quan điểm cổ điển -Adam Smith (1723 – 1790) cho rằng, nguồn gốc của quá trình thương mại giữa hai hay nhiều quốc gia là do quốc gia đó có lợi thế cạnh tranh tuyệt đối về một ngành nào đó so với quốc gia khác. Lợi thế cạnh tranh có được tính bằng thời gian hao phí lao động cần thiết để sản xuất ra sản phẩm nào đó ngắn hơn so với các quốc gia khác. -David Ricardo (1772 – 1823) quan niệm rằng, các quốc gia không có lợi thế cạnh tranh tuyệt đối vẫn có thể có lợi thế tương đối và việc mua bán trao đổi giữa hai quốc gia vẫn có thể thực hiện được nhờ vào lợi thế cạnh tranh này.

Lợi thế cạnh tranh tương đối được tính bằng tỷ lệ (k) về tiêu hao nguồn lực để sản xuất ra sản phẩm A so với sản phẩm B ở hai quốc gia.