Chương 1. TONG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYET VÀ CÁC NGHIÊN CỨU VE XÂY DỰNG BỘ CHỈ THỊ ĐÁNH GIÁ TÍNH BEN VỮNG TRONG SỬ DỤNG DAT NÔNG NGHIỆP 1. Tổng quan cơ sở lý thuyết liên quan đến luận án 1. Sử dụng đất bền vững Để có một nền nông nghiệp bền vững thì cần phải sử dụng đất bền vững, FAO năm 1993 đã đề xuất nguyên tắc kiểm soát đánh giá hệ thống quản lý sử dụng đất bền vững, trong đó: Quản lý sử dụng đất bền vững bao gồm các quy trình công nghệ, chính sách và các hoạt động nhằm hội nhập những nguyên lý kinh tế - xã hội với các mối quan tâm về môi trường sao cho có thé đồng thời [2]: Duy trì và nâng cao sản xuất và các dịch vụ (sản xuất); Giảm thiểu rủi ro cho sản xuất (an toàn); Bảo vệ tiềm năng các nguồn lợi tự nhiên và ngăn chặn sự thoái hóa chất lượng đất/nước (bảo vệ); Có khả năng thực thi được về mặt kinh tế (thực thi); Có thể chấp nhận được về mặt xã hội (chấp nhận).
Đối với những nguyên tắc này đòi hỏi người sử dụng đất, nhà quản lý liên quan phải định hướng được việc sản xuất của mình đạt được sản lượng, lợi nhuận tối đa đồng thời phải tiết kiệm được mọi nguôn lực những cũng không làm ảnh hưởng đến môi trường, đất đai ở hiện tại và cả ở tương lai. Nền tảng của một nền nông nghiệp bền vững là duy trì tiềm năng sản xuất sinh học, đặc biệt là duy trì chất lượng đất, nước và tính đa dạng sinh học. Nền nông nghiệp bền vững phải đảm bảo được 3 yêu cầu: (1) Quản lý đất bền vững; (2) Cải tiền công nghệ; (3) Nâng cao hiệu quả kinh tế. Trong đó quản lý đất bền vững được đặt lên hàng đầu [3].
Việc sử dụng dat hợp lý, bảo vệ, bồi dưỡng đất và bảo vệ môi trường phải thực sự là một bộ phận hợp thành của chiến lược nông nghiệp. Quan điểm mang tính chất trung tâm và chỉ dao trong chiến lược sử dụng dat ở nước ta là quan điểm đầu tu theo chiều sâu. Đầu tư theo chiều sâu thực sự là mũi nhọn trong việc đầu tư vào nông nghiệp [4]. Phát triển nông nghiệp bền vững là sự quản lý và bảo tồn sự thay đổi về tổ chức và kỹ thuật nhằm đảm bảo thoả mãn nhu cầu ngày càng tăng của con người cả cho hiện tại và mai sau [5].
Các nghiên cứu cũng chỉ ra hậu quả của sử dụng đất không bên vững trong chương trình đánh giá thoái hoá đất toàn cầu là đất bị thoái hoá trên thế giới khoảng 1. Trong đó có khoảng 719 triệu ha thoái hoá nhẹ, 1.249 triệu ha thoái hoá trung bình đến rất nặng. Châu Á là vùng có diện tích thoái hoá lớn nhất, trong đó có đến 452, 5 triệu ha thoái hóa từ mức trung bình đến rất nặng. Sự thoái hoá đất do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân do xói mòn, sự xói mòn do sản xuất trồng trọt chiếm 28%, chăn thả 34%, chặt phá rừng 29% [6].
Theo quan điểm NCS thì sử dụng dat bền vững thì trước tiên phải ưu tiên sử dụng đất có độ phì cao cho nông nghiệp, dành đất có khả năng sản xuất thấp cho các mục đích phi nông nghiệp, duy trì độ phì nhiêu của đất nhưng vẫn thỏa mãn nhu cầu về thương mại, xây dựng và các nhu cầu khác. Sử dụng dat bền vững phải dựa trên quy hoạch sử dụng đất và bản thân phải có quy hoạch ngành nông nghiệp phù hợp với điều kiện sinh thái tự nhiên, không áp đặt thiên nhiên theo ý muốn chủ quan và tránh làm suy thoái đa dạng sinh học. Khi canh tác sản xuất cần có sự qua lại, khai thác tng hợp đa mục tiêu, vi dụ nông - lâm kết hợp, nông - lâm - ngư, nông - lâm và du lịch sinh thái, bảo vệ tài nguyên đất và nước kết hợp với phát triển thủy lợi, đảm bảo cân bằng sinh thái. Bên cạnh cần hoàn thiện hệ thống luật pháp, văn bản quy định về bảo vệ nguồn tài nguyên, khuyến khích đầu tư nông lâm ngư và đây mạnh việc chuyền giao khoa học công nghệ, kết hợp giao đất giao rừng cho các hộ nghèo và định hướng sử dụng đất hợp lý và bền vững cho họ.
Ngoài ra, cần hướng đến các chương trình hợp tác nước ngoài sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, góp phần nâng cao thu nhập trong sản xuất nông nghiệp và hướng thị trường nông nghiệp ra thế giới, tiến hành giao lưu hợp tác lẫn nhau cùng nhau tiến đến nền nông nghiệp bền vững. Tom lại, sử dụng đất bền vững phải gắn với các yếu té kinh tế (tăng trưởng về kinh tế, tránh đầu tư quá tốn kém nhưng không hiệu quả, phát triển cây trồng có giá trị thương mại cao, năng suất và sản lượng ngày càng cao, nâng cao lợi nhuận, có sản phẩm tối đa về lâu dài .), xã hội (khuyến nông, khuyến ngư, khuyến lâm, chuyển giao công nghệ, khoa học kỹ thuật, giao dat, giao rừng, xóa đói giảm nghèo, đáp ứng nhu cầu cơ bản của người nông dân.), tài nguyên môi trường (sử dụng đất tiết kiệm, hiệu quả và bền vững, cân bằng sinh thái, không làm mất nguồn nước và thoái hóa dat). Sử dụng dat hiệu qua Hiệu qua sử dung dat là kết quả của cả một hệ thống các biện pháp tổ chức san xuất, khoa học, kỹ thuật, quản lý kinh tế và phát huy các lợi thế, khắc phục các khó khăn khách quan của điều kiện tự nhiên, trong những hoàn cảnh cụ thể còn gắn sản xuất nông nghiệp với các ngành khác của nền kinh tế quốc dân, cũng như gắn sản xuất trong nước với thị trường quốc tế. Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là mong muốn của nông dân - những người trực tiếp tham gia sản xuất nông nghiệp [7].
Đánh giá hiệu quả sử dụng đất là đánh giá hoạt động kinh tế trong sử dụng đất thể hiện qua số lượng sản phẩm thu được, tổng giá trị thu được bằng tiền, đồng thời về mặt xã hội là chỉ tiêu số lượng lao động được sử dụng trong cả chu kỳ kinh tế của cây trồng hoặc hàng năm đối với các cây trồng hàng năm [8]. Qua nhiều nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, đa phần các nghiên cứu cho rằng để nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp thì phải nhận định cả 3 nhóm hiệu quả đó là: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường. Theo Các Mác thì quy luật kinh tế đầu tiên trên cơ sở sản xuất tổng thể là quy luật tiết kiệm thời gian và phân phối có kế hoạch thời gian lao động theo các ngành sản xuất khác nhau. Theo các nhà khoa học kinh tế Samuel - Nordhuas “Hiệu quả là không lãng phí”.
Theo các nhà khoa học Đức (Stienier, Hanau, Rusteruyer, Simmerman ) hiệu quả kinh tế là chỉ tiêu so sánh mức độ tiết kiệm chi phí trong 1 đơn vị kết quả hữu ích và mức tăng kết quả hữu ích của hoạt động sản xuất vật chất trong một thời kỳ, góp phần làm tăng thêm lợi ích cho xã hội [9]. Hiệu quả xã hội hiện nay phải thu hút nhiều lao động, đảm bảo đời sống nhân dân, góp phần thúc day xã hội phát triển, nội lực và nguồn lực của địa phương được phát huy, đáp ứng nhu cầu của hộ nông dân về việc ăn mặc và nhu cầu sống khác. Sử dụng đất phải phù hợp với tập quán, nền văn hoá của địa phương thì việc sử dụng đất bền vững hơn. Hiệu quả về mặt xã hội của sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu được xác định bằng khả năng tạo việc làm trên một đơn vị diện tích đất nông nghiệp [10].
Hiệu quả môi trường được thé hiện qua các chỉ tiêu : Loại hình sử dụng đất phải hạn chế đến mức tối đa tình trạng xói mòn, bảo vệ được độ màu mỡ của đất, ngăn chặn được sự thoái hoá đất bảo vệ môi trường sinh thái. Độ che phủ tối thiểu phải đạt ngưỡng an toàn sinh thái (>35%) đa dạng sinh học biểu hiện qua thành phần loài [11]. Chỉ tiêu đánh giá chất lượng môi trường trong quản lý sử dụng đất bền vững ở vùng nông nghiệp được tưới là [12]: Quản lý đối với đất đai rừng đầu nguồn; Đánh giá các tài nguyên nước bền vững; Đánh giá quản lý đất đai; Đánh giá hệ thống cây trồng; Đánh giá về tính bền vững đối với việc duy trì độ phì nhiêu của đất và bảo vệ cây trồng; Đánh giá về quản quản lý và bảo vệ tự nhiên; Sự thích hợp của môi trường đất khi thay đổi kiển sử dung dat. Tóm lại, hiệu quả sử dụng đất chính là thành tựu của các hoạt động nghiên cứu khoa học- địa chat- kỹ thuật kết hợp với các biện pháp canh tác, tô chức sản xuất giúp phát triển tiềm năng của khu vực hay quốc gia về thế mạnh mang về nhiều lợi ích đặc thù cũng như giảm thiểu nhiều khó khăn khách quan từ thiên nhiên.
Đánh giá hiệu quả sử dụng đất phải đánh giá dựa trên năng suất của một khu vực hay một quốc gia thê hiện qua các lĩnh vực hoạt động kinh tế nông nghiệp có liên quan. Hiệu quả sử dụng đất là yếu tổ ảnh hưởng lớn đến năng suất sản lượng các ngành nông- lâm nghiệp và nhân sinh, vậy việc đánh giá rất cần thiết với mỗi khu vực nói riêng và quốc gia nói chung, nó đem lại nhiều lợi ích và phát huy các thế mạnh mà tài nguyên đất mang lại cũng như ngăn chặn các khó khăn trong quá trình hoạt động kinh tế từ các ngành chủ chốt. Nước Việt ta còn là nước chuyên về nông nghiệp nên đánh giá hiệu qua sử dung dat là một công cụ mũi nhọn giúp ta khai thác triệt dé các tiềm năng mà tài nguyên đất mang lại để nâng cao năng suất sản lượng nông sản. Loại hình sw dụng dat Khái niệm “loại hình sử dụng đất” là một khái niệm chính dé hiểu việc sử dung đất trong nông nghiệp.
Nó bao gồm nhiều hạng mục rộng và các phân ngành cũng như các cấp quản lý có thé tồn tại trong một số loại hình sử dụng đất nhất định. Thuật ngữ “nông nghiệp” được sử dụng ở đây theo nghĩa rộng nhất của nó, các danh mục rộng bao gồm cả lĩnh vực lâm nghiệp và chăn thả gia súc. Thậm chí một số kiểu canh tác có hệ thông cũng được đưa vào khái niệm sử dụng đất nông nghiệp [13].