Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Kịch Lưu Quang Vũ – một loại hình dụ ngôn văn học" do nghiên cứu sinh Bùi Hải Yến thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TSKH Nguyễn Nghĩa Trọng tại Tổ bộ môn Lí luận văn học, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (hoàn thành năm 2017). Luận án được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu lý luận và thực tiễn trong nghiên cứu văn học kịch Việt Nam giai đoạn sau năm 1975.
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Trong hệ thống thể loại văn học, kịch bản văn học là loại hình đặc biệt tích hợp phương thức tự sự và phương thức trữ tình. Tại Việt Nam, kịch nói là thể loại tiếp nhận từ phương Tây, xuất hiện muộn so với các thể loại truyền thống. Tác gia Lưu Quang Vũ (1948 - 1988) để lại di sản gần 50 kịch bản, tạo nên hiện tượng sân khấu từ thập niên 80 của thế kỷ XX và tiếp tục duy trì vị trí trong đời sống biểu diễn đương đại. Hai tác phẩm của ông đã được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông gồm trích đoạn "Tôi và chúng ta" (Ngữ văn 9) và trích đoạn "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" (Ngữ văn 12).
Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận kịch Lưu Quang Vũ dưới góc độ phản ánh luận, xã hội học, thi pháp học truyền thống (xung đột, nhân vật, hành động kịch) hoặc ngôn ngữ học đối thoại. Thuật ngữ và lý thuyết về "dụ ngôn" (parable) gần như chưa được dịch thuật, giới thiệu và ứng dụng có hệ thống trong nghiên cứu văn học tại Việt Nam, thường bị đánh đồng với "ngụ ngôn" (fable). Luận án xác lập hướng tiếp cận kịch Lưu Quang Vũ như một loại hình diễn ngôn dụ ngôn nhằm giải mã cơ chế lựa chọn thể loại và các tầng nghĩa tư tưởng của tác giả.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát của luận án là khẳng định kịch Lưu Quang Vũ là một loại hình dụ ngôn văn học, làm sáng rõ các khía cạnh của kịch bản Lưu Quang Vũ dưới tư cách loại hình diễn ngôn dụ ngôn, đối sánh với các tác phẩm cùng thời nhằm lý giải vị trí của hiện tượng Lưu Quang Vũ trong lịch sử văn học và sân khấu Việt Nam.
Luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản:
- Hệ thống hóa, giới thiệu lý thuyết dụ ngôn trên cơ sở làm sáng tỏ các luận điểm: các quan niệm chung về dụ ngôn; dụ ngôn là một chiến lược giao tiếp văn học. Khái quát hệ thống lý thuyết về dụ ngôn như một kiểu lời nói, một thể loại văn học và một loại hình diễn ngôn đặc thù.
- Chứng minh sự lựa chọn loại hình sáng tác của Lưu Quang Vũ và lý giải sự thành công của ông với kịch xuất phát từ dụng ý nghệ thuật của tác giả, dựa trên ý nghĩa giao tiếp trực tiếp và mục đích giáo dục của kịch bản mang tính tích hợp dụ ngôn.
- Phân tích các hệ chủ đề và phương thức giao tiếp dụ ngôn trong kịch Lưu Quang Vũ (gồm hệ thống phân vai phát ngôn, phân vai hành động và hệ thống biểu tượng chuyển nghĩa).
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Những biểu hiện của kịch bản Lưu Quang Vũ dưới tư cách một loại hình dụ ngôn, tập trung vào các chủ đề dụ ngôn và phương thức giao tiếp dụ ngôn trên cơ sở xác lập dụ ngôn như một chiến lược giao tiếp văn học.
- Phạm vi tư liệu: Khảo sát tập trung hơn 30 kịch bản văn học tiêu biểu của Lưu Quang Vũ (kèm danh mục phụ lục). Luận án đồng thời khảo sát mở rộng một số tác phẩm kịch của các tác giả cùng thời, đối chiếu với các thể loại khác của chính Lưu Quang Vũ như thơ và truyện ngắn.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án phân chia lịch sử nghiên cứu kịch Lưu Quang Vũ lấy mốc Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986) làm ranh giới tương đối, phản ánh sự chuyển biến trong tiếp nhận phê bình văn học.
Lịch sử tiếp nhận và nghiên cứu kịch Lưu Quang Vũ
Các công trình nghiên cứu trước năm 1986
Giai đoạn này ghi nhận sự xuất hiện của Lưu Quang Vũ từ vở kịch viết lại "Sống mãi tuổi mười bảy" (viết chung với đạo diễn Phạm Thị Thành, Huy chương Vàng Hội diễn Sân khấu toàn quốc năm 1980). Các bài viết giai đoạn này nhận xét về từng vở diễn cụ thể:
- Hồng Việt (1981) với bài viết "Mùa hạ cuối cùng - trách nhiệm và niềm tin với tuổi trẻ" (Tạp chí Sân khấu).
- Vũ Đình Phòng (1982) với bài viết "Cái được và chưa được của 'Cô gái đội mũ nồi xám'" và phân tích vở "Nàng Sita".
- Nguyễn Thị Minh Thái (1985) công bố hai bài phân tích trên Tạp chí Sân khấu: "Nguồn sáng trong đời, một vở diễn đẹp giản dị" và "Người trong cõi nhớ".
- Vũ Quang Vinh (1985) với bài viết " 'Tôi và chúng ta' hay sự khẳng định con người mới".
Các công trình nghiên cứu từ năm 1986 đến nay
Sau năm 1986, các công trình nghiên cứu mở rộng quy mô và đi sâu vào bản chất nghệ thuật:
- Hội thảo khoa học năm 1988: Ban Lý luận phê bình, Ban Nghệ thuật biểu diễn và Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức hội thảo chuyên đề về vở "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" (đăng trên Tạp chí Sân khấu số 90/1988), ghi nhận ý kiến của Dương Tường, Nguyễn Đức Lộc, Doãn Hoàng Giang.
- Tập hợp phê bình và hồi ức: Tác phẩm "Lưu Quang Vũ - một tài năng, một đời người" (1988) do Vũ Hà và Ngô Thảo biên soạn, ghi nhận đánh giá của Tố Hữu, Nguyên Ngọc, Phạm Tiến Duật, Dương Ngọc Đức.
- Nghiên cứu của Ngô Thảo: Khái quát thi pháp kịch Lưu Quang Vũ qua phạm vi đề tài, tính hiện đại trong chủ đề tư tưởng, khả năng tạo tình thế kịch, nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật và đặc điểm ngôn ngữ kịch đa nghĩa.
- Nghiên cứu của Tất Thắng: Bài viết "Những nét nổi bật trên sân khấu 1988" (Tạp chí Văn học, 1989) và "Anh đã là 'người trong cõi nhớ'" (1988) phân tích tính dân chủ và hạt nhân nhân bản trong kịch Lưu Quang Vũ.
- Nghiên cứu của Phan Trọng Thưởng: Bài viết "Kịch Lưu Quang Vũ – những trăn trở về lẽ sống, lẽ làm người" (1989), chuyên khảo "Tác giả kịch Việt Nam", và bài nghiên cứu "Phép ứng xử với cái chết trong kịch Lưu Quang Vũ" (2001).
- Tuyển tập nghiên cứu chuyên sâu (2001): Công trình "Lưu Quang Vũ – tài năng và lao động nghệ thuật" do PGS. TS Lưu Khánh Thơ sưu tầm và biên soạn, tập hợp các bài viết của Huỳnh Như Phương ("Những vần thơ thấm đẫm băn khoăn"), Phong Lê ("Văn xuôi Lưu Quang Vũ – cầu nối giữa thơ và kịch"), Phan Ngọc ("Kịch pháp Lưu Quang Vũ"), Christian Hoche ("Molie của Việt Nam"), Ngô Sơn, Doãn Châu.
- Các nghiên cứu tiếp theo: Tôn Thảo Miên (2001) trong "Những vấn đề lý luận và lịch sử văn học"; Lưu Khánh Thơ (2004) với "Lưu Quang Vũ với nền văn học kịch Việt Nam"; Lý Hoài Thu (2006) với "Lưu Quang Vũ và chặng đường kịch Việt Nam cuối thế kỉ XX"; Lê Thị Hoài Phương (2006) với bài viết "Đi tìm chất thơ trong kịch Lưu Quang Vũ" trong tập "Sân khấu - nghề và nghiệp".
- Hệ thống luận văn, luận án chuyên ngành:
- Lê Thị Hoài Phương (1998): Luận án Tiến sĩ Nghệ thuật học tại Nga về "Kịch Lưu Quang Vũ".
- Vũ Thị Thanh Hoài (2003): Luận văn Thạc sĩ "Đặc điểm kịch Lưu Quang Vũ".
- Lê Thị Thảo (2006): Luận văn Thạc sĩ "Kịch Lưu Quang Vũ với những vấn đề của thời kì đổi mới".
- Lê Hương Giang (2010): Luận án Tiến sĩ "Giá trị tư tưởng và nghệ thuật trong kịch Lưu Quang Vũ".
- Trần Thị Lan Anh (2017): Luận án Tiến sĩ "Ẩn dụ ý niệm trong thơ và kịch Lưu Quang Vũ".
- Các luận văn Thạc sĩ chuyên ngành ngôn ngữ và văn học tại Đại học Sư phạm Hà Nội và Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội của Trần Thị Thanh Vân (2009), Lê Thị Hoa, Nguyễn Thu Hiền, Bùi Thùy Linh, Tô Thị Kim Thoa, Nguyễn Hồng Yến.
| Nhóm hướng nghiên cứu | Trọng tâm phân tích | Hạn chế ghi nhận trong văn bản |
|---|---|---|
| Thi pháp học | Thế giới nghệ thuật, nhân vật, xung đột kịch, hành động kịch, ngôn ngữ kịch, tính chính luận, triết lý nhân sinh. | Dễ rơi vào tính khuôn mẫu do phụ thuộc vào các mô hình lý thuyết thi pháp học sẵn có. |
| Lịch sử văn học | Vị trí của Lưu Quang Vũ trong tiến trình sân khấu và văn học thời kỳ đổi mới; tương quan lịch đại và đồng đại. | Tập trung nhiều vào tư liệu và bối cảnh lịch sử, ít bổ sung các khung lý luận mới. |
| Ngôn ngữ học | Vận động hội thoại, đặc điểm đối thoại, hành động cầu khiến, mô hình ẩn dụ ý niệm tri nhận. | Thường giới hạn trong phạm vi phân tích ngôn ngữ học cấu trúc hoặc ngữ dụng, chưa gắn kết toàn diện với loại hình diễn ngôn. |
Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết
Luận án xác định khoảng trống: chưa có công trình nào khảo sát kịch bản Lưu Quang Vũ trên nền tảng lý thuyết diễn ngôn dụ ngôn. Luận án tích hợp phân tích diễn ngôn và thi pháp học thể loại nhằm lý giải bản chất của kịch Lưu Quang Vũ như một chiến lược giao tiếp văn học có chủ đích.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Cơ sở lý thuyết và các khái niệm trung tâm
Luận án xây dựng hệ thống lý thuyết dựa trên các nguồn tư liệu học thuật quốc tế và trong nước:
- Phân biệt ngụ ngôn và dụ ngôn:
- Thuật ngữ "ngụ ngôn" trong tiếng Anh là fable, tiếng Pháp là fable, tiếng Nga là басня. Định nghĩa theo M.H. Abrams (A Glossary of Literary Terms) và James Stobaugh (Handbook for Literary Analysis): ngụ ngôn là câu chuyện ngắn hư cấu nhằm minh họa một bài học đạo đức, thường sử dụng nhân hóa loài vật, đồ vật, kết thúc bằng một câu châm ngôn, mang giọng điệu châm biếm, bỡn cợt.
- Thuật ngữ "dụ ngôn" có gốc Hy Lạp Parabolè (nghĩa là so sánh, minh họa), tiếng Pháp là parabole, tiếng Nga là притча. Ghi nhận trong Từ điển Annam - Lusitan - Latinh (Alexandre de Rhodes, 1651), Từ điển tôn giáo thế giới giản yếu (John Bowker), và công trình của Frère Théophile Penndu. Dụ ngôn là câu chuyện cụ thể mượn từ đời sống con người nhằm hướng người tiếp nhận đến thái độ sống và nhận thức chân lý, mang giọng điệu nghiêm túc và có tính giáo huấn.
| Tiêu chí phân biệt | Ngụ ngôn (Fable / Басня) | Dụ ngôn (Parable / Притча) |
|---|---|---|
| Hệ thống nhân vật | Động vật, thực vật, đồ vật được nhân hóa (hiếm khi là con người). | Nhân vật trung tâm là con người trong các tình huống đời sống. |
| Tính chất hiện thực | Hư cấu, tưởng tượng hoang đường. | Dựa trên hiện thực đời sống chuẩn mẫu, có tính xác thực. |
| Giọng điệu trần thuật | Châm biếm, mỉa mai, bỡn cợt, hài hước. | Nghiêm túc, trang trọng, mang tính giáo huấn và minh triết. |
| Cơ chế tác động | Rút ra bài học đạo đức rõ ràng, khép kín ở kết truyện. | Ám chỉ, nói vòng, kích hoạt sự tự diễn giải và lập trường người nghe. |
- Lý thuyết diễn ngôn và chiến lược giao tiếp:
- Luận án tiếp thu quan điểm của V. Chiupa về chiến lược giao tiếp của phát ngôn văn học, xem diễn ngôn là hoạt động giao tiếp xã hội gắn liền với ý thức hệ và thiết chế quyền lực.
- Dựa trên quan niệm của M. Bakhtin về bốn thể loại trần thuật thuộc "hiện tượng nguyên thủy", luận án đối sánh:
- Kiểu cổ tích: Người kể có tri thức được thừa nhận nhưng không kiểm chứng; vị thế ngang hàng; thế giới phân định rành mạch; kết thúc có hậu theo thời gian tuyến tính.
- Kiểu dụ ngôn: Chủ thể giữ vị thế quyền uy về tri thức chân lý; lời nói độc điệu hóa mang tính tối thượng; bức tranh thế giới đặt nhân vật trước sự lựa chọn tự do; kết cấu đa tầng bậc hướng đến bài học xác tín.
- Kiểu giai thoại: Người kể bất khả tín; bức tranh thế giới ngẫu nhiên, mang tính carnaval, giễu nhại và giải thiêng.
- Kiểu truyện tiểu sử: Trình bày sự hình thành thế giới qua kinh nghiệm tự xác quyết của cá nhân.
- Mô hình giao tiếp dụ ngôn: Gồm ba hệ chủ đề phản ánh: bản thể luận/nhận thức luận, đạo đức nhân sinh, và chính trị.
- Cấu trúc ba phần của truyện dụ ngôn truyền thống: Khung cảnh dụ ngôn (hoàn cảnh khó khăn, sai lầm) $\rightarrow$ Hành động lựa chọn của nhân vật $\rightarrow$ Kết quả ngạc nhiên, gây sốc dẫn dắt tới bài học nhận thức.
- Sự vận động hiện đại của thi pháp dụ ngôn: Khảo sát qua sáng tác của L. Tolstoi, F. Kafka, H. Hesse, E. Hemingway, K. Abe, các tác giả kịch phi lý và hiện sinh (J.P. Sartre, A. Camus, B. Brecht), cũng như văn học Việt Nam sau 1975 (Nguyễn Huy Thiệp, Đoàn Minh Phượng).
Phương pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích văn bản chuyên sâu:
- Phương pháp nghiên cứu loại hình: Khảo sát kịch bản văn học theo các đặc điểm cấu trúc của loại hình diễn ngôn dụ ngôn.
- Phương pháp luận lý thuyết diễn ngôn và ký hiệu học văn hóa: Phân tích kịch Lưu Quang Vũ trong tiến trình giao tiếp xã hội, giải mã các biểu tượng nghệ thuật như phương thức chuyển nghĩa.
- Phương pháp so sánh: So sánh loại hình giữa dụ ngôn và ngụ ngôn; đối chiếu kịch Lưu Quang Vũ với kịch của các tác giả cùng thời; so sánh kịch với thơ và truyện ngắn của chính tác giả.
- Phương pháp nghiên cứu thi pháp thể loại: Khảo sát các hình thức mang tính quan niệm (hệ thống phân vai, kết cấu, ngôn từ nghệ thuật).
- Các thao tác bổ trợ: Khảo sát văn bản, phân loại chủ đề, thống kê ngữ liệu và tổng hợp lý luận.
Nguồn tư liệu
- Toàn bộ văn bản hơn 30 kịch bản văn học tiêu biểu của Lưu Quang Vũ.
- Hệ thống văn bản kịch bản của các tác gia sân khấu Việt Nam cùng thời kỳ.
- Tài liệu lý thuyết văn học, từ điển chuyên ngành và các công trình nghiên cứu tiếng Việt, tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Pháp.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Chương 1 tiến hành tổng thuật lịch sử nghiên cứu kịch Lưu Quang Vũ từ năm 1980 đến năm 2017 qua hai giai đoạn (trước và sau năm 1986). Tác giả hệ thống hóa các công trình theo ba nhóm khuynh hướng chính: thi pháp học, văn học sử và ngôn ngữ học. Chương này chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc khẳng định tính thời sự, tính chính luận hoặc các đặc trưng thi pháp truyền thống. Việc thiếu vắng hướng tiếp cận từ lý thuyết diễn ngôn và thể loại dụ ngôn là cơ sở khoa học để luận án triển khai nghiên cứu kịch Lưu Quang Vũ như một loại hình dụ ngôn văn học.
Mô hình cấu trúc các chương trong luận án
Chương 2. Dụ ngôn – một chiến lược giao tiếp văn học
Chương 2 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận về thể loại và diễn ngôn dụ ngôn:
- Minh định khái niệm: Phân tích sự khác biệt bản chất giữa ngụ ngôn (fable) và dụ ngôn (parable) dựa trên nhân vật, mức độ hư cấu, giọng điệu và cơ chế tiếp nhận.
- Chiến lược giao tiếp dụ ngôn: Xác lập vị thế của chủ thể phát ngôn (mang quyền uy chân lý), người tiếp nhận (được dẫn dắt tự giải mã), và các đặc trưng tu từ học của diễn ngôn dụ ngôn trong tương quan với cổ tích, giai thoại, truyện tiểu sử theo lý thuyết của M. Bakhtin và V. Chiupa.
- Mô hình giao tiếp: Phân tích ba nhóm chủ đề dụ ngôn (bản thể luận - nhận thức luận, đạo đức nhân sinh, chính trị) và cấu trúc tự sự ba phần (khung cảnh $\rightarrow$ lựa chọn $\rightarrow$ kết quả bất ngờ/bài học).
- Tiến trình lịch sử của thể loại: Khảo sát sự chuyển dịch của dụ ngôn từ văn bản tôn giáo, triết học cổ đại (Trung Quốc, Ấn Độ, Trung Đông, phương Tây) đến sự thâm nhập vào văn học hiện đại thế giới và văn học Việt Nam sau 1975.
- Sự tích hợp vào kịch Lưu Quang Vũ: Phân tích nguyên nhân Lưu Quang Vũ lựa chọn kịch bản văn học mang tính dụ ngôn để chuyển tải các thông điệp xã hội, xới lật các vấn đề kiêng kỵ trong bối cảnh lịch sử thời kỳ bắt đầu đổi mới.
Chương 3. Chủ đề dụ ngôn trong kịch Lưu Quang Vũ
Chương 3 đi sâu khảo sát hai hệ thống chủ đề dụ ngôn lớn có mối quan hệ biện chứng trong kịch bản Lưu Quang Vũ:
-
Chủ đề về sự băng hoại các giá trị đạo đức:
- Sự thắng thế của cái ác (xấu) trước cái thiện (tốt): Phản ánh tình trạng các chuẩn mực nhân bản bị xâm phạm, sự lộng hành của cái xấu trong đời sống xã hội.
- Tình trạng phổ biến của thói vô trách nhiệm và chủ nghĩa vị kỷ: Phê phán lối sống cơ hội, vô cảm, đặt lợi ích cá nhân lên trên cộng đồng của một bộ phận cán bộ và người dân.
- Sự lấn át của cái giả trước cái thật: Tố cáo thói đạo đức giả, bệnh thành tích, sự giả tạo trong các mối quan hệ xã hội và sự suy thoái nhân cách.
- Những xung đột thế hệ khó hòa giải và sự thay đổi các hệ giá trị: Thể hiện sự đứt gãy, mâu thuẫn trong nhận thức, quan niệm sống giữa các thế hệ trước sự chuyển đổi kinh tế - xã hội.
- Sự "thất bại tạm thời" của cái mới tiến bộ: Miêu tả cuộc đấu tranh gay gắt, đầy tổn thương của những nhân tố đổi mới, sáng tạo trước cơ chế quan liêu, bảo thủ trì trệ.
-
Chủ đề về niềm tin vào cuộc đời:
- Niềm tin vào những giá trị cốt lõi: Khẳng định sự tồn tại vững bền của lòng nhân ái, sự trung thực, đức hy sinh và tình yêu thương con người.
- Niềm tin vào con người cá nhân: Đề cao phẩm giá, quyền sống, quyền mưu cầu hạnh phúc chân chính và sự tự ý thức của mỗi cá nhân.
- Niềm tin vào khả năng thay đổi của xã hội: Thể hiện tinh thần lạc quan, hướng tới sự hoàn thiện xã hội thông qua sự thức tỉnh lương tri và hành động dũng cảm.
Chương 4. Phương thức giao tiếp dụ ngôn trong kịch Lưu Quang Vũ
Chương 4 phân tích các phương tiện nghệ thuật cụ thể thực hiện chiến lược giao tiếp dụ ngôn trong kịch bản Lưu Quang Vũ:
-
Phương thức phân vai:
- Phân vai hành động trong kịch Lưu Quang Vũ: Tổ chức hệ thống nhân vật thành các tuyến hành động mang tính chức năng, đại diện cho các xu hướng tư tưởng, các mô hình ứng xử xã hội chuẩn mẫu.
- Phân vai phát ngôn trong kịch Lưu Quang Vũ: Xây dựng các lớp ngôn ngữ đối thoại mang tính triết lý, tính đa thanh, phản ánh sự va đập giữa các nhãn quan giá trị và ý thức hệ khác nhau.
-
Phương thức chuyển nghĩa qua hệ thống biểu tượng:
- Biểu tượng ánh sáng và bóng tối: Chuyển tải sự đối đầu giữa tri thức, sự khai sáng, cái thiện với sự u mê, thoái hóa, trì trệ (tiêu biểu trong "Nguồn sáng trong đời").
- Biểu tượng lửa: Tượng trưng cho nhiệt huyết, sự thanh lọc, khát vọng sáng tạo và sự thiêu đốt những bất công, tiêu cực.
- Biểu tượng mảnh vườn: Gợi nhắc cội nguồn thanh khiết, không gian nuôi dưỡng tâm hồn, vẻ đẹp tự nhiên và sự hài hòa nhân bản (như trong "Hồn Trương Ba, da hàng thịt").
- Biểu tượng giấc mơ: Phương tiện nghệ thuật giải phóng vô thức, phản ánh những dự cảm, trăn trở nội tâm và khát vọng vươn tới cái đẹp lý tưởng của con người.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận
- Hệ thống hóa, giới thiệu có căn cứ học thuật về lý thuyết dụ ngôn (parable), minh định ranh giới giữa dụ ngôn và ngụ ngôn (fable) trong lý luận văn học tại Việt Nam.
- Vận dụng lý thuyết diễn ngôn và mô hình chiến lược giao tiếp của M. Bakhtin, V. Chiupa để phân tích văn bản kịch, cung cấp một khung lý thuyết phục vụ việc tiếp cận các hiện tượng văn học mang tính triết luận, luận đề.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Khẳng định kịch bản Lưu Quang Vũ là một loại hình diễn ngôn dụ ngôn, làm rõ cơ chế thẩm mỹ giúp các tác phẩm của ông vượt qua tính thời sự nhất thời để đạt tới chiều sâu triết lý nhân sinh lâu bền.
- Phân tích có hệ thống hai trục chủ đề lớn (sự tha hóa đạo đức và niềm tin cuộc đời) cùng các phương thức tổ chức phân vai và hệ thống biểu tượng chuyển nghĩa đặc thù trong hơn 30 kịch bản tiêu biểu.
- Cung cấp luận cứ giải thích sự thành công vượt trội của Lưu Quang Vũ ở thể loại kịch bản văn học trong tương quan với thơ và truyện ngắn của chính tác giả.
Đề xuất và kiến nghị
- Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm kịch Lưu Quang Vũ trong chương trình Ngữ văn phổ thông (lớp 9 và lớp 12) theo hướng phát triển năng lực tiếp nhận diễn ngôn và năng lực nghị luận xã hội của học sinh.
- Đề xuất mở rộng hướng tiếp cận diễn ngôn dụ ngôn sang các bộ phận văn học khác của Việt Nam giai đoạn sau năm 1975.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát văn bản kịch bản văn học của hơn 30 vở kịch xuất sắc nhất, chưa bao quát toàn bộ di sản gần 50 kịch bản của Lưu Quang Vũ. Do định hướng chuyên ngành Lí luận văn học, công trình tập trung vào phân tích diễn ngôn văn bản và thi pháp thể loại, chưa khảo sát sâu phương diện nghệ thuật đạo diễn, diễn xuất và không gian sân khấu thực tế của từng bản dựng.
- Hướng nghiên cứu tiếp:
- Khảo sát sự tiếp nhận kịch bản dụ ngôn Lưu Quang Vũ trên sân khấu biểu diễn trực tiếp qua các thời kỳ.
- Nghiên cứu so sánh loại hình kịch dụ ngôn của Lưu Quang Vũ với kịch bản của các tác gia kịch phi lý, kịch tự sự phương Tây thế kỷ XX (như Bertolt Brecht).
- Vận dụng lý thuyết diễn ngôn dụ ngôn để nghiên cứu mảng văn xuôi và thơ ca Việt Nam thời kỳ đổi mới.
Giá trị tham khảo
- Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Luận án là tài liệu chuyên khảo về lý thuyết dụ ngôn, lý thuyết diễn ngôn và thi pháp kịch hiện đại Việt Nam; cung cấp tư liệu tổng thuật lịch sử nghiên cứu Lưu Quang Vũ.
- Đối với giáo viên Ngữ văn phổ thông: Cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp phân tích văn bản kịch bản văn học để giảng dạy hiệu quả các trích đoạn "Tôi và chúng ta" và "Hồn Trương Ba, da hàng thịt", hỗ trợ tích hợp rèn luyện tư duy nghị luận xã hội cho học sinh.
- Đối với các nhà nghiên cứu nghệ thuật sân khấu, đạo diễn và biên kịch: Giúp hiểu rõ cấu trúc biểu tượng, hệ thống phân vai hành động và thông điệp triết lý ẩn sâu trong kịch bản văn học khi dàn dựng, phục dựng tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án phân biệt "dụ ngôn" (parable) và "ngụ ngôn" (fable) dựa trên những yếu tố nào?
Luận án căn cứ vào ba yếu tố cơ bản: nhân vật (ngụ ngôn chủ yếu dùng động vật, đồ vật nhân hóa; dụ ngôn dùng nhân vật con người), mức độ tưởng tượng (ngụ ngôn là hư cấu hoang đường; dụ ngôn dựa trên hiện thực đời sống chuẩn mẫu), và giọng điệu (ngụ ngôn mang giọng mỉa mai, bỡn cợt; dụ ngôn trang trọng, nghiêm túc, mang tính giáo huấn minh triết).
2. Bốn thể loại trần thuật thuộc "hiện tượng nguyên thủy" theo M. Bakhtin được nêu trong luận án gồm những gì?
Bốn thể loại gồm: cổ tích (truyền thuyết huyền thoại - lịch sử), dụ ngôn, giai thoại, và sự tích/tiểu sử (tiểu thuyết nguyên thủy).
3. Hai hệ thống chủ đề dụ ngôn chính trong kịch Lưu Quang Vũ được phân tích ở Chương 3 là gì?
Hai hệ thống chủ đề gồm: (1) Chủ đề về sự băng hoại các giá trị đạo đức (sự thắng thế của cái ác/xấu, thói vô trách nhiệm và vị kỷ, sự lấn át của cái giả, xung đột thế hệ, sự thất bại tạm thời của cái mới); và (2) Chủ đề về niềm tin vào cuộc đời (niềm tin vào giá trị cốt lõi, vào con người cá nhân, vào khả năng thay đổi của xã hội).
4. Những biểu tượng nghệ thuật nào được luận án khảo sát như phương thức chuyển nghĩa trong Chương 4?
Luận án khảo sát bốn biểu tượng trung tâm gồm: biểu tượng ánh sáng và bóng tối, biểu tượng lửa, biểu tượng mảnh vườn, và biểu tượng giấc mơ.
5. Vì sao tác giả luận án lựa chọn mốc năm 1986 để phân chia lịch sử nghiên cứu kịch Lưu Quang Vũ?
Năm 1986 gắn liền với dấu mốc Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, khởi xướng công cuộc đổi mới toàn diện về tư tưởng, văn hóa và xã hội tại Việt Nam. Không khí dân chủ và cởi mở của thời kỳ này đã tạo ra bước ngoặt trong việc đánh giá, công diễn và nghiên cứu sâu rộng các tác phẩm kịch Lưu Quang Vũ.
Kết luận
Luận án "Kịch Lưu Quang Vũ – một loại hình dụ ngôn văn học" của tác giả Bùi Hải Yến đã xây dựng hệ thống lý thuyết về thể loại và chiến lược giao tiếp dụ ngôn trong nghiên cứu văn học tại Việt Nam. Thông qua việc khảo sát định tính hơn 30 kịch bản tiêu biểu, công trình đã làm sáng tỏ cấu trúc chủ đề lưỡng phân giữa tha hóa đạo đức và niềm tin nhân bản, cùng các phương thức phân vai và hệ thống biểu tượng chuyển nghĩa đặc thù. Kết quả nghiên cứu góp phần bổ khuyết khoảng trống lý luận, lý giải thuyết phục sức sống lâu bền của di sản kịch Lưu Quang Vũ trong tiến trình văn học và sân khấu nước nhà. Công trình khẳng định giá trị tham khảo chuyên môn đối với công tác nghiên cứu lý luận văn học và giảng dạy tác phẩm kịch bản văn học trong nhà trường phổ thông.