Luận án tiến sĩ về Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ thực dân hóa của Pháp tại Việt Nam (1875-1954)

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích ngân hàng đông dương trong quá trình thực dân hóa của pháp ở việt nam 1875 1954, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Dương Tô Quốc Thái
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Minh Hồng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân hóa của Pháp ở Việt Nam (1875-1954)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận chung về ngân hàng
• 1.2.2. Nhóm công trình nghiên cứu tình hình kinh tế-tài chính-tiền tệ ở Việt Nam từ năm 1862 đến năm 1954
• 1.2.3. Nhóm công trình nghiên cứu về Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân hóa của Pháp ở Việt Nam giai đoạn 1875 đến 1954
• 1.2.4. Nhóm công trình nghiên cứu về tác động của tình hình đến hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ thực dân hóa
• 1.3. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
• 1.3.1. Nhóm công trình nghiên cứu về kinh tế-tài chính-tiền tệ và ngân hàng trong thời kỳ Pháp thuộc ở Việt Nam
• 1.3.2. Nhóm công trình nghiên cứu về Ngân hàng Đông Dương từ năm 1875 đến năm 1954
• 1.4. Những vấn đề đặt ra và kế thừa cho luận án
• 1.4.1. Những kết quả nghiên cứu đi trước và kế thừa
• 1.4.2. Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG RA ĐỜI TRONG CÔNG CUỘC XÂM LƯỢC VÀ BÌNH ĐỊNH CỦA THỰC DÂN PHÁP Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1875 - 1896
• 2.1. Thực dân pháp xâm lược việt nam và sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương
• 2.2. Thực dân Pháp gây chiến tranh xâm lược Việt Nam
• 2.3. Sự ra đời Ngân hàng Đông Dương
• 2.4. Ngân hàng Đông Dương tài trợ về tài chính cho thực dân pháp mở rộng chiến tranh xâm lược giai đoạn 1875 đến 1896
• 2.5. Ngân hàng Đông Dương và chi nhánh tại Sài Gòn trong chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp giai đoạn 1875 đến 1896
• 2.6. Ngân hành Đông Dương tài trợ tài chính cho thực dân Pháp mở rộng chiến tranh giai đoạn 1875 đến 1896
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG THÚC ĐẨY CUỘC KHAI THÁC THUỘC ĐỊA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1897-1945
• 3.1. Quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Việt Nam giai đoạn 1897 đến 1945
• 3.1.1. Giai đoạn từ năm 1897 đến năm 1914
• 3.1.2. Giai đoạn từ năm 1914 đến năm 1918
• 3.1.3. Giai đoạn từ năm 1919 đến năm 1929
• 3.1.4. Giai đoạn từ năm 1929 đến năm 1939
• 3.1.5. Giai đoạn từ năm 1940 đến năm 1945
• 3.2. Ngân hàng Đông Dương mở rộng hoạt động và vai trò tư bản tài chính trong công cuộc khai thác thuộc địa giai đoạn 1897-1945
• 3.3. Sự phát triển hệ thống Ngân hàng Đông Dương trong quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp
• 3.4. Những hoạt động chính yếu của Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân Pháp khai thác thuộc địa ở Việt Nam
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG TRONG THỜI KỲ THỰC DÂN PHÁP TÁI XÂM LƯỢC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945-1954
• 4.1. Thực dân Pháp tham vọng tái lập chế độ thuộc địa sau chiến tranh thế giới thứ hai
• 4.2. Hoàn cảnh và điều kiện mới của quá trình tái lập thuộc địa sau chiến tranh thế giới II
• 4.3. Quá trình chiến tranh tái lập chế độ thuộc địa giai đoạn 1945-1950
• 4.4. Thực dân Pháp lệ thuộc vào Mỹ trong âm mưu kéo dài chiến tranh giai đoạn 1950-1954
• 4.5. Vai trò Ngân hàng Đông Dương trong hoàn cảnh mới sau chiến tranh thế giới thứ 2
• 4.6. Những thay đổi của hệ thống Ngân hàng Đông Dương sau chiến tranh thế giới 2
• 4.7. Duy trì các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam
• 4.8. Sự cấu kết của giới tư bản tài chính trong Ngân hàng Đông Dương và giới hiếu chiến trong chiến tranh xâm lược Việt Nam
• 4.9. Hoạt động của Ngân hàng đông Dương trong chiến tranh của thực dân Pháp ở việt Nam giai đoạn 1945 đến 1954
• 4.10. Tiếp tục phát hành giấy bạc Đông Dương
• 4.11. Các hoạt động chèn ép Ngân khố Liên bang Đông Dương, buôn lậu vàng, chiết khấu gian lận và đầu cơ tỷ giá hối đoái của Ngân hàng Đông Dương
• 4.12. Hỗ trợ cho quân đội Pháp trong chiến tranh tái xâm lược Việt Nam
• 4.13. Chuyển ngân các nguồn vốn của Pháp ra khỏi Việt Nam
• 4.14. Trợ giúp cho Viện Phát hành tiền tệ của các Quốc gia Liên kết Việt Nam - Lào - Campuchia
• 4.15. Các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam kết thúc vai trò lịch sử
• 4.16. Tiểu kết chương 4
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Bảng 2. Cơ cấu tổ chức Ngân hàng Đông Dương lúc sơ khởi năm 1875
• Bảng. Tiền lãi và hoạt động kinh doanh của Ngân hàng Đông Dương trong vùng đất thuộc Pháp ở hải ngoại và ở nước ngoài
• Bảng. Thời gian điều chỉnh vốn điều lệ của Ngân hàng Đông Dương (1931-1946)
• Bảng. Số lượng tiền tệ phát hành và tồn quỹ kim khí đảm bảo trong lưu thông tiền tệ tại Đông Dương từ năm (1913-1920), đồng bạc Đông Dương: ký hiệu “P”
• Bảng. Tỷ giá hối đối của đồng bạc Đông Dương so với các ngoại tệ khác tại Sài Gòn (1939-1953), đồng bạc Đông Dương: ký hiệu “P”
• Bảng. Số tiền lãi Ngân hàng Đông Dương thu được trong hai năm tài khóa (1928-1929)
• Bảng. Kết quả thu hồi vốn, lãi của hệ thống các CPA từ (1931-1944)
• Bảng. Sự tiến triển của tiền lãi ròng do một số công ty vô danh công bố và thực hiện
• Bảng. Các dịch vụ tài chính của Ngân hàng Đông Dương từ 1919-1922
• Bảng. Các loại công thải và công trái phát hành tại Đông Dương từ (1896-1939)
• Bảng. Sự chuyển biến sức mua theo thời giá của tiền lương theo giá cả sinh hoạt ở Đông Dương trong giai đoạn 1926-1933 (theo chỉ số 100 của năm 1925)
• Bảng. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Đông Dương (1929-1938)
• Bảng. Số lượng tiền giấy lưu thông tại Việt Nam từ năm (1939-1945)
• Bảng. Số lượng tiền giấy lưu hành trên lãnh thổ Đông Dương từ (1946- 1953)

Tóm tắt

I. Tổng quan về Ngân hàng Đông Dương và quá trình thực dân hóa của Pháp tại Việt Nam

Ngân hàng Đông Dương được thành lập năm 1875 tại Paris, là công cụ tài chính quan trọng trong quá trình thực dân hóa của Pháp tại Việt Nam. Với các đặc quyền như phát hành tiền giấy, kinh doanh thương mại và đầu tư tài chính, Ngân hàng Đông Dương đã hỗ trợ đắc lực cho Pháp trong việc xâm lược và khai thác thuộc địa. Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong giai đoạn 1875-1954, từ việc tài trợ chiến tranh đến thúc đẩy khai thác thuộc địa.

1.1. Sự ra đời và vai trò ban đầu của Ngân hàng Đông Dương

Ngân hàng Đông Dương được thành lập vào ngày 21/01/1875, với sự hỗ trợ của các nhà tài phiệt Pháp. Ngân hàng này được Chính phủ Pháp trao đặc quyền phát hành tiền giấy và kinh doanh tại Đông Dương. Trong giai đoạn đầu, Ngân hàng Đông Dương đã tài trợ tài chính cho các cuộc chiến tranh xâm lược của Pháp tại Việt Nam, đặc biệt là việc đánh chiếm Bắc Kỳ và Trung Kỳ từ năm 1883 đến 1884.

1.2. Ngân hàng Đông Dương trong quá trình khai thác thuộc địa

Từ năm 1897 đến 1945, Ngân hàng Đông Dương đóng vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy khai thác thuộc địa của Pháp tại Việt Nam. Ngân hàng đã hỗ trợ tài chính cho các dự án hạ tầng, khai thác mỏ và phát triển đồn điền. Đồng thời, Ngân hàng Đông Dương cũng kiểm soát nền kinh tế thông qua việc phát hành tiền tệ và điều tiết tín dụng.

II. Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ tái xâm lược của Pháp 1945 1954

Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, Ngân hàng Đông Dương tiếp tục hỗ trợ Pháp trong nỗ lực tái xâm lược Việt Nam. Ngân hàng đã từ bỏ đặc quyền phát hành tiền giấy để hỗ trợ thành lập Viện Phát hành các quốc gia liên kết. Đồng thời, Ngân hàng Đông Dương tham gia vào các hoạt động tài chính phức tạp như chuyển ngân, buôn lậu vàng và hỗ trợ quân đội Pháp.

2.1. Vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong chiến tranh tái xâm lược

Trong giai đoạn 1945-1954, Ngân hàng Đông Dương đã tích cực hỗ trợ Pháp trong việc tái xâm lược Việt Nam. Ngân hàng đã tham gia vào việc chuyển ngân các nguồn vốn từ Việt Nam về Pháp, đồng thời hỗ trợ tài chính cho các hoạt động quân sự của Pháp.

2.2. Kết thúc vai trò của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam

Sau thất bại của Pháp tại Điện Biên Phủ năm 1954, Ngân hàng Đông Dương đã rút khỏi Việt Nam. Tuy nhiên, các tài liệu và hồ sơ của Ngân hàng vẫn được lưu trữ tại các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, là nguồn tư liệu quý giá cho các nghiên cứu lịch sử và kinh tế.

III. Đóng góp và ý nghĩa của luận án

Luận án tiến sĩ này không chỉ làm rõ vai trò của Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân hóa của Pháp tại Việt Nam, mà còn cung cấp những hiểu biết sâu sắc về lịch sử tài chính và kinh tế Việt Nam trong thế kỷ 19 và 20. Nghiên cứu này có giá trị thực tiễn trong việc xây dựng và phát triển hệ thống ngân hàng hiện đại tại Việt Nam.

3.1. Giá trị lịch sử và khoa học của luận án

Luận án đã tái hiện lại bức tranh toàn diện về hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong 80 năm, từ việc hỗ trợ chiến tranh xâm lược đến khai thác thuộc địa và tái xâm lược. Đây là nguồn tài liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử và kinh tế.

3.2. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc xây dựng chính sách tài chính và ngân hàng tại Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Ngân hàng Đông Dương trong quá trình thực dân hóa của Pháp ở Việt Nam (1875 - 1954)" do nghiên cứu sinh Dương Tô Quốc Thái thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Minh Hồng, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 62 22 03 13) tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2021.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình xâm lược Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX, thực dân Pháp gặp nhiều khó khăn về tài chính. Ngày 21/01/1875, Ngân hàng Đông Dương (Banque de l’Indochine) được thành lập tại Paris bởi một nhóm tài phiệt Pháp, được chính phủ Pháp trao nhiều đặc quyền: phát hành giấy bạc, kinh doanh thương mại và đầu tư tài chính. Tác giả luận án chỉ ra ba khoảng trống nghiên cứu lịch sử cụ thể:

1. Giai đoạn 1875 - 1896: Hoạt động tài trợ tài chính của Ngân hàng Đông Dương cho thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai (1883 - 1884) và bình định các phong trào kháng chiến của quân dân Việt Nam ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ (1885 - 1896) chưa được nghiên cứu đầy đủ, còn bị bỏ ngỏ.
2. Giai đoạn 1897 - 1945: Vai trò và hoạt động toàn diện của Ngân hàng Đông Dương trong việc hỗ trợ vốn công - tư, chi phối các công ty tư bản Pháp, độc quyền phát hành tiền tệ và ứng phó khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933 trong các chương trình khai thác thuộc địa chưa được khảo sát tường tận.
3. Giai đoạn 1945 - 1954: Hoạt động của ngân hàng này trong giai đoạn Pháp tái xâm lược Việt Nam (từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến năm 1954), sự cấu kết với giới hiếu chiến, các phi vụ đầu cơ tài chính, việc chuyển dịch vốn về Pháp và việc chuyển giao quyền phát hành cho Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết chưa được làm sáng tỏ.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Khôi phục lại bức tranh hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong tiến trình thực dân Pháp đánh chiếm Việt Nam, trọng tâm là cuộc đánh chiếm Bắc Kỳ và Trung Kỳ (1883 - 1884) và các chiến dịch bình định (1885 - 1896).
2. Phục dựng lịch sử hoạt động của Ngân hàng Đông Dương trong hai cuộc khai thác thuộc địa của Pháp ở Việt Nam (1897 - 1945) và giai đoạn thực dân Pháp tái xâm lược Việt Nam (1945 - 1954).
3. Cung cấp hệ thống tư liệu và luận điểm khoa học về tài chính, tín dụng, tiền tệ, thuế khóa và ngân hàng thời kỳ Pháp thuộc; tổng kết các bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ nghiên cứu quản lý tài chính - ngân hàng hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình ra đời, phát triển và hoạt động của Ngân hàng Đông Dương gắn liền với 3 giai đoạn của quá trình thực dân hóa của Pháp tại Việt Nam (1875 - 1896; 1897 - 1945; 1945 - 1954); vai trò và ảnh hưởng của tiền tệ, tài chính, tín dụng của ngân hàng đối với tiến trình xâm lược và cai trị.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam thời Pháp thuộc, gồm ba xứ Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1875 (thành lập chi nhánh đầu tiên tại Sài Gòn) đến năm 1954 (thực dân Pháp thất bại trong trận Điện Biên Phủ, ký Hiệp định Genève và Ngân hàng Đông Dương kết thúc vai trò lịch sử tại Việt Nam).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm đề tài cụ thể:

Tình hình nghiên cứu trong nước

• Nhóm lý luận chung về ngân hàng, tài chính và tiền tệ: Lê Đình Chân với Tài chính công trọng bộ, Tài chính công - Những nguyên tắc căn bản của Luật ngân sách, Tài chính công - Công phí - Thuế, Ngân khố; Phan Thị Cúc (Tín dụng ngân hàng); Nguyễn Trí Dĩnh và Phạm Thị Quý (Giáo trình lịch sử kinh tế); Nguyễn Văn Tiến (Tài chính Quốc tế); Dương Thị Bình Minh và Sử Đình Thành (Lý thuyết Tài chính Tiền tệ); các văn bản quy phạm pháp luật như Luật các Tổ chức Tín dụng, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Nghị định 40/2012/NĐ-CP, Thông tư 37/2014/TT-NHNN, Thông tư 38/2018/TT-NHNN.
• Nhóm nghiên cứu kinh tế - tài chính - tiền tệ Việt Nam (1862 - 1954): Nguyễn Thế Anh (Việt Nam thời Pháp đô hộ, 2008); Cao Văn Biền (Công nghiệp Than Việt Nam thời kỳ 1888-1945, 1998); Vũ Huy Phúc (Tiểu thủ công nghiệp Việt Nam 1858-1945, 1996); Tạ Thị Thúy (Công nghiệp khai khoáng ở Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc, 2018); Hồ Công Lưu (Đồn điền ở đồng bằng Bắc Kỳ từ năm 1884 đến năm 1945, 2017); Nguyễn Thị Thanh Tùng (Giao thương giữa Việt Nam với Đông Bắc Á (1897-1945), 2017); Nguyễn Thị Định (Quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước châu Âu, châu Mỹ thời thuộc Pháp giai đoạn 1897-1945, 2017); Trần Minh Thuận (Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945, 2018); Nguyễn Phan Quang (Thị trường lúa gạo Nam Kỳ 1860-1945, 2004); Hoàng Thị Thu Hiền (2011); Lê Quốc Sử (1998); Nguyễn Đức Hiệp (2017); Hồ Tuấn Dung (Chế độ Thuế của thực dân Pháp ở Bắc Kỳ từ 1897 đến 1945, 2003); Phạm Thăng (Tiền tệ Việt Nam theo dòng lịch sử, 1995); các ấn phẩm của Bộ Tài chính Việt Nam.
• Nhóm chuyên khảo trực tiếp về Ngân hàng Đông Dương và tiền tệ thuộc địa: Phạm Quang Trung (Lịch sử Tín dụng nông nghiệp Việt Nam (1875-1945), 1997); Tổ nghiên cứu lịch sử ngân hàng - Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (Lịch sử Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1951-1976), sơ thảo, tập 1, 1976); Lê Đình Chân (Lịch sử Tiền tệ nước nhà, 1972); Trần Dương và Phạm Thọ (Lưu thông tiền tệ ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, 1960); Phan Hạ Uyên (Lịch sử Tiền tệ Đông Dương và Ngân hàng Đông Dương từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, 1973); Đỗ Thị Mỹ Hiền (Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam từ năm 1875 đến năm 1945, Luận án Tiến sĩ, 2017).
• Nhóm nghiên cứu tác động của bối cảnh chính trị - thực dân: Nguyễn Anh Tuấn (Chính sách Tiền tệ Việt Nam - từ thời kỳ Pháp thuộc đến Đệ nhị Cộng hòa, 1968); Viện Kinh tế (Kinh tế Việt Nam từ cách mạng tháng Tám đến kháng chiến thắng lợi (1945-1954), 1966); Đặng Phong (Lịch sử kinh tế Việt Nam 1945-2000, Tập 1, 1945-1954); Phạm Thị Hồng Hà (2017); Nguyễn Văn Trung; Nguyễn Đình Tư; Nguyễn Xuân Thọ; Cao Huy Thuần; Trương Bá Cần.

Tình hình nghiên cứu nước ngoài

• Công trình về kinh tế - tiền tệ Đông Dương: Philippe Devillers (Français et Annamites: Partenaires ou Ennemis, 1856-1902, 2006); Paul Doumer (L'Indo-Chine française, 1905/2015); Jules Silvestre (L'empire d'Annam et le peuple annamite..., 2020); Hocquard (Une campagne au Tonkin, 2020); H. Simoni (Le rôle du capital dans la mise en valeur de l'Indochine, 1929); Hubert Bonin; Robert Elie; Loye; Détieux Marcel; André Touzet; Henri Guermeur.
• Công trình chuyên khảo về Ngân hàng Đông Dương: Henri Baudoin (La Banque de l’Indochine, 1903 - Luận án Tiến sĩ đầu tiên về giai đoạn 1875 - 1900); Albert Sabés (Le Renouvellement du privilège de la banque de l’Indochine, 1931); Paul Bernard (Le problème économique Indochinois, 1934); Marc Meuleau (Des Pionniers en Extrême-Orient: Histoire de la Banque de l’Indochine (1875-1975), 1990); Jean Pierre Aumiphin (La Présence Financière et Économique Française en Indochine (1859-1939), 1994).

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Kế thừa các công trình đi trước, luận án tập trung khảo cứu toàn diện tiến trình lịch sử 80 năm (1875 - 1954) của Ngân hàng Đông Dương trong mối liên hệ trực tiếp với bản chất của quá trình thực dân hóa: từ giai đoạn xâm chiếm vũ trang, xác lập quyền cai trị, tiến hành khai thác bóc lột, đến giai đoạn tái chiếm thuộc địa sau Thế chiến thứ hai.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa đế quốc và tư bản tài chính. Theo luận điểm của V.I. Lênin, tư bản tài chính là sự hợp nhất giữa tư bản ngân hàng độc quyền với tư bản công nghiệp độc quyền, hình thành nên nhóm đầu sỏ tài chính chi phối kinh tế và chính trị. Luận án xác định các khái niệm then chốt:

• Thực dân hóa: Tiến trình ba giai đoạn của chủ nghĩa thực dân phương Tây gồm xâm chiếm thuộc địa, khai thác thuộc địa và tái chiếm thuộc địa.
• Ngân hàng Đông Dương: Tổ chức đặc quyền của tư bản Pháp thành lập ngày 21/01/1875 tại Paris, nắm giữ 3 chức năng chính: phát hành giấy bạc, kinh doanh thương mại và đầu tư tài chính.
• Giới tư bản tài chính Paris & Giới hiếu chiến: Mạng lưới liên minh giữa các trùm tài phiệt ngân hàng, công nghiệp, cựu quan chức thuộc địa và nội các Đệ Tứ Cộng hòa Pháp nhằm theo đuổi và duy trì chiến tranh thuộc địa.
• Đồng bạc Đông Dương (Piastre - ký hiệu "P"): Đơn vị tiền tệ chính thức do Ngân hàng Đông Dương phát hành tiền giấy, trải qua 3 chế độ bản vị:
  • Chế độ Ngân bản vị (1875 - 31/5/1930): $1\text{ P} = 27{,}215\text{ gam bạc}$, chuẩn độ $900/1000$.
  • Chế độ Kim bản vị (31/5/1930 - 02/10/1936): Theo Sắc lệnh ngày 31/5/1930, $1\text{ P} = 655\text{ mg vàng}$, chuẩn độ $900/1000$.
  • Chế độ gắn với đồng Franc Pháp (02/10/1936 - 1954): Theo Sắc lệnh ngày 02/10/1936, cố định $1\text{ P} = 10\text{ Francs}$ (₣).
• Đồng Franc Pháp (₣): Gồm Franc Germinal (trước 25/6/1928: $322\text{ mg vàng}$), Franc Poincaré (25/6/1928 - 01/10/1936: $65{,}5\text{ mg vàng}$), và Franc Auriol (từ 01/10/1936: $43 - 49\text{ mg vàng}$).
• Các khái niệm nghiệp vụ: Chiết khấu hối phiếu/thương phiếu, tỷ giá hối đoái, công ty vô danh (công ty cổ phần), công thải (Emprunt - trái phiếu chính phủ), tín dụng mùa vụ.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện trung thực, khách quan các sự kiện, quá trình ra đời, biến đổi và tiêu vong của Ngân hàng Đông Dương theo đúng trình tự thời gian và không gian lịch sử.
• Phương pháp lôgic: Phân tích bản chất, quy luật vận động nội tại, mối quan hệ giữa chính sách thuộc địa của Pháp và hoạt động tài chính của Ngân hàng Đông Dương.
• Phương pháp bổ trợ: Phương pháp so sánh lịch sử, phương pháp thống kê, xử lý và phân tích số liệu kinh tế, phương pháp phê phán và xử lý văn bản lưu trữ.

Nguồn tài liệu và dữ liệu

• Tài liệu lưu trữ: Khai thác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (Phông Thống đốc Nam Kỳ, Phông Phủ Thủ tướng Quốc gia Việt Nam, Phông địa phương, Công báo thuộc địa), tài liệu Phòng Hạn chế đọc tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh.
• Tài liệu thành văn đã công bố: Các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo của học giả Việt Nam và quốc tế; tài liệu lưu trữ từ Ngân hàng Indosuez và Crédit Agricole Corporate and Investment Bank tại Paris.
• Văn bản pháp quy: Các sắc lệnh, nghị định của Toàn quyền Đông Dương, Bộ Tài chính Pháp và Chính phủ Pháp giai đoạn 1875 - 1954.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm công cụ, tổng thuật các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các cụm vấn đề: lý luận ngân hàng, bối cảnh kinh tế - xã hội thuộc địa, lịch sử tiền tệ và chuyên khảo về Ngân hàng Đông Dương. Luận án làm rõ kết quả đạt được của các công trình đi trước, đồng thời xác lập ba nội dung trọng tâm cần tiếp tục khảo cứu sâu: vai trò tài trợ đánh chiếm Bắc Kỳ - Trung Kỳ (1883 - 1896); cơ chế tư bản tài chính thúc đẩy khai thác thuộc địa (1897 - 1945); và các hoạt động kinh tế, tài chính phục vụ chiến tranh tái chiếm của Pháp (1945 - 1954).

Chương 2: Ngân hàng Đông Dương ra đời trong công cuộc xâm lược và bình định của thực dân Pháp ở Việt Nam giai đoạn 1875 - 1896

Chương này phục dựng bối cảnh ra đời của Ngân hàng Đông Dương gắn liền với cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp. Sau khi chiếm xong ba tỉnh miền Đông (1862) và ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ (1867), chính quyền Pháp đối mặt với khủng hoảng thiếu hụt tài chính và sự hỗn loạn của hệ thống tiền tệ bản xứ (tiền đồng, kẽm, bạc xòe Mexico).

Thời gian	Chi nhánh thành lập	Địa bàn / Vai trò chiến lược
1875	Chi nhánh Sài Gòn	Trụ sở chi nhánh đầu tiên tại Nam Kỳ
1885	Chi nhánh Hải Phòng	Phục vụ hậu cần, thương mại quân sự Bắc Kỳ
1886	Chi nhánh Hà Nội	Trung tâm hành chính, tài chính Bắc Kỳ
1891	Chi nhánh Đà Nẵng	Trung tâm tài chính khu vực Trung Kỳ

Ngân hàng Đông Dương đã đóng vai trò hậu thuẫn tài chính trực tiếp cho các chiến dịch quân sự:

• Cung cấp tín dụng và thanh toán cho quân đội viễn chinh Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ hai (1883 - 1884).
• Cấp vốn cho các chiến dịch quân sự bình định các phong trào khởi nghĩa vũ trang ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ từ năm 1885 đến 1896.
• Đổi lại sự hỗ trợ tài chính, chính quyền thuộc địa cho phép ngân hàng mở rộng mạng lưới chi nhánh ra Hải Phòng, Hà Nội và Đà Nẵng, chuyển đổi từ một ngân hàng cục bộ tại Sài Gòn và Pondichéry thành một định chế tài chính độc quyền trên toàn cõi Đông Dương.

Chương 3: Ngân hàng Đông Dương thúc đẩy cuộc khai thác thuộc địa ở Việt Nam giai đoạn 1897 - 1945

Chương 3 phân tích hoạt động của Ngân hàng Đông Dương qua 5 giai đoạn khai thác thuộc địa:

1. Giai đoạn 1897 - 1914: Gắn liền với chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất của Toàn quyền Paul Doumer; phát hành các đợt công thải lớn để xây dựng hạ tầng đường sắt, cầu cống, cảng biển.
2. Giai đoạn 1914 - 1918: Hoạt động trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ nhất; huy động kiều hối, công trái quốc phòng chuyển về chính quốc, đối phó biến động giá bạc thế giới.
3. Giai đoạn 1919 - 1929: Chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai của Albert Sarraut; tư bản tài chính Pháp ồ ạt đầu tư vào đồn điền cao su, khai mỏ (than đá, kim loại màu). Mạng lưới ngân hàng mở rộng thêm các chi nhánh: Nam Định (1926), Cần Thơ (1926), Vinh (1927), Quy Nhơn (1928), Huế (1929).
4. Giai đoạn 1929 - 1939: Ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế thế giới; ngân hàng chuyển chế độ tiền tệ sang Kim bản vị (1930) rồi gắn với Franc Pháp (1936); thực hiện giải cứu và tái cơ cấu nợ cho các đồn điền và công ty tư bản Pháp qua hệ thống CPA (Crédit Populaire Agricole).
5. Giai đoạn 1940 - 1945: Giai đoạn phát xít Nhật chiếm đóng; Ngân hàng Đông Dương phục vụ các thỏa thuận tài chính Pháp - Nhật, mở thêm chi nhánh Đà Lạt (1943), phát hành lượng tiền giấy lớn dẫn đến lạm phát nghiêm trọng.

Chương này làm rõ vai trò "tư bản tài chính" của ngân hàng thông qua việc nắm giữ cổ phần chi phối tại các công ty vô danh lớn (như Công ty Mỏ than Bắc Kỳ, Công ty Cao su Đông Dương, Công ty Rượu Đông Dương) và chi phối từ 80% đến 86% tổng lượng giao dịch hối đoái tại thuộc địa.

Chương 4: Ngân hàng Đông Dương trong thời kỳ thực dân Pháp tái xâm lược Việt Nam giai đoạn 1945 - 1954

Chương 4 khảo cứu sự cấu kết giữa Ngân hàng Đông Dương và giới hiếu chiến Pháp trong cuộc chiến tranh tái xâm lược Việt Nam:

• Biện pháp tài chính chống phá chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: Không xuất tiền theo lệnh của chính quyền cách mạng, tung loại giấy bạc 100 đồng in ở Calcutta khó kiểm soát, ngày 17/11/1945 Cao ủy d'Argenlieu tuyên bố vô giá trị các loại giấy bạc 500 đồng in trong thời Nhật chiếm đóng, ép đổi bạc với mức 70% giá trị gây thiệt hại lớn cho người dân.
• Tài trợ chiến tranh và đầu cơ tài chính: Thực hiện các phi vụ bất hợp pháp như buôn lậu vàng, gian lận chiết khấu thương phiếu, đầu cơ tỷ giá hối đoái giữa đồng bạc Đông Dương và đồng Franc Pháp để thu lợi nhuận.
• Tăng trưởng vốn và lợi nhuận: Trong giai đoạn chiến tranh 1946 - 1954, vốn điều lệ của ngân hàng tăng từ 157 triệu Francs lên 2 tỷ Francs; lợi nhuận ròng tăng từ 49 triệu Francs (1946) lên 638 triệu Francs (1954), tức tăng gấp 13 lần.
• Chuyển ngân thoái vốn: Hỗ trợ công chức và các công ty Pháp chuyển các khoản vốn đầu tư và tích lũy an toàn về chính quốc khi chiến cuộc chuyển biến bất lợi.
• Chuyển giao quyền phát hành (1952 - 1954): Ngân hàng chủ động từ bỏ đặc quyền phát hành, hỗ trợ Pháp lập Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết Campuchia, Lào và Việt Nam (hoạt động từ 1952 tại Phnom Penh với cơ cấu 12 thành viên: 6 Pháp, 2 Việt, 2 Miên, 2 Lào) nhằm tiếp tục ràng buộc tài chính thuộc địa.
• Kết thúc vai trò lịch sử: Sau thất bại tại Điện Biên Phủ và việc ký kết Hiệp định Genève năm 1954, Ngân hàng Đông Dương chính thức rút lui và kết thúc sự hiện diện tại Việt Nam.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ ra các đóng góp cụ thể về mặt khoa học lịch sử:

1. Về mặt lý luận: Làm sáng tỏ bản chất ba giai đoạn của quá trình thực dân hóa (xâm lược, khai thác, tái chiếm) của chủ nghĩa thực dân đế quốc tại Việt Nam, chứng minh quá trình này luôn có sự tham gia và dẫn dắt của tư bản tài chính mà Ngân hàng Đông Dương là đại diện điển hình.
2. Về mặt thực tiễn lịch sử:
   • Phục dựng bức tranh lịch sử xuyên suốt 80 năm (1875 - 1954) về hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại ba kỳ (Bắc, Trung, Nam).
   • Làm rõ chứng cứ lịch sử về sự tài trợ tài chính của ngân hàng cho chiến dịch đánh chiếm Bắc Kỳ (1883 - 1884) và bình định thuộc địa (1885 - 1896).
   • Hệ thống hóa mạng lưới chi nhánh, cơ chế điều hành từ Hội đồng Quản trị Paris đến các chi nhánh địa phương, cùng các thủ đoạn lũng đoạn ngoại hối, độc quyền phát hành tiền tệ và thu lợi nhuận chiến tranh giai đoạn 1945 - 1954.
3. Ý nghĩa ứng dụng: Cung cấp nguồn tư liệu thực chứng về lịch sử tiền tệ, tín dụng, ngân sách và quản lý ngoại hối, làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu lịch sử kinh tế và công tác quản lý tài chính - ngân hàng của Nhà nước Việt Nam hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung trong phạm vi không gian ba miền lãnh thổ Việt Nam và nguồn tài liệu lưu trữ chính tại các trung tâm lưu trữ trong nước (Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II) và một số phông tài liệu của Pháp đã công bố. Các nguồn hồ sơ nội bộ chưa giải mật đầy đủ của các chi nhánh tại các địa bàn ngoại biên Đông Dương chưa được khai thác toàn diện.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục mở rộng khảo sát đối chiếu với nguồn tài liệu lưu trữ tại Thư khố Hải ngoại Pháp (ANOM - Aix-en-Provence) và các trung tâm tài chính quốc tế có liên quan.
  • Nghiên cứu so sánh chi tiết hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Lào, Campuchia, các nhượng địa ở Trung Quốc và các thuộc địa Pháp ở Thái Bình Dương trong cùng giai đoạn lịch sử.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các nhóm đối tượng học thuật và ứng dụng:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Kinh tế: Tham khảo hệ thống tư liệu về lịch sử kinh tế - xã hội thời Pháp thuộc, đặc biệt là các chương 2, 3 và 4 về hoạt động tiền tệ, tín dụng, và cấu trúc tư bản tài chính.
• Các nhà nghiên cứu và chuyên gia hoạch định chính sách ngành Tài chính - Ngân hàng: Tham khảo các phân tích về sự biến động của các chế độ bản vị tiền tệ (Ngân bản vị, Kim bản vị), cơ chế kiểm soát cung tiền, quản lý ngoại hối và bài học ứng phó khủng hoảng kinh tế thuộc địa.
• Cơ quan quản lý và các trường đại học khối kinh tế - luật: Sử dụng làm tài liệu tra cứu về lịch sử các công ty cổ phần (công ty vô danh), lịch sử phát hành trái phiếu nhà nước (công thải) và sự hình thành hệ thống ngân hàng thương mại tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ngân hàng Đông Dương được thành lập vào thời gian nào, tại đâu và sở hữu những đặc quyền gì?

Ngân hàng Đông Dương được thành lập ngày 21/01/1875 tại thủ đô Paris (Pháp) bởi một nhóm trùm tài phiệt ngân hàng lớn của Pháp. Ngân hàng được Chính phủ Pháp trao 3 đặc quyền chính: đặc quyền độc quyền phát hành giấy bạc (tiền giấy), đặc quyền kinh doanh thương mại (cấp tín dụng sản xuất, kinh doanh) và đặc quyền đầu tư tài chính (thành lập công ty, mua bán trái phiếu, chứng khoán).

2. Đồng bạc Đông Dương (Piastre) đã trải qua những chế độ bản vị tiền tệ nào?

Đồng bạc Đông Dương trải qua 3 thời kỳ bản vị tiền tệ:

• Chế độ Ngân bản vị (1875 - 31/5/1930): $1\text{ P} = 27{,}215\text{ gam bạc}$, chuẩn độ $900/1000$.
• Chế độ Kim bản vị (31/5/1930 - 02/10/1936): Theo Sắc lệnh 31/5/1930, $1\text{ P} = 655\text{ mg vàng}$, chuẩn độ $900/1000$.
• Chế độ gắn tỷ giá với đồng Franc Pháp (02/10/1936 - 1954): Theo Sắc lệnh 02/10/1936, $1\text{ P} = 10\text{ Francs Pháp}$.

3. Hệ thống chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam được phát triển như thế nào qua các giai đoạn?

Mạng lưới chi nhánh được mở rộng theo tiến trình xâm lược và khai thác của thực dân Pháp:

• Giai đoạn 1875 - 1896: Sài Gòn (1875), Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886), Đà Nẵng (1891).
• Giai đoạn 1926 - 1943: Nam Định (1926), Cần Thơ (1926), Vinh (1927), Quy Nhơn (1928), Huế (1929), Đà Lạt (1943).

4. Vốn điều lệ và lợi nhuận của Ngân hàng Đông Dương biến động như thế nào trong giai đoạn 1946 - 1954?

Trong giai đoạn thực dân Pháp tái xâm lược Việt Nam (1946 - 1954), vốn điều lệ của Ngân hàng Đông Dương tăng từ 157 triệu Francs lên mức 2 tỷ Francs. Tiền lãi ròng thu được tăng từ 49 triệu Francs (năm 1946) lên đến 638 triệu Francs (năm 1954), đạt mức tăng trưởng gấp 13 lần.

5. Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết Việt Nam - Lào - Campuchia là tổ chức gì và hoạt động ra sao?

Viện Phát hành các Quốc gia Liên kết (Institut d'Émission des États du Cambodge, du Laos et du Vietnam) được thành lập trên cơ sở các hiệp định năm 1949 giữa Pháp với ba chính quyền thuộc địa, đặt trụ sở chính tại Phnom Penh và hoạt động từ năm 1952 sau khi Ngân hàng Đông Dương trao trả đặc quyền phát hành. Ban quản trị gồm 12 thành viên (6 người Pháp, 2 người Việt, 2 người Campuchia, 2 người Lào). Tổ chức này hoạt động đến năm 1954 thì giải thể do Pháp thất bại và rút khỏi Đông Dương theo Hiệp định Genève.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Tô Quốc Thái là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, phục dựng toàn diện quá trình hình thành, phát triển và chấm dứt hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam từ năm 1875 đến năm 1954. Bằng phương pháp lịch sử và lôgic kết hợp với nguồn tư liệu lưu trữ phong phú, tác giả đã làm rõ bản chất tư bản tài chính của ngân hàng này trong cả ba giai đoạn thực dân hóa của Pháp: xâm chiếm vũ trang, khai thác thuộc địa và tái xâm lược. Công trình đóng góp hệ thống cứ liệu lịch sử - kinh tế quan trọng, làm sáng tỏ mối liên hệ giữa chính trị thực dân và công cụ tiền tệ - tài chính trong lịch sử cận - hiện đại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án - “Thực dân hóa”. Thực dân hóa thực chất là một quá trình mà các nước thực dân phương Tây tiến hành xâm lược các nước nhỏ, yếu để biến các nước này thành thuộc địa hoặc phụ thuộc vào chính quốc. Sau quá trình xâm lược đó, các nước thực dân phương Tây sẽ tiến hành khai thác các nguồn lợi tài nguyên thiên nhiên, khoáng sản và con người tại các nước thuộc địa để làm giàu cho quốc gia mình.

Đặc biệt, sau chiến tranh thế giới thứ 2 (1939-1945), nhiều nước thuộc địa hoặc nước phụ thuộc vào chính quốc đã giành được độc lập từ tay chủ nghĩa phát xít. Do đó, các nước thực dân phương Tây đã tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược trở lại đối với các nước thuộc địa. Vì vậy, có thể khẳng định khái niệm “thực dân hóa” thực chất là quá trình xâm lược thuộc địa, khái thác các nguồn lợi tại thuộc địa và tái chiếm các thuộc địa của chủ nghĩa thực dân phương Tây đối với các nước nhỏ yếu. - Ngân hàng Đông Dương: là một tổ chức đặc quyền của tư bản Pháp với 3 chức năng chủ yếu: phát hành giấy bạc (tiền giấy), kinh doanh thương mại và đầu tư tài chính.

Ngân hàng Đông Dương do một nhóm các nhà tài phiệt Pháp sáng lập ra vào ngày 21/01/1875 tại Thủ đô Paris của nước Pháp. Ngân hàng Đông Dương được Chính phủ Pháp ban cho đặc quyền phát hành giấy bạc trong thời hạn 20 năm và được Chính phủ Pháp tái gia hạn cho đặc quyền phát hành giấy bạc trong nhiều lần. Sau những lần tái gia hạn cho đặc quyền phát hành giấy bạc đó, Ngân hàng Đông Dương đã không ngừng kinh doanh phát đạt. Số hoa lợi thu được ngày càng nhiều.

Nhờ vậy, Ngân hàng Đông Dương đã trở thành chỗ dựa tài chính cho quá trình thực dân Pháp tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam và khai thác các nguồn lợi tại Việt Nam mang về làm giàu cho chính quốc. Song song đó, Ngân hàng Đông Dương còn là nơi hậu thuẫn tài chính một cách đắc lực để thực dân Pháp quay lại tái xâm lược Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ hai. 8 - Chi nhánh Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam: là tập hợp các chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương đã khai trương và đi vào hoạt động kinh doanh ở Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc. Dưới thời kỳ Pháp thuộc, Hội đồng quản trị Ngân hàng Đông Dương ở Paris (Pháp) đã xây dựng được một hệ thống các chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương trên khắp lãnh thổ Việt Nam trải dài từ Bắc vô Nam.

Bao gồm: chi nhánh Sài Gòn (1875); chi nhánh Hải Phòng (1885); chi nhánh Hà Nội (1886); chi nhánh Đà Nẵng (1891); chi nhánh Nam Định (1926); chi nhánh Cần Thơ (1926); chi nhánh Vinh (1927); chi nhánh Quy Nhơn (1928); chi nhánh Huế (1929) và chi nhánh Đà Lạt (1943) (Phạm Quang Trung, 1997, tr. Mỗi chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam đều đặt một chức giám đốc; 2 phó giám đốc; 1 kế toán viên và các nhân viên giao dịch. Ở mỗi chi nhánh tại Việt Nam, Hội đồng quản trị Ngân hàng Đông Dương ở Paris đều cấp cho một số tiền vốn nhất định để hoạt động kinh doanh. Nếu chi nhánh nào mượn tiền của chi nhánh khác để kinh doanh (vì tìm kiếm được nhiều khách hàng) thì cũng phải trả lại tiền vốn cho chi nhánh đó và kèm theo một khoản lãi suất theo quy định của Hội đồng quản trị Ngân hàng Đông Dương ở Paris.