Luận án Tiến sĩ: Lịch sử hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam từ năm 1875 đến 1945

Luận án tiến sĩ khám phá lịch sử hoạt động Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam giai đoạn 1875-1945, phân tích vai trò và ảnh hưởng kinh tế - xã hội.

• Tác giả: Đỗ Thị Mỹ Hiền
• Người hướng dẫn: Nguyễn Trọng Văn
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam từ năm 1875 đến năm 1945
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương và các chi nhánh của nó tại Việt Nam
• 1.1.1. Tác giả người nước ngoài
• 1.1.2. Tác giả người Việt Nam
• 1.2. Các tài liệu nghiên cứu về chức năng và hoạt động chủ yếu của ngân hàng
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu của các tác giả người nước ngoài
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu của các tác giả người Việt Nam
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về tác động của Ngân hàng Đông Dương đối với kinh tế, xã hội Việt Nam thời thuộc Pháp
• 1.4. Nhận xét về vấn đề nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học đặt ra cho luận án
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ RA ĐỜI VÀ HOẠT ĐỘNG PHÁT HÀNH TIỀN CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG
• 2.1. Sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương và các chi nhánh của nó ở Việt Nam
• 2.1.1. Ngân hàng Đông Dương và chi nhánh ở Nam Kỳ
• 2.1.2. Chi nhánh ở Bắc Kỳ
• 2.1.3. Chi nhánh ở Trung Kỳ
• 2.2. Ngân hàng Đông Dương với chức năng là Ngân hàng Phát hành tiền
• 2.2.1. Đồng tiền Đông Dương
• 2.2.2. Các loại tiền của các nước lưu hành ở Việt Nam
• 2.2.3. Hoạt động lưu thông tiền tệ
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG VỚI CHỨC NĂNG LÀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ ĐẦU TƯ TÀI CHÍNH
• 3.1. Hoạt động của ngân hàng thương mại
• 3.1.1. Quản lý buôn bán vàng, kim loại quý và cầm cố
• 3.2. Hoạt động đầu tư tài chính
• 3.2.1. Đầu tư vào nông nghiệp
• 3.2.2. Đầu tư vào công nghiệp
• 3.2.3. Đầu tư phát triển giao thông vận tải
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG ĐỐI VỚI KINH TẾ - XÃ HỘI VIỆT NAM
• 4.1. Tác động của Ngân hàng Đông Dương đến nền kinh tế Việt Nam
• 4.1.1. Tác động tiêu cực
• 4.1.2. Tác động tích cực
• 4.2. Tác động của Ngân hàng Đông Dương đối với xã hội Việt Nam
• 4.2.1. Tác động tiêu cực
• 4.2.2. Tác động tích cực
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan đến Ngân hàng Đông Dương và các chi nhánh tại Việt Nam. Các tác giả nước ngoài và Việt Nam đã đề cập đến sự ra đời, chức năng, và tác động của ngân hàng này. Các nghiên cứu nước ngoài, như cuốn Histoire de la Banque de l’Indochine (1875-1975) của Marc Meuleau, cung cấp cái nhìn toàn diện về quá trình hình thành và hoạt động của ngân hàng. Các tác giả Việt Nam tập trung vào ảnh hưởng của Ngân hàng Đông Dương đối với kinh tế Việt Nam và lịch sử tài chính thời thuộc địa.

1.1. Các công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài

Các tác giả nước ngoài, đặc biệt là người Pháp, đã ghi chép chi tiết về quá trình thành lập và hoạt động của Ngân hàng Đông Dương. Công trình của Marc Meuleau là nguồn tư liệu quan trọng, phản ánh bối cảnh lịch sử và mục đích của Pháp trong việc thiết lập ngân hàng này. Các nghiên cứu này nhấn mạnh vai trò của ngân hàng trong việc củng cố quyền lực thực dân và khai thác thuộc địa.

1.2. Các công trình nghiên cứu của tác giả Việt Nam

Các tác giả Việt Nam tập trung vào phân tích tác động của Ngân hàng Đông Dương đối với nền kinh tế thuộc địa và xã hội Việt Nam. Các nghiên cứu này chỉ ra cả mặt tích cực và tiêu cực của hoạt động ngân hàng, đặc biệt là trong việc kiểm soát tài chính và đầu tư vào các ngành kinh tế chủ chốt.

II. Sự ra đời và hoạt động phát hành tiền của Ngân hàng Đông Dương

Chương này tập trung vào quá trình thành lập và hoạt động phát hành tiền của Ngân hàng Đông Dương. Ngân hàng được thành lập năm 1875 tại Paris, với chi nhánh đầu tiên tại Sài Gòn. Đồng tiền Đông Dương trở thành công cụ quan trọng trong việc kiểm soát tài chính và thúc đẩy hoạt động kinh tế tại Việt Nam. Chương cũng phân tích các loại tiền được lưu hành và tác động của chúng đối với nền kinh tế.

2.1. Sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương

Ngân hàng Đông Dương được thành lập năm 1875, đánh dấu sự khởi đầu của hệ thống tài chính hiện đại tại Việt Nam. Chi nhánh đầu tiên được mở tại Sài Gòn, sau đó mở rộng ra Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện chính sách tài chính của Pháp tại Đông Dương.

2.2. Hoạt động phát hành tiền

Ngân hàng Đông Dương có độc quyền phát hành đồng tiền Đông Dương, thay thế các loại tiền truyền thống. Đồng tiền này trở thành phương tiện thanh toán chính, góp phần ổn định hệ thống tiền tệ và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động thương mại và đầu tư.

III. Hoạt động thương mại và đầu tư tài chính của Ngân hàng Đông Dương

Chương này phân tích hoạt động thương mại và đầu tư tài chính của Ngân hàng Đông Dương. Ngân hàng không chỉ thực hiện các hoạt động tín dụng mà còn đầu tư vào các lĩnh vực như nông nghiệp, công nghiệp, và giao thông vận tải. Các hoạt động này đã tác động sâu sắc đến sự phát triển kinh tế của Việt Nam thời thuộc địa.

3.1. Hoạt động thương mại

Ngân hàng Đông Dương thực hiện các hoạt động tín dụng, hối đoái, và kinh doanh vàng bạc. Các hoạt động này không chỉ mang lại lợi nhuận cho ngân hàng mà còn thúc đẩy giao thương và đầu tư tại Việt Nam.

3.2. Đầu tư tài chính

Ngân hàng đầu tư vào các ngành kinh tế chủ chốt như nông nghiệp, công nghiệp, và giao thông vận tải. Các khoản đầu tư này góp phần hiện đại hóa nền kinh tế, đồng thời củng cố sự kiểm soát của Pháp đối với thuộc địa.

IV. Tác động của Ngân hàng Đông Dương đối với kinh tế xã hội Việt Nam

Chương này đánh giá tác động của Ngân hàng Đông Dương đối với kinh tế Việt Nam và xã hội thời thuộc địa. Ngân hàng đã góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế, nhưng đồng thời cũng là công cụ khai thác thuộc địa của Pháp. Các tác động tích cực và tiêu cực được phân tích một cách toàn diện.

4.1. Tác động đến kinh tế

Ngân hàng Đông Dương đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định hệ thống tài chính và thúc đẩy đầu tư. Tuy nhiên, các hoạt động của ngân hàng cũng góp phần vào sự phụ thuộc kinh tế của Việt Nam vào Pháp.

4.2. Tác động đến xã hội

Ngân hàng tác động đến đời sống xã hội thông qua việc tạo ra các cơ hội việc làm và thúc đẩy giao thương. Tuy nhiên, các chính sách tài chính của ngân hàng cũng gây ra sự bất bình đẳng và áp bức đối với người dân bản địa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử "Hoạt động của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam từ năm 1875 đến năm 1945" (Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam, Mã số: 62.13) do nghiên cứu sinh Đỗ Thị Mỹ Hiền thực hiện tại Trường Đại học Vinh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Trọng Văn và PGS.TS Nguyễn Quang Hồng. Công trình đặt trong bối cảnh khoa học về lịch sử kinh tế - tài chính Việt Nam thời cận đại, thời kỳ đánh dấu sự chuyển biến cấu trúc kinh tế - xã hội dưới tác động của chính sách khai thác thuộc địa từ thực dân Pháp.

Khoảng trống học thuật cốt lõi (research gap) mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu lịch sử kinh tế độc lập, toàn diện và có hệ thống về cơ chế vận hành tích hợp của Ngân hàng Đông Dương (Banque de l’Indochine - BIC) tại Việt Nam trong suốt 70 năm (1875-1945). Trước đây, các nghiên cứu của Pháp (như Marc Meuleau, 1981; Jean-Pierre Aumiphin, 1994) hoặc các công trình trong nước (Phạm Thăng, 1995; Phạm Quang Trung, 1997) thường chỉ khai thác phân tán theo từng lát cắt chuyên biệt như lịch sử tiền tệ, tín dụng nông nghiệp, hoặc giai đoạn ngắn. Luận án đã hệ thống hóa và chứng minh biện chứng bản chất "nhà nước tài chính ngầm" của Ngân hàng Đông Dương – định chế giữ vai trò vừa là ngân hàng phát hành độc quyền, vừa là ngân hàng thương mại, vừa là tập đoàn đầu tư tài chính thống trị toàn bộ nền kinh tế thuộc địa.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• RQ1: Động lực chính trị - kinh tế nào dẫn đến việc thành lập Ngân hàng Đông Dương năm 1875 và sự mở rộng mạng lưới chi nhánh khắp ba kỳ (Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ)?
• RQ2: Cơ chế thực thi chức năng phát hành tiền tệ và chính sách tỷ giá của Ngân hàng Đông Dương đã chi phối hệ thống lưu thông tiền tệ và ngân khố thuộc địa như thế nào?
• RQ3: Phương thức vận hành nghiệp vụ thương mại, tín dụng và đầu tư tài chính của Ngân hàng Đông Dương đã thâm nhập vào các ngành kinh tế then chốt (nông nghiệp, công nghiệp mỏ, hạ tầng đường sắt) ra sao?
• RQ4: Những tác động kinh tế - xã hội đa chiều (cả tiêu cực lẫn biến đổi cấu trúc) của Ngân hàng Đông Dương đối với xã hội Việt Nam thời thuộc địa là gì?
• H1: Ngân hàng Đông Dương không đơn thuần là định chế tài chính trung gian mà là công cụ kinh tế - chính trị cốt lõi của chủ nghĩa thực dân Pháp, được trao đặc quyền nhằm biến Việt Nam thành thị trường độc chiếm.
• H2: Thông qua cơ chế độc quyền phát hành và kiểm soát mạng lưới tín dụng (SICAM, CPA), Ngân hàng Đông Dương đã chuyển hóa lợi nhuận thuộc địa thành tư bản tài chính chính quốc và bần cùng hóa giai cấp nông dân.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên lý luận kinh tế - chính trị Mác-Lênin về tư bản tài chính và chủ nghĩa đế quốc (kế thừa Tư Bản của Karl Marx và lý thuyết độc quyền tài chính của V.I. Lenin), kết hợp với lý thuyết thể chế thuộc địa. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian ba kỳ Việt Nam (Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ) từ ngày thành lập chi nhánh Sài Gòn (19/4/1875) theo Nghị định ngày 21/1/1875 của Tổng thống Pháp Mac-Mahon với số vốn ban đầu 8 triệu francs vàng, đến tháng 8/1945 khi Cách mạng Tháng Tám thành công và chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.

Literature Review và Positioning

Luận án tiến hành tổng quan sâu rộng hai luồng học thuật lớn trong và ngoài nước:

Luồng nghiên cứu quốc tế nổi bật với công trình Histoire de la Banque de l’Indochine (1875-1975) của Marc Meuleau (1981), khảo sát lịch sử 100 năm của BIC dựa trên văn khố ngân hàng Indosuez nhưng chỉ dành 5/16 chương đề cập đến Việt Nam và né tránh bản chất bóc lột thực dân. Tác phẩm La présence financière et économique française en Indochine (1859-1939) của Jean-Pierre Aumiphin (1994) phân tích vai trò thống trị của BIC trong khu vực kinh tế hiện đại nhưng chưa đi sâu vào cơ chế bóc lột vi mô ở nông thôn. Henri Simoni (1929) với Le rôle du capital dans la mise en valeur de l’Indochine và Charles Robequain (1939) với L’évolution économique de l’Indochine française tập trung vào khía cạnh "khai hóa" và đầu tư hạ tầng. Đặc biệt, Paul Bernard (1934) trong Le problème économique indochinois đã chỉ ra những mâu thuẫn sâu sắc trong hệ thống tín dụng nông thôn Đông Dương.

Luồng nghiên cứu trong nước tiếp cận dưới lăng kính sử học Mác-xít và lịch sử kinh tế: Nguyễn Khắc Đạm (1957) trong Những thủ đoạn bóc lột của tư bản Pháp ở Việt Nam đã vạch trần các tập đoàn tài chính; Trường Chinh (1960) trong Cách mạng Tháng Tám đã đúc kết luận điểm kinh điển; Phạm Quang Trung (1997) với Lịch sử tín dụng nông nghiệp Việt Nam (1875-1945) khảo cứu chi tiết hệ thống Nông tín tương tế; Phạm Thăng (1995) trong Tiền tệ Việt Nam theo dòng lịch sử cung cấp tư liệu hiện vật tiền tệ; Trần Văn Giàu và Đinh Xuân Lâm (1961) phân tích tác động xã hội của chế độ bản vị tiền tệ.

Cuộc tranh luận học thuật trung tâm diễn ra giữa hai trường phái:

• Trường phái thực dân/Khai hóa (Paul Doumer, 1905; Henri Simoni, 1929; Marc Meuleau, 1981): Nhìn nhận Ngân hàng Đông Dương là động cơ hiện đại hóa, du nhập định chế tài chính phương Tây, xây dựng hạ tầng giao thông và thúc đẩy thương mại quốc tế.
• Trường phái phê phán/Chủ nghĩa dân tộc (Nguyễn Ái Quốc, 1925; Trường Chinh, 1960; Nguyễn Khắc Đạm, 1957): Khẳng định ngân hàng là bộ máy bóc lột siêu ngạch, "con bạch tuộc tài chính" trói buộc nền kinh tế thuộc địa vào lợi ích tư bản tài chính chính quốc.

Positioning của luận án xác lập vị trí tiên phong bằng việc tích hợp cả hai chiều kích: vừa thừa nhận tính quy luật của sự du nhập phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa hiện đại (hệ thống ngân hàng, thị trường chứng khoán, tiền giấy, công cụ tín dụng), vừa chỉ ra bản chất áp bức cấu trúc và sự biến dạng kinh tế thuộc địa.

Khi đặt cạnh các nghiên cứu quốc tế về hệ thống ngân hàng thuộc địa như nghiên cứu về The Hongkong and Shanghai Banking Corporation (HSBC) và The Chartered Bank của Anh tại Ấn Độ - Hồng Kông, hay Ngân hàng De Javasche Bank của Hà Lan tại Đông Ấn (Indonesia), luận án chứng minh mô hình Ngân hàng Đông Dương có tính chất dị biệt: sự kết hợp lưỡng diện tuyệt đối giữa "đặc quyền phát hành quốc gia" được chính phủ bảo hộ và "tính chất công ty cổ phần tư nhân đầu tư mạo hiểm", tạo nên một quyền lực độc quyền tài chính chưa từng có tiền lệ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết về tư bản tài chính của Rudolf Hilferding và V.I. Lenin vào điều kiện thuộc địa cụ thể. Luận án làm rõ quá trình dung hợp giữa tư bản ngân hàng (BIC, CIC, Comptoir National d’Escompte de Paris) với tư bản công nghiệp (Société des Charbonnages du Tonkin - SFCT, Công ty Hỏa xa Vân Nam, hãng rượu bia Fontaine, các tập đoàn cao su Michelin/SIPH) để hình thành đầu sỏ tài chính chi phối bộ máy toàn quyền Đông Dương. Luận án chứng minh sự chuyển đổi mô hình từ "chế độ bảo hộ quân sự - hành chính" sang "chế độ thực trị tài chính" (financial colonization), khẳng định ngân sách thuộc địa trở thành công cụ bảo lãnh rủi ro cho tư bản tư nhân Pháp.

+--------------------------------------------------------------------------------+
|                        BỘ MÁY TOÀN QUYỀN ĐÔNG DƯƠNG                            |
|             (Bảo trợ pháp lý, chuyển giao ngân khố, nhượng địa)                |
+---------------------------------------+----------------------------------------+
                                        |
                                        v
+--------------------------------------------------------------------------------+
|                          NGÂN HÀNG ĐÔNG DƯƠNG (BIC)                            |
|           Vốn sáng lập: 8.000.000 francs vàng (Nghị định 21/01/1875)           |
+---------------------------------------+----------------------------------------+
       |                                |                               |
       v                                v                               v
+---------------+             +-------------------+            +-----------------+
|   CHỨC NĂNG   |             |     CHỨC NĂNG     |            |    CHỨC NĂNG    |
|   PHÁT HÀNH   |             |    THƯƠNG MẠI     |            | ĐẦU TƯ TÀI CHÍNH|
+---------------+             +-------------------+            +-----------------+
| - Độc quyền   |             | - Tín dụng ngoại  |            | - Hầm mỏ (SFCT) |
|   Piastre     |             |   thương (gạo)    |            | - Đường sắt     |
| - Chuyển đổi  |             | - Kinh doanh vàng,|            |   Vân Nam       |
|   bản vị bạc/ |             |   kim loại quý    |            | - Đồn điền cao  |
|   vàng (1930) |             | - Cho vay vụ mùa  |            |   su, lúa gạo   |
| - Thao túng   |             |   qua SICAM/CPA   |            | - Độc quyền     |
|   ngân khố    |             | - Chiết khấu hối  |            |   rượu, thuốc   |
|   thuộc địa   |             |   phiếu           |            |   phiện         |
+---------------+             +-------------------+            +-----------------+
       |                                |                               |
       +--------------------------------+-------------------------------+
                                        |
                                        v
+--------------------------------------------------------------------------------+
|                   TÁC ĐỘNG KINH TẾ - XÃ HỘI VIỆT NAM                           |
|  - Tích cực: Du nhập hệ thống tài chính hiện đại, hạ tầng giao thông           |
|  - Tiêu cực: Bần cùng hóa nông dân, bòn rút tài nguyên, triệt tiêu tư sản nội  |
+--------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và tích lũy nguyên thủy tư bản (Marx), Lý thuyết chủ nghĩa thực dân tài chính (Lenin/Hobson), và Lý thuyết trung gian tài chính thuộc địa. Cấu trúc phân tích chia thành ba trụ cột nghiệp vụ:

1. Trụ cột Phát hành và Lưu thông tiền tệ: Cơ chế kiểm soát cung tiền, phát hành đồng Piastre thay thế đồng Peso Mexico và tiền đồng bản xứ, thao túng tỷ giá Piastre/Franc.
2. Trụ cột Tín dụng và Ngân hàng Thương mại: Độc quyền tài trợ ngoại thương, chiết khấu thương phiếu, kiểm soát tín dụng nông thôn thông qua mô hình Nông tín tương tế (SICAM) và Nông phố Ngân hàng (CPA).
3. Trụ cột Thao túng Đầu tư Tài chính (Investment Conglomerate): Trực tiếp mua cổ phần, tài trợ vốn dài hạn và bảo lãnh phát hành trái phiếu cho các công ty khai thác mỏ than Hòn Gai, công ty đường sắt, đồn điền cao su và độc quyền rượu/thuốc phiện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án quán triệt lập trường triết học duy vật lịch sử và chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa phương pháp kết hợp giữa phương pháp lịch sử (phục dựng diễn trình 1875-1945 theo thời gian) và phương pháp logic (phân tích cấu trúc chức năng và bản chất kinh tế). Luận án triển khai nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level historical analysis): cấp độ vĩ mô (chính sách của chính phủ Pháp và Toàn quyền Đông Dương), cấp độ trung mô (hoạt động điều hành của BIC và các chi nhánh Sài Gòn, Hải Phòng, Hà Nội, Đà Nẵng, Vinh, Cần Thơ...), và cấp độ vi mô (tác động tín dụng đến tá điền, công nhân mỏ, phu cao su).

Quy trình nghiên cứu và xử lý tư liệu

Luận án thực hiện quy trình khảo sát văn khố khắt khe tại các trung tâm lưu trữ lớn:

• Tại Việt Nam: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I (Hà Nội) với các phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ (RST, hồ sơ 73990), Phông Sở Tài chính Đông Dương (DFI), Phông Công ty Than Bắc Kỳ (SFCT); Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh) với Phông Thống đốc Nam Kỳ (GOUCOCH), Phông Tòa đại biểu Chính phủ Nam Việt (CPNV).
• Tại Pháp: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại Pháp (Archives Nationales d’Outre-Mer - ANOM tại Aix-en-Provence), Thư viện Quốc gia Pháp (BnF).
• Điền dã thực tế: Khảo sát di tích kiến trúc và tư liệu tại Hà Nội, Hải Phòng và khảo sát thực địa tại Ngân hàng Indosuez (Singapore).

Quy trình tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) được thiết lập thông qua việc đối chiếu giữa: (1) Văn bản quy phạm pháp luật thực dân (Công báo Journal Officiel de l’Indochine française, Bulletin officiel de la Cochinchine), (2) Báo cáo tài chính nội bộ, thống kê kinh tế (Annuaire statistique de l’Indochine, Bulletin économique de l’Indochine), và (3) Tác phẩm của các nhà quan sát đương thời cùng các báo cáo phê phán của phong trào dân tộc.

Dữ liệu và phương pháp xử lý

Dữ liệu định lượng bao gồm chuỗi số liệu 70 năm về lợi nhuận BIC (1875-1939), khối lượng phát hành giấy bạc, cơ cấu vốn SICAM (1923-1930) và CPA (1928-1944), sản lượng than Hòn Gai, diện tích cao su (1897-1945), và doanh thu tuyến đường sắt Hải Phòng - Vân Nam. Luận án sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian lịch sử, so sánh chỉ số lạm phát hiệu chỉnh theo giá sinh hoạt (kế thừa phương pháp tính của Vũ Quốc Thúc, 1951) nhằm kiểm chứng độ tin cậy của các số liệu kinh tế thuộc địa.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án xác lập 4 phát hiện lịch sử kinh tế mang tính đột phá:

1. Cơ chế siêu tích lũy từ đặc quyền phát hành tiền tệ: Ngân hàng Đông Dương đã chuyển hóa đặc quyền phát hành tiền giấy thành công cụ chiếm đoạt giá trị thặng dư. Bắt đầu từ Nghị định ngày 21/1/1875 cho phép thành lập chi nhánh Sài Gòn với quyền phát hành 20 năm, sau đó mở rộng ra Hải Phòng (1885), Hà Nội (1887), Đà Nẵng (1891). Theo Điều 1 Nghị định ngày 11/1/1887 của Tổng thống Pháp, đồng 1 Piastre bạc được quy định chuẩn hóa với trọng lượng 27,215 gram, độ tinh khiết 0,900 bạc nguyên chất, đường kính 39mm nhằm đánh bật đồng Peso Mexico.

Đến năm 1930, khi gắn đồng Piastre vào bản vị vàng (1 Piastre = 10 Francs = 655 mg vàng 0,900), BIC đã thu lợi khổng lồ từ chênh lệch tỷ giá và phí phát hành. Như nhà kinh tế học Pierre Naville (1949) đã ghi nhận trong La guerre du Vietnam:

"Số vốn của Ngân hàng Đông Dương năm 1946 là 157,5 triệu francs; đó là vốn biểu hiện trên sổ sách nhưng thực tế trị giá trên thị trường chứng khoán (bourse) là 3.780 triệu francs, nghĩa là hơn gấp 24 lần."

2. Mạng lưới tín dụng nông thôn hai tầng và sự bần cùng hóa tá điền: Luận án chứng minh hệ thống Nông tín tương tế (SICAM tại Nam Kỳ) và Nông phố Ngân hàng (CPA tại Bắc Kỳ, Trung Kỳ) thực chất là cánh tay nối dài của BIC. Nguồn vốn do BIC cung ứng dưới sự bảo lãnh của chính quyền thực dân không bao giờ đến được tay bần nông. Đúng như Toàn quyền Paul Bernard (1934) thừa nhận:

"Thực tế là gần như không sao có thể làm cho những khoản vay đến được với người nông dân nhỏ bé, những tá điền, những người nhà quê mà lại không phải thông qua sự trung gian của các địa chủ lớn và trung bình… Họ đã can thiệp như những lăng kính làm biến dạng, bất lương giữa chính quyền với quần chúng nông thôn." Địa chủ vay từ SICAM/CPA với lãi suất 8-10%/năm rồi cho tá điền vay lại với lãi suất cắt cổ từ 50% đến 150%/năm, biến nợ tài chính thành công cụ tước đoạt ruộng đất.

3. Khống chế toàn diện cơ cấu kinh tế qua đầu tư tài chính: BIC nắm giữ cổ phần chi phối trong hầu hết doanh nghiệp then chốt. Tại Công ty Than Bắc Kỳ (SFCT), BIC kiểm soát nguồn năng lượng sống còn; tại Công ty Hỏa xa Vân Nam, năm 1924 chính quyền thuộc địa phải trả lãi công trái 550.000$ (chiếm 0,9% vốn Liên bang) trong khi lãi thực thu chỉ đạt 281.000$ (0,34% vốn), chuyển toàn bộ rủi ro cho ngân sách Đông Dương. Nhà sử học Pháp Philippe Devillers (1952) đã khẳng định: BIC là "Con tim và khối óc của nền kinh tế Đông Dương", đồng thời nhấn mạnh:

"Ít có những xí nghiệp Pháp có một tầm quan trọng nào đó mà nó không nắm một phần vốn hoặc nó không đặt những mối quan hệ chặt chẽ."

4. Khai thác nguồn thu phi nhân đạo từ độc quyền rượu và thuốc phiện: BIC trực tiếp tài trợ và chia sẻ lợi nhuận với Công ty Phông-ten (Société Française des Distilleries de l’Indochine) độc quyền sản xuất rượu cồn và Ty Thuốc phiện Đông Dương. Nhà báo Pháp Andrée Viollis (1949) đã lên án:

"Ở bên Pháp, có một phòng hút thuốc phiện hay vài hạt thuốc phiện sẽ bị cảnh sát khám xét bắt bỏ tù... Nhưng ở đây thuốc phiện được bán công khai đem lại hàng năm 15 triệu đồng cho ty thuốc phiện độc quyền Pháp." Đồng chí Trường Chinh (1960) đã tổng kết: "Chiếm độc quyền phát hành giấy bạc, thiết lập một hệ thống ngân hàng đồ sộ cho vay lấy lãi, tư bản tài chính Pháp khác nào một con bạch tuộc già thò vòi sang Đông Dương hút máu mủ nhân dân Việt Nam, và Việt Nam thật ra là thuộc địa của Ngân hàng Đông Dương."

Các hàm ý đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình phân tích toàn diện về sự lũng đoạn của định chế tài chính độc quyền trong nền kinh tế thuộc địa, làm phong phú thêm lý luận Mác-xít về chủ nghĩa đế quốc kinh tế.
• Về phương pháp luận: Thiết lập hình mẫu về phương pháp nghiên cứu lịch sử kinh tế dựa trên liên ngành Sử học - Tài chính - Kinh tế học, chuẩn hóa kỹ thuật giải mã và đối chiếu tư liệu lưu trữ thuộc địa đa ngữ.
• Về thực tiễn và chính sách: Rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công tác quản lý tài chính - ngân hàng hiện đại: (1) Bảo vệ tuyệt đối chủ quyền tiền tệ quốc gia, kiên quyết không chia sẻ quyền phát hành cho bất kỳ nhóm lợi ích tư nhân nào; (2) Giám sát chặt chẽ tình trạng sở hữu chéo giữa ngân hàng thương mại và các tập đoàn bất động sản/công nghiệp; (3) Hoàn thiện chính sách tín dụng vi mô chính thống cho nông nghiệp - nông thôn nhằm triệt tiêu nạn tín dụng đen.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tương lai

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Nguồn tài liệu lưu trữ nội bộ tuyệt mật của Ban Quản trị BIC tại Paris sau năm 1940 chưa thể tiếp cận trọn vẹn do quy chế giải mật của kho lưu trữ Pháp.
2. Việc lượng hóa chính xác chuỗi số liệu tài chính giai đoạn 1940-1945 gặp trở ngại do sự can thiệp của quân đội phát xít Nhật và tình trạng chia cắt thông tin thời chiến.
3. Luận án tập trung chủ yếu vào không gian Việt Nam, chưa có điều kiện khảo sát sâu mối liên hệ tài chính xuyên biên giới của BIC tại Lào, Campuchia và các chi nhánh hải ngoại (Nouméa, Bangkok, Thượng Hải).

Các hướng nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng lịch sử (Cliometrics) để ước lượng hàm cầu tiền tệ và đo lường tác động của cú sốc tỷ giá Piastre/Franc đến chỉ số giá sinh hoạt giai đoạn 1914-1939.
• Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Colonial Banking) giữa Ngân hàng Đông Dương và De Javasche Bank (Indonesia) trong cơ chế quản lý khủng hoảng kinh tế 1929-1933.
• Khảo cứu sự chuyển đổi cấu trúc của Ngân hàng Indosuez sau năm 1954 tại miền Nam Việt Nam và quá trình quốc hữu hóa tài sản sau năm 1975.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tác động học thuật sâu sắc, trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho ngành Lịch sử kinh tế Việt Nam và các chương trình đào tạo sau đại học về Tài chính - Ngân hàng. Luận án cung cấp luận cứ lịch sử vững chắc bác bỏ các luận điệu xét lại lịch sử nhằm tô hồng "công cuộc khai hóa" của thực dân Pháp. Đồng thời, những phân tích về cấu trúc thao túng tài chính của BIC mang lại giá trị tham chiếu thực tiễn cao cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong việc xây dựng khung pháp lý kiểm soát an toàn hệ thống tín dụng và phòng chống nguy cơ đầu sỏ tài chính thâu tóm ngân hàng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lịch sử/Kinh tế: Tiếp cận một hệ thống tư liệu văn khố phong phú, chuẩn xác cùng khung phân tích liên ngành lịch sử - tài chính chặt chẽ.
• Các nhà hoạch định chính sách tiền tệ: Thu nhận bài học lịch sử về quản trị ngoại hối, kiểm soát dự trữ bắt buộc và tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng nông thôn.
• Chuyên gia nghiên cứu văn hóa - xã hội: Hiểu rõ nguồn gốc lịch sử của các công trình kiến trúc ngân hàng Pháp cổ (như trụ sở BIC Sài Gòn tại Bến Chương Dương rộng 6.400 m², trụ sở BIC Hà Nội, Hải Phòng) và sự biến đổi giai tầng xã hội Việt Nam thời thuộc địa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã chứng minh thành công mô hình "Đầu sỏ tài chính thực dân hợp nhất" – mở rộng lý thuyết tư bản tài chính của Lenin vào không gian thuộc địa. BIC không chỉ là ngân hàng trung gian mà là hạt nhân liên kết hữu cơ giữa bộ máy cai trị của Toàn quyền Đông Dương với các tập đoàn độc quyền công - nông nghiệp Pháp, thiết lập một thể chế thống trị kinh tế toàn diện.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Luận án vượt qua cách tiếp cận đơn ngành để áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành Lịch sử - Kinh tế - Lưu trữ học. Công trình đối chứng chéo thành công nguồn tài liệu gốc từ các phông lưu trữ quốc gia của cả Việt Nam (TTLTQG I, II) và Pháp (ANOM, BnF) với hệ thống báo cáo niên giám thống kê đương thời, xây dựng chuỗi số liệu định lượng xuyên suốt 70 năm.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ nguồn dữ liệu văn khố là gì? Sự chênh lệch phi mã giữa giá trị vốn danh nghĩa trên sổ sách của BIC năm 1946 (157,5 triệu francs) và giá trị vốn hóa thực tế trên thị trường chứng khoán Paris (3.780 triệu francs, gấp hơn 24 lần), minh chứng cho quy mô tích lũy siêu lợi nhuận thông qua việc bòn rút tài nguyên và ngân khố Đông Dương.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Toàn bộ mã định danh hồ sơ lưu trữ (như Hồ sơ số 73990 phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ, các nghị định toàn quyền, công báo thuộc địa) cùng hệ thống bảng biểu thống kê lợi nhuận, diện tích cao su, sản lượng khai khoáng và danh mục phụ lục ảnh hiện vật tiền tệ đều được lập chỉ mục chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập thẩm định và truy xuất chính xác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Mở rộng nghiên cứu lịch sử tiền tệ - tài chính Đông Dương sang hướng lịch sử số (Digital History), xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về biến động giá cả và thị trường tín dụng ba nước Việt Nam - Lào - Campuchia giai đoạn 1875-1954; nghiên cứu so sánh mô hình ngân hàng trung ương thời kỳ hậu thuộc địa tại Đông Nam Á.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Mỹ Hiền đã đúc kết 6 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Phục dựng toàn diện bức tranh lịch sử 70 năm (1875-1945) về quá trình hình thành, phát triển và mạng lưới chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam.
2. Giải mã cơ chế vận hành của cơ chế độc quyền phát hành tiền tệ và chính sách tỷ giá đồng Piastre như một công cụ cai trị kinh tế tinh vi.
3. Phân tích thực chất hoạt động tín dụng thương mại và mạng lưới Nông tín tương tế (SICAM/CPA), chỉ rõ bản chất biến dạng tín dụng phục vụ địa chủ bóc lột tá điền.
4. Làm rõ chiến lược đầu tư tài chính trực tiếp của BIC vào các ngành xương sống: than đá Hòn Gai, đồn điền cao su, hỏa xa Vân Nam và độc quyền rượu - thuốc phiện.
5. Đánh giá khách quan tác động hai mặt đối với kinh tế - xã hội Việt Nam: vừa du nhập phương thức quản trị tài chính tư bản hiện đại, vừa kìm hãm sự phát triển của tư sản dân tộc và đẩy nông dân vào cảnh bần cùng hóa.
6. Đúc kết hệ thống bài học lịch sử sâu sắc cho việc hoàn thiện chính sách tiền tệ, bảo đảm an ninh tài chính quốc gia và xây dựng hệ thống ngân hàng hiện đại trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu. Phần này tác giả chia làm 3 tiết. Tiết 1 - Tiền tệ Đông Dương, chia thành 3 giai đoạn phát triển chính. Nhờ thế, tác giả đã cho ta cái nhìn khái quát về quá trình lƣu thông tiền tệ ở Việt Nam thời Pháp thuộc.

15 Tiết 2 - Ngân hàng Đông Dương, tác giả nói về vai trò chúa tể của Ngân hàng Đông Dƣơng trong đời sống kinh tế - tài chính của thuộc địa. Ở trang 25, nói đến vai trò tiền tệ của Ngân hàng Đông Dƣơng, khoản lợi nhuận mà ngân hàng đã đạt đƣợc nhờ vào đặc quyền phát hành. Tác giả có cả bảng tổng kết tiền lãi và hoạt động kinh doanh do Ngân hàng Đông Dƣơng thực hiện trong các vùng đất thuộc Pháp ở hải ngoại và ở nƣớc ngoài (trang 30). Tiết 3 - Tài chính công, nói về những khoản thu và chi của ngân sách Đông Dƣơng.

Phần thứ nhất, chƣơng II, tiết 3 (Khối lượng tiền lãi ròng do một số công ty vô danh thực hiện) ở trang 80, tác giả cho ta biết Ngân hàng Đông Dƣơng vừa là Ngân hàng Kinh doanh vừa là Ngân hàng Phát hành. Phần thứ hai, từ trang 110, nói về sự cấu thành một khu vực kinh tế hiện đại với một hạ tầng cơ sở kinh tế đƣợc xét cả về hai mặt định lƣợng và định tính, và với những hoạt động của các nhà máy, các khu mỏ, các đồn điền lúa và cao su; cuối cùng là các tác động của khu vực kinh tế hiện đại đó đến kinh tế địa phƣơng xét về cả hai mặt xã hội và kinh tế. Có thể nói những thống kê, phân tích và biện luận của J.Aumiphin đã cung cấp cho chúng ta một nguồn sử liệu quý, một cái nhìn tổng quát về sự hiện diện nền tài chính của Pháp ở Việt Nam và chủ yếu là tài chính công. Đánh giá về cuốn sách, Giáo sƣ Đinh Xuân Lâm cho rằng, J.Aumiphin đã nêu rõ đƣợc những biến đổi sâu sắc mà bộ máy cai trị thuộc địa và các nhóm tài chính của nƣớc Pháp mang lại cho xứ Đông Dƣơng và đã góp phần vào việc hiện đại hóa nền kinh tế Đông Dƣơng trƣớc khi chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ.

Có lẽ do Ông mang trong ngƣời dòng máu Việt - Pháp (thân mẫu của ông là ngƣời Việt Nam) nên trong tác phẩm, ông đã viết với một tinh thần khách quan và trung thực. Một mặt tác giả Aumiphin ghi nhận sự đóng góp tích cực của Nhà nƣớc Pháp, mặt khác ông cũng đề cập tới mặt tiêu cực của sự hiện diện tài chính của Pháp, ông đã khẳng định rằng trong suốt một thời gian dài, nhà nƣớc thực dân chƣa hề có một chính sách phát triển kinh tế Đông Dƣơng một cách có hệ thống và chặt chẽ. 16 Quyển sách cũng cho ta thấy đƣợc sự ƣu ái của chính quyền thuộc địa đối với Ngân hàng Đông Dƣơng. Vì trong quá trình xâm lƣợc Việt Nam, vấn đề tài chính của Pháp đƣợc ký thác tại Ngân hàng Đông Dƣơng.

Vì thế, ngân hàng sẽ thay mặt nhà nƣớc chi trả những khoản tiền lấy từ nguồn tài chính công, đồng thời ngân hàng có thể dùng nguồn tài chính này để tái đầu tƣ đem lại lợi nhuận lớn cho hoạt động kinh doanh của mình. Tuy nhiên, ngƣời đọc vẫn luôn chờ mong tác giả phân tích sâu hơn về hoạt động kinh tế - tài chính của Ngân hàng Đông Dƣơng, và tác động của tổ chức đó đến đời sống kinh tế, chính trị, xã hội thuộc địa. Tất nhiên cũng rất thông cảm với tác giả dù rất có ý thức rằng nghiên cứu sự hiện diện của Pháp ở Đông Dƣơng trong thực tế là sự phân tích trong chiều sâu của nó “sự có mặt khắp nơi của ngân hàng đó” - “quả tim và trung tâm thần kinh của kinh tế Đông Dương” theo cách diễn đạt của nhà sử học Pháp Philippe Devillers - nhƣng đã gặp khó khăn trong việc khai thác các tài liệu lƣu trữ của Ngân hàng Đông Dƣơng. Mặc dù vậy, công trình “Sự hiện diện Tài chính và Kinh tế của Pháp ở Đông Dương (1859-1939)” của J.Aumiphin là một công trình khoa học khẳng định vai trò quan trọng của sự hiện diện kinh tế và tài chính Pháp ở Đông Dƣơng.

Để có cái nhìn khái quát về bản chất của tiền tệ và lƣu thông tiền tệ thì phải kể đến công trình Tư Bản quyển thứ nhất, tập I của C.Mác đƣợc NXB Sự thật, Hà Nội, dịch từ bản tiếng Đức sang tiếng Việt và cho xuất bản năm 1976. Trong quyển thứ nhất - Quá trình sản xuất của tƣ bản, tác giả đề cập đến 3 nội dung lớn, đó là: I. Hàng hóa và tiền tệ; II. Sự chuyển hóa của tiền thành tƣ bản; III.

Sự sản xuất ra giá trị thặng dƣ tuyệt đối. Liên quan đến đề tài là phần I. Hàng hóa và tiền tệ, đề cập đến bản chất và các chức năng của tiền. Tác giả cũng đề cập đến quy luật lƣu thông của tiền giấy và chỉ ra nguyên nhân dẫn đến lạm phát trong nền kinh tế.

Qua công trình, C.Mác đã giúp cho tác giả có những hiểu biết về sự lƣu thông tiền tệ và quy luật phát triển của nền kinh tế, điều này giúp chúng tôi rất nhiều trong quá trình hoàn thành luận án. Trong số những công trình đó phải kể đến công trình của kỹ sƣ trƣởng A. Ông là Tổng Thanh tra Công chính Đông Dƣơng với công trình 17 nghiên cứu Les Travaux Publics Del’Indochine xuất bản năm 1926. Công trình này đã đƣợc Kỹ sƣ Nguyễn Trọng Giai dịch ra tiếng Việt với nhan đề “Các công trình giao thông công chính Đông Dương” đƣợc NXB Giao thông vận tải xuất bản năm 1998, bao gồm 2 phần: Phần mở đầu có 5 chƣơng và phần thứ hai nói về khai thác (tổng cộng 219 trang).

Liên quan đến đề tài, tác giả nói về tuyến đƣờng sắt, đặc biệt là đoạn đƣờng sắt đi Vân Nam. Vì đây là tuyến đƣờng sắt đƣợc chính quyền thuộc địa nhƣợng cho Công ty hỏa xa Vân Nam bỏ vốn xây dựng và đƣợc trực tiếp khai thác. Trang 38 cho ta biết, năm 1924 công ty đã nộp cho Chính phủ Liên bang ngoài số tiền trả lãi về công trái là 550.000$ bằng khoảng 0,9% số vốn do Liên bang bỏ ra. Hệ thống đƣờng sắt do Liên bang tự khai thác, sau khi trừ mọi chi phí cũng cho một số thực lãi là 281.000$ khoảng 0,34% số vốn bỏ ra.

Đoạn Hải Phòng - Lào Cai đƣợc đề cập ở trang 156.Pouyanne là Tổng Thanh tra Công chính Đông Dƣơng nên trong tác phẩm của mình, ông đã đề cập khá cụ thể các biện pháp đầu tƣ và khai thác nhằm mang lại hiệu quả của những công trình đã thiết lập. Để có đƣợc những nội dung cụ thể, tác giả đã tổng kết công tác xây dựng của Pháp từ khi bắt đầu xâm chiếm cho đến năm 1925, qua đó giúp ngƣời đọc có thể hiểu phƣơng thức kinh doanh và quản lý nhà nƣớc trong lĩnh vực giao thông công chính của ngƣời Pháp trƣớc đây. Có lẽ do ông là ngƣời Pháp và đứng ở cƣơng vị là Tổng Thanh tra Công chính Đông Dƣơng nên trong tác phẩm, tác giả đã phần nào hạn chế đề cập đến thành quả lao động, mồ hôi nƣớc mắt, kể cả xƣơng máu của hàng chục vạn ngƣời dân Đông Dƣơng đã đổ ra để xây dựng nên các công trình này. Trong cuốn Histoire de la Banque de l’Indochine (1875-1975) của Marc Meuleau, ở chƣơng X, cung cấp những thông tin về việc phát triển của ngành ngoại thƣơng, đó là việc tài trợ cho các thƣơng vụ lớn và việc hối đoái.

Trang 466-467 cho biết: trong quá trình hoạt động, Ngân hàng Đông Dƣơng đã phải cạnh tranh với nhiều ngân hàng khác cũng có mặt tại Việt Nam. Mặc dù vậy Ngân hàng Đông Dƣơng vẫn giữ đƣợc vị trí của mình. Chƣơng XI, đề cập đến tín dụng cho vay của ngân hàng tại Việt Nam. Chƣơng XIII, nói về việc Ngân hàng Đông Dƣơng phải từ bỏ ƣu quyền phát hành tiền tệ của mình từ ngày 25/9/1948 (trang 663).

18 Tác giả Naville Pierre với công trình La guerre du Việt Nam, Paris, 1949. Trang 109 cho biết, số vốn của Ngân hàng Đông Dƣơng năm 1946 là 157,5 triệu francs; đó là vốn biểu hiện trên sổ sách nhƣng thực tế trị giá trên thị trƣờng chứng khoán (bourse) là 3.780 triệu francs, nghĩa là hơn gấp 24 lần. Nói về chức năng phát hành tiền tệ của Ngân hàng Đông Dƣơng đã có nhiều tác giả đề cập đến, nhƣ Vally với cuốn Các ngân hàng thuộc địa phát hành Pháp, Paris, 1923; A. Toujet với cuốn Le régime monétaire Indochinoise (Chế độ tiền tệ Đông Dương), Paris, 1939.

có liên quan đến luận án ở nhiều mức độ khác nhau cũng đƣợc chúng tôi tiếp cận và tham khảo. Các tạp chí chuyên ngành nhƣ Bulletin économique de l’Indochine (Tập san Kinh tế Đông Dƣơng), Annuaire statistiques de l’Indochine (Niên giám thống kê Đông Dƣơng), Journal Officiel de l’Indochine française (Công báo của Đông Dƣơng thuộc Pháp), L’Eveil économique de l’Indochine (Sự thức tỉnh kinh tế Đông Dƣơng), Bulletin officiel de la Cochinchine française… là những nguồn tài liệu tham khảo dày dặn, có giá trị rất lớn về lịch sử kinh tế, tài chính Đông Dƣơng. Quan trọng nhất là những nghị định, sắc lệnh, những vấn đề liên quan đến Việt Nam thời thuộc Pháp đều đƣợc công bố trên các tạp chí này. Các công trình nghiên cứu của các tác giả người Việt Nam Bên cạnh nguồn tƣ liệu lƣu trữ, nguồn tƣ liệu do các tác giả nƣớc ngoài viết thì nguồn tƣ liệu do các tác giả trong nƣớc viết cũng đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc nghiên cứu.

Đề tài tiền tệ Việt Nam thời Pháp thuộc đã thu hút nhiều tác giả nghiên cứu. Trong số những tác giả nghiên cứu về tiền tệ nổi bật là tác giả Phạm Thăng với công trình nghiên cứu Tiền tệ Việt Nam theo dòng lịch sử, NXB Trung tâm văn hóa Việt Nam tại Tây Đức (1990) và tái bản lần thứ hai vào năm 1995 tại Canada, viết về tiền tệ Việt Nam là rõ nét nhất với tổng cộng 463 trang.