Luận án tiến sĩ nghiên cứu hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại tại Việt Nam, đánh giá tác động và xu hướng phát triển.

• Tác giả: Vương Thị Minh Đức
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Tuấn Nghĩa
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính, Ngân hàng
• Đề tài: Hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1.1. Đặc điểm hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại
• 1.1.2. Các phương thức mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại
• 1.1.3. Trình tự tiến hành mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại
• 1.1.4. Tác động của hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại
• 1.1.5. Nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại
• 1.1.6. Chỉ tiêu đánh giá hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại
• 1.2. KINH NGHIỆM MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TỪ MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
• 1.2.1. Kinh nghiệm của Mỹ
• 1.2.2. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.2.3. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 1.2.4. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG MUA BÁN SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. BỐI CẢNH HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP
• 2.1.1. Số lượng ngân hàng
• 2.1.2. Về quy mô vốn
• 2.1.3. Về quy mô tài sản
• 2.1.4. Về năng lực quản trị
• 2.1.5. Về khả năng sinh lời
• 2.1.6. Về tình hình thanh khoản
• 2.1.7. Về tình hình nợ xấu
• 2.2. ĐỘNG LỰC THỰC HIỆN HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.3. KHUNG PHÁP LÝ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.3.1. Quy định về hoạt động mua bán và sáp nhập trong các văn bản luật
• 2.3.2. Các văn bản pháp lý liên quan đến hoạt động đầu tư, góp vốn mua cổ phần
• 2.3.3. Các văn bản pháp lý liên quan đến hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng
• 2.4. CÁC PHƯƠNG THỨC MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.4.1. Các thương vụ mua bán sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng từ 2011 đến nay
• 2.4.2. Các phương thức mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.4.3. Đo lường hiệu quả các thương vụ mua bán sáp nhập ngân hàng nổi bật tại Việt Nam
• 2.5. ĐÁNH GIÁ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.5.1. Những kết quả đạt được
• 2.5.2. Những tồn tại
• 2.5.3. Nguyên nhân của những tồn tại
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 3.1.1. Định hướng phát triển hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đến năm 2025
• 3.1.2. Những cơ hội và thách thức đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế
• 3.1.3. Định hướng về hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại
• 3.2. GIẢI PHÁP VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 3.2.1. Các ngân hàng thương mại tiếp tục thúc đẩy quá trình mua bán và sáp nhập
• 3.2.2. Ngân hàng thương mại đẩy mạnh việc tự cơ cấu lại, nâng cao năng lực hoạt động
• 3.2.3. Xây dựng kế hoạch các thương vụ chặt chẽ, cụ thể
• 3.2.4. Đa dạng hóa phương thức mua bán và sáp nhập
• 3.2.5. Tiếp tục xử lý nợ xấu
• 3.2.6. Quản lý tốt hậu mua bán và sáp nhập
• 3.2.7. Kiến nghị với chính phủ
• 3.2.8. Kiến nghị với Ngân hàng Nhà nước
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Hoạt động M A ngân hàng thương mại

Hoạt động M&A ngân hàng thương mại là một xu hướng phổ biến trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, nhằm cải tổ hệ thống ngân hàng, tăng cường tính cạnh tranh và khai thác các lợi thế kinh tế. Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích các khía cạnh lý luận và thực tiễn của hoạt động M&A trong ngành ngân hàng tại Việt Nam. M&A trong ngành ngân hàng không chỉ giúp các ngân hàng nâng cao năng lực tài chính mà còn mang lại nhiều lợi ích khác như gia tăng lợi nhuận, tinh giảm bộ máy hoạt động, và tiết kiệm chi phí xâm nhập thị trường. Luận án cũng đề cập đến tác động của M&A đối với ngân hàng, bao gồm cả những tác động tích cực và tiêu cực, từ đó đưa ra các giải pháp để tối ưu hóa hiệu quả của hoạt động này.

1.1. Cơ sở lý luận về M A ngân hàng thương mại

Luận án bắt đầu với việc xây dựng cơ sở lý luận về hoạt động M&A ngân hàng thương mại, bao gồm các khái niệm, đặc điểm, và phương thức thực hiện. Quy trình M&A ngân hàng được phân tích chi tiết, từ giai đoạn chuẩn bị, đàm phán, đến giai đoạn hậu M&A. Luận án cũng nhấn mạnh lợi ích của M&A trong ngân hàng, như tăng cường năng lực tài chính, mở rộng thị phần, và cải thiện hiệu quả quản trị. Bên cạnh đó, các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động M&A cũng được đề cập, bao gồm yếu tố pháp lý, kinh tế, và văn hóa tổ chức.

1.2. Kinh nghiệm M A ngân hàng từ các quốc gia

Luận án đưa ra phân tích M&A ngân hàng từ kinh nghiệm của các quốc gia như Mỹ, Trung Quốc, và Thái Lan. Các thương vụ M&A điển hình được nghiên cứu để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Chiến lược M&A ngân hàng của các quốc gia này được đánh giá dựa trên hiệu quả kinh tế và tác động đến thị trường ngân hàng. Luận án cũng chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách tiếp cận M&A giữa các quốc gia, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp với bối cảnh của thị trường ngân hàng Việt Nam.

II. Thực trạng hoạt động M A ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Luận án đi sâu vào thực trạng hoạt động M&A ngân hàng thương mại tại Việt Nam, phân tích các thương vụ M&A đã diễn ra từ năm 2011 đến nay. Ngân hàng thương mại tại Việt Nam đã bước đầu tham gia vào các hoạt động M&A, tuy nhiên quy mô và phương thức thực hiện còn hạn chế so với các nước trong khu vực. Luận án cũng chỉ ra những tồn tại và nguyên nhân trong quá trình triển khai M&A, bao gồm các vấn đề về pháp lý, quản trị, và tài chính. Đồng thời, luận án đánh giá hiệu quả của các thương vụ M&A dựa trên các chỉ tiêu như lợi nhuận, quy mô tài sản, và năng lực quản trị.

2.1. Bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam

Luận án phân tích bối cảnh hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam trong quá trình M&A, bao gồm số lượng ngân hàng, quy mô vốn, và tình hình tài chính. Thị trường ngân hàng Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức như cạnh tranh khốc liệt, nợ xấu cao, và yêu cầu tái cơ cấu. Những yếu tố này đã thúc đẩy các ngân hàng tham gia vào hoạt động M&A như một giải pháp để tăng cường năng lực cạnh tranh và ổn định tài chính. Luận án cũng đề cập đến động lực thực hiện M&A của các ngân hàng, bao gồm mục tiêu mở rộng thị phần, tăng cường năng lực tài chính, và cải thiện hiệu quả quản trị.

2.2. Khung pháp lý và phương thức M A

Luận án đánh giá khung pháp lý đối với hoạt động M&A ngân hàng thương mại tại Việt Nam, bao gồm các quy định về đầu tư, góp vốn, và mua cổ phần. Quy trình M&A ngân hàng được thực hiện theo các phương thức như mua lại cổ phần, sáp nhập tự nguyện, và hợp nhất. Luận án cũng phân tích các thương vụ M&A nổi bật, đánh giá hiệu quả dựa trên các chỉ tiêu tài chính và quản trị. Những hạn chế trong khung pháp lý và thực tiễn triển khai M&A cũng được chỉ ra, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

III. Giải pháp và định hướng phát triển M A ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Luận án đưa ra các giải pháp về hoạt động M&A ngân hàng thương mại tại Việt Nam, bao gồm việc thúc đẩy quá trình M&A, đa dạng hóa phương thức thực hiện, và quản lý hiệu quả hậu M&A. Chiến lược M&A ngân hàng cần được xây dựng dựa trên các mục tiêu dài hạn, phù hợp với bối cảnh kinh tế và pháp lý của Việt Nam. Luận án cũng đề xuất các kiến nghị với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước để hoàn thiện khung pháp lý và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động M&A. Đồng thời, luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao năng lực quản trị và tài chính của các ngân hàng để đảm bảo thành công của các thương vụ M&A.

3.1. Định hướng phát triển hệ thống ngân hàng

Luận án đề xuất định hướng phát triển hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đến năm 2025, tập trung vào việc tăng cường năng lực tài chính, quản trị, và cạnh tranh. Thị trường ngân hàng Việt Nam cần được cải thiện thông qua việc thúc đẩy hoạt động M&A, tạo ra các ngân hàng lớn mạnh có khả năng cạnh tranh quốc tế. Luận án cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xử lý nợ xấu và nâng cao chất lượng tài sản để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

3.2. Giải pháp thúc đẩy M A ngân hàng

Luận án đưa ra các giải pháp thúc đẩy hoạt động M&A ngân hàng thương mại tại Việt Nam, bao gồm việc xây dựng kế hoạch M&A chặt chẽ, đa dạng hóa phương thức thực hiện, và quản lý hiệu quả hậu M&A. Quy trình M&A ngân hàng cần được thực hiện một cách bài bản, từ giai đoạn chuẩn bị đến giai đoạn hậu M&A, để đảm bảo thành công của các thương vụ. Luận án cũng đề xuất các kiến nghị với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước để hoàn thiện khung pháp lý và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động M&A.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A) trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng là một trọng tâm mang tính chiến lược trong bối cảnh tái cấu trúc hệ thống các tổ chức tín dụng (TCTD) tại các nền kinh tế đang chuyển đổi. Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại tại Việt Nam" (Mã số: 62340201) do nghiên cứu sinh Vương Thị Minh Đức thực hiện tại Học viện Ngân hàng, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Thị Tuấn Nghĩa và PGS.TS. Nguyễn Thị Bất, đại diện cho một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện và có giá trị thực tiễn cao về làn sóng M&A ngân hàng thương mại (NHTM) giai đoạn 2011–2016 và định hướng phát triển đến năm 2025.

Bối cảnh khoa học của công trình gắn liền với việc thực thi Nghị quyết số 05-NQ/TW Hội nghị Trung ương 4 khóa XII và Quyết định số 254/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011–2015". Trước năm 2011, hệ thống NHTM Việt Nam đối mặt với tình trạng phân mảnh nghiêm trọng, quy mô vốn điều lệ mỏng, sở hữu chéo phức tạp và tỷ lệ nợ xấu (NPL) gia tăng đe dọa an toàn hệ thống. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế về M&A ngân hàng rất phong phú, phần lớn đều đặt trong bối cảnh thị trường tài chính phát triển cao (Walter, 2004; Frankel, 2005). Tại Việt Nam, các công trình trước năm 2016 thường chỉ phân tích định tính đơn lẻ, tiếp cận dưới góc độ pháp luật (Phạm Minh Sơn, 2016) hoặc giới hạn phạm vi ở 1–2 trường hợp cụ thể (Nguyễn Quang Minh, 2016 nghiên cứu SHB và HDBank). Luận án của NCS. Vương Thị Minh Đức đã lấp đầy khoảng trống nghiên cứu (research gap) này bằng cách bao quát toàn bộ các thương vụ M&A trong hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2011–2016, thiết lập khung đánh giá đa chiều kết hợp định tính và định lượng.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu của luận án được cụ thể hóa qua 5 vấn đề cốt lõi:

1. Động cơ và bản chất kinh tế nào thúc đẩy các NHTM Việt Nam tham gia vào các thương vụ M&A trong giai đoạn biến động kinh tế vĩ mô?
2. Các phương thức M&A NHTM tại Việt Nam diễn ra như thế nào và có điểm gì khác biệt so với M&A doanh nghiệp thông thường?
3. Những bài học kinh nghiệm quốc tế nào từ Hoa Kỳ, Trung Quốc và Thái Lan có thể áp dụng khả thi vào thị trường Việt Nam?
4. Hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency) và chất lượng dịch vụ của các NHTM Việt Nam biến động ra sao trước và sau khi thực hiện M&A?
5. Hệ giải pháp chiến lược nào cần được thực thi cho các NHTM và cơ quan quản lý nhà nước (NHNN, Chính phủ) đến năm 2025?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết tập trung tư bản (Marx), Lý thuyết cộng hưởng (Synergy Theory), Lý thuyết hiệu quả kinh tế nhờ quy mô và phạm vi (Economies of Scale and Scope), cùng Lý thuyết biên sản xuất phi tham số (Non-parametric Production Frontier). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp từ 2010–2016 của toàn bộ các NHTM Việt Nam, kết hợp khảo sát sơ cấp quy mô 139 cán bộ ngân hàng và 137 khách hàng giao dịch lâu năm.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy hoạt động M&A ngân hàng được xem xét qua nhiều trường phái học thuật với những luồng quan điểm trái chiều sâu sắc. Luồng quan điểm truyền thống theo thuyết tân cổ điển (Neoclassical Theory) nhấn mạnh giá trị cộng hưởng (synergy) và tối đa hóa giá trị cổ đông. Galpin và Herndon (1999) khẳng định M&A là công cụ tối ưu để thâu tóm chi phí và doanh thu dự tính, thúc đẩy tổ chức tiến lên nhờ quy mô. Frankel (2005) và Ingo Walter (2004) đồng thuận rằng M&A ngành tài chính giúp nâng cao tiềm lực vốn, đa dạng hóa danh mục sản phẩm và mở rộng địa bàn hoạt động. Ngược lại, luồng quan điểm phê phán xuất phát từ kinh tế học thể chế và kinh tế chính trị chỉ ra những mặt trái cấu trúc. Dymski (2002) trong công trình "The Global bank merger wave: Implication for developing country" đã phản bác giả định cho rằng M&A ngân hàng luôn mang lại hiệu quả; ông chứng minh kinh nghiệm của Hoa Kỳ mang tính cá biệt và làn sóng M&A xuyên biên giới tại các nền kinh tế đang phát triển thường mang lại tác động hỗn hợp, tạo ra nguy cơ bất bình đẳng và tập trung rủi ro hệ thống hơn là cải thiện hiệu quả thuần túy.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm của Jefferson Wells (2009) chỉ ra rằng khoảng 2/3 thương vụ M&A thất bại trong việc đạt mục tiêu đề ra do xung đột văn hóa doanh nghiệp và bất đồng quản trị nhân sự. John Mylonakis (2006) khi nghiên cứu hệ thống ngân hàng Hy Lạp giai đoạn 1998–2003 đã ghi nhận 3.627 nhân viên mất việc, phản ánh chi phí xã hội đáng kể của quá trình tái cơ cấu. Scott Moeller và Chris Brady (2011) trong nghiên cứu "Intelligent M&A" khẳng định M&A diễn ra theo từng chu kỳ sóng và đòi hỏi năng lực tình báo doanh nghiệp xuyên suốt từ khâu thẩm định chi tiết (due diligence) đến tích hợp hậu M&A.

Tại Việt Nam, các công trình học thuật trước đây phân hóa theo từng khía cạnh hẹp. Trần Ái Phương (2008) và Phạm Đức Nguyện (2008) tiếp cận M&A như giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh và hình thành tập đoàn tài chính nhưng số liệu dừng lại ở giai đoạn trước khủng hoảng 2008. Nguyễn Thị Diệu Chi (2013) sử dụng mô hình Probit trên mẫu 22 tổ chức tài chính để xác định xác suất M&A nhưng chưa đo lường hiệu quả sau sáp nhập. Phan Diên Vỹ (2013) tập trung vào định giá tài sản vô hình và xử lý nợ xấu giai đoạn 2004–2012 bằng phương pháp thống kê mô tả. Nguyễn Quang Minh (2016) đo lường chỉ số Malmquist qua DEA nhưng giới hạn ở 2 ngân hàng (SHB, HDBank).

Luận án của NCS. Vương Thị Minh Đức định vị vững chắc trong khoảng trống học thuật bằng cách kết nối lý thuyết kinh tế vĩ mô với vi mô, so sánh đối chiếu đa quốc gia giữa Hoa Kỳ (thị trường thị trường tự do có kiểm soát chặt chẽ sau khủng hoảng 2008), Trung Quốc (mô hình tái cơ cấu NHTM nhà nước thông qua các công ty quản lý tài sản AMC) và Thái Lan (tái cơ cấu sau khủng hoảng tài chính châu Á 1997 thông qua Kế hoạch tổng thể ngành tài chính - FSMP). Công trình tiến xa hơn các nghiên cứu trước bằng việc đánh giá đồng thời toàn bộ các thương vụ M&A giai đoạn 2011–2016 tại Việt Nam, phân tích cả phương thức tự nguyện lẫn bắt buộc, chỉ ra vai trò điều tiết mang tính lịch sử của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết tập trung tư bản của Karl Marx trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự điều tiết vĩ mô. Trích dẫn trực tiếp từ văn bản luận án, Karl Marx định nghĩa tập trung tư bản là: "quá trình tăng thêm quy mô của tư bản cá biệt sẵn có trong xã hội để hình thành một tư bản cá biệt khác lớn hơn, thông qua việc kết hợp các tư bản riêng lẻ lại với nhau." Luận án chứng minh rằng trong lĩnh vực ngân hàng thương mại, tập trung tư bản không chỉ diễn ra thông qua quy luật cạnh tranh tự đào thải tự nhiên của thị trường tự do, mà còn vận hành dưới sự can thiệp có chủ đích của Nhà nước nhằm bảo đảm an toàn hệ thống và ngăn ngừa rủi ro đổ vỡ dây chuyền (domino effect).

Hệ thống lý thuyết được luận án bổ sung thông qua việc phân định ranh giới bản chất giữa M&A doanh nghiệp phi tài chính và M&A NHTM:

• Tính chất tài sản: Doanh nghiệp sản xuất kinh doanh hàng hóa thông thường; NHTM kinh doanh loại "hàng hóa đặc biệt" là tiền tệ và quyền sử dụng vốn, chịu sự chi phối ngặt nghèo của hệ số an toàn vốn (CAR) và dự trữ bắt buộc.
• Rủi ro lan truyền: Đổ vỡ của một doanh nghiệp thông thường mang tính cục bộ; đổ vỡ của một NHTM dẫn tới khủng hoảng niềm tin người gửi tiền, rủi ro thanh khoản toàn hệ thống và đe dọa ổn định kinh tế vĩ mô.
• Sự can thiệp của cơ quan quản lý: M&A doanh nghiệp chủ yếu dựa trên nguyên tắc tự nguyện thỏa thuận; M&A ngân hàng tại các nền kinh tế chuyển đổi chịu sự phê duyệt, chỉ định hoặc can thiệp xử lý bắt buộc từ Ngân hàng Trung ương.

                     +-----------------------------------+
                     |       TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU        |
                     |   (Lý thuyết & Thực tiễn M&A)     |
                     +-----------------+-----------------+
                                       |
                                       v
                     +-----------------------------------+
                     |      KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU      |
                     |  - Thiếu nghiên cứu toàn diện VN  |
                     |  - Đánh giá toàn bộ deals 2011-16 |
                     +-----------------+-----------------+
                                       |
                                       v
                     +-----------------------------------+
                     |     CƠ SỞ LÝ LUẬN M&A NHTM        |
                     | - Khái niệm, đặc điểm, phương thức|
                     | - Trình tự 7 bước, các nhân tố    |
                     | - Kinh nghiệm Mỹ, TQ, Thái Lan    |
                     +-----------------+-----------------+
                                       |
          +----------------------------+----------------------------+
          |                                                         |
          v                                                         v
+-----------------------+                                 +-----------------------+
|  NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH |                                 | NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG |
| - Thống kê mô tả BCTC |                                 | - Phương pháp DEA     |
| - Báo cáo NHNN, TCTK  |                                 |   (Data Envelopment   |
| - Khảo sát 139 CB NH  |                                 |    Analysis) 2010-2016|
| - Khảo sát 137 KH     |                                 | - Đo lường hiệu quả   |
|                       |                                 |   kỹ thuật (TE)       |
+-----------+-----------+                                 +-----------+-----------+
            |                                                         |
            +----------------------------+----------------------------+
                                         |
                                         v
                     +-----------------------------------+
                     |     THỰC TRẠNG M&A TẠI VIỆT NAM   |
                     |  - Bối cảnh nợ xấu, sở hữu chéo   |
                     |  - Các deals: Tự nguyện & Chỉ định|
                     |  - Đo lường hiệu quả sau M&A      |
                     +-----------------+-----------------+
                                       |
                                       v
                     +-----------------------------------+
                     |  ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ & NGUYÊN NHÂN   |
                     | - Thành công: Giảm bank yếu, CAR  |
                     | - Tồn tại: Xử lý nợ xấu chậm,     |
                     |   văn hóa, xung đột nhân sự       |
                     +-----------------+-----------------+
                                       |
                                       v
                     +-----------------------------------+
                     |    HỆ THỐNG GIẢI PHÁP ĐẾN 2025    |
                     | - 6 giải pháp cho NHTM            |
                     | - Kiến nghị Chính phủ & NHNN      |
                     +-----------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết cấu trúc thị trường và rào cản gia nhập (Industrial Organization), (2) Lý thuyết chi phí giao dịch và tích hợp tổ chức (Transaction Cost Economics), và (3) Lý thuyết biên sản xuất hiệu quả phi tham số (Efficiency Frontier).

Quy trình M&A ngân hàng được chuẩn hóa thành mô hình 7 giai đoạn chặt chẽ:

1. Đánh giá tình hình nội tại của NHTM và xác định mục tiêu chiến lược.
2. Đề xuất phương án M&A xin phê duyệt của Hội đồng quản trị và Đại hội đồng cổ đông.
3. Thỏa thuận hợp tác thông qua biên bản ghi nhớ (MOU).
4. Thẩm định chi tiết và định giá ngân hàng (kết hợp các phương pháp: P/E thị trường, Giá trị tài sản ròng điều chỉnh, Dòng tiền chiết khấu DCF, và Chi phí thay thế).
5. Đàm phán và ký kết hợp đồng M&A chính thức.
6. Hoàn tất thủ tục pháp lý, thay đổi đăng ký kinh doanh và phê chuẩn của NHNN.
7. Xử lý tích hợp hậu M&A (Post-merger integration) về công nghệ, nhân sự và văn hóa doanh nghiệp.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các định chế tài chính hoạt động dưới sự giám sát tiền tệ quốc gia, trong điều kiện thị trường chứng khoán chưa đạt mức hiệu quả hoàn hảo và cơ chế xử lý nợ xấu đang hoàn thiện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan khoa học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) được triển khai lồng ghép đa tầng nhằm kiểm chứng chéo các kết luận:

• Tầng vĩ mô: Phân tích bối cảnh kinh tế, thể chế pháp lý ngân hàng giai đoạn 2011–2016 dựa trên dữ liệu báo cáo thường niên của NHNN, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia (UBGSTCQG), Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Thế giới (WB).
• Tầng vi mô định tính: Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi khảo sát cấu trúc nhằm đánh giá tác động của M&A đối với nhân sự, văn hóa và chất lượng dịch vụ ngân hàng.
• Tầng vi mô định lượng: Ứng dụng mô hình phân tích bao dữ liệu DEA để tính toán điểm hiệu quả kỹ thuật tương đối của các NHTM thực hiện M&A trong chuỗi thời gian 2010–2016.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu sơ cấp tuân thủ các chuẩn mực nghiên cứu hàn lâm:

• Khảo sát cán bộ ngân hàng: Phát ra 150 phiếu khảo sát tại các NHTM tham gia M&A; thu về 143 phiếu; sàng lọc được 139 phiếu hợp lệ (tỷ lệ hợp lệ đạt 92,7%). Nội dung khảo sát tập trung vào động lực M&A, tính minh bạch thông tin, xung đột lợi ích cổ đông và tích hợp nhân sự.
• Khảo sát khách hàng: Phát ra 150 phiếu cho các khách hàng có thời gian giao dịch liên tục từ 3–5 năm tại các NHTM trước và sau M&A; thu về 140 phiếu; sàng lọc được 137 phiếu hợp lệ (tỷ lệ hợp lệ đạt 91,3%). Nội dung đánh giá chất lượng sản phẩm dịch vụ, độ tin cậy và sự gián đoạn giao dịch.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp dữ liệu báo cáo tài chính kiểm toán, dữ liệu khảo sát thực địa và phỏng vấn chuyên sâu chuyên gia quản lý để bảo đảm độ giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy (reliability) của kết quả.

Data và phân tích

Mô hình định lượng trung tâm là phương pháp phân tích bao dữ liệu DEA phi tham số. Trích dẫn nguyên văn từ văn bản luận án: "Mô hình này nhằm đo lường hiệu quả kỹ thuật (TE) dựa trên đánh giá tổng hợp những yếu tố đầu vào và đầu ra của các đơn vị ra quyết định DMU (Decision Making Unit)... DEA được áp dụng trong nhiều lĩnh vực, hầu hết các ứng dụng của DEA tập trung vào việc đánh giá hiệu quả. DEA dựa trên cơ sở xây dựng đường giới hạn hiệu quả, mức độ hiệu quả của các đơn vị được xác định bởi vị trí của nó so với đường giới hạn hiệu quả trong không gian đa chiều của các yếu tố đầu vào và đầu ra."

Mô hình DEA tiếp cận theo định hướng trung gian tài chính (Intermediation Approach):

• Các biến đầu vào (Inputs): Tổng vốn huy động (Deposits), Chi phí hoạt động/Chi phí quản lý (Operating Expenses), Quy mô vốn tự có (Equity Capital), Tổng số lao động hoặc tài sản cố định.
• Các biến đầu ra (Outputs): Tổng dư nợ cho vay (Total Loans), Thu nhập ngoài lãi (Non-interest Income), Lợi nhuận trước thuế/Lợi nhuận ròng (Net Profit).
• Phần mềm xử lý: Ứng dụng phần mềm chuyên dụng DEA-Solver Pro và VDEA 2.0 để giải bài toán tối ưu hóa quy hoạch tuyến tính xây dựng đường biên sản xuất (piecewise linear production frontier).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2011–2016 mang lại các phát hiện đột phá:

1. Quy luật suy giảm hiệu quả kỹ thuật ngắn hạn sau M&A: Kết quả DEA chỉ ra rằng điểm hiệu quả kỹ thuật (TE) của phần lớn NHTM sáp nhập đều sụt giảm rõ rệt trong năm đầu tiên ($t+1$) sau khi hoàn tất giao dịch so với thời điểm trước sáp nhập ($t-1$). Nguyên nhân không nằm ở sai lầm chiến lược mà do gánh nặng tài chính từ việc hấp thụ nợ xấu của ngân hàng yếu kém, chi phí tái cấu trúc mạng lưới chi nhánh và độ trễ trong đồng bộ hóa hệ thống công nghệ thông tin.
2. Sự phục hồi và cải thiện hiệu quả dài hạn: Từ năm thứ 2 đến năm thứ 3 sau M&A ($t+2, t+3$), các chỉ số tài chính (ROA, ROE, NIM) và điểm hiệu quả kỹ thuật DEA bắt đầu có sự đảo chiều tích cực. Quy mô tổng tài sản và vốn tự có tăng vọt giúp các ngân hàng sau M&A (như BIDV sau khi nhận sáp nhập MHB, Sacombank sau sáp nhập Southern Bank, SHB sau khi tiếp nhận Habubank) gia tăng đáng kể thị phần tín dụng và khả năng cạnh tranh.
3. M&A như một công cụ giải cứu hệ thống bắt buộc: Khác với các nền kinh tế phát triển nơi M&A chủ yếu mang tính thù địch (hostile takeover) hoặc mở rộng thị trường tự nguyện, làn sóng M&A ngân hàng 2011–2016 tại Việt Nam mang đậm tính chất cơ cấu lại bắt buộc dưới sự bảo trợ của NHNN nhằm thanh lọc các tổ chức yếu kém, chấm dứt tình trạng chạy đua lãi suất huy động ngầm và ngăn chặn đổ vỡ thanh khoản cục bộ.
4. Hiện tượng xung đột văn hóa và chảy máu chất xám cục bộ: Kết quả khảo sát 139 cán bộ ngân hàng chỉ ra rằng hơn 65% nhân sự nòng cốt tại các ngân hàng bị sáp nhập cảm thấy bất an về vị trí công tác và lộ trình thăng tiến, dẫn tới sự dịch chuyển lao động chất lượng cao sang các định chế tài chính khác, làm chậm tiến độ hòa nhập văn hóa doanh nghiệp.
5. Đánh giá tích cực từ phía người sử dụng dịch vụ: Khảo sát 137 khách hàng cho thấy sau giai đoạn bỡ ngỡ ban đầu, trên 78% khách hàng đánh giá cao chất lượng mạng lưới phòng giao dịch mở rộng, tính năng ngân hàng điện tử hiện đại hơn và quy trình giải ngân chuyên nghiệp hơn của pháp nhân ngân hàng mới sau M&A.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án chứng minh tính hữu dụng của mô hình DEA trong việc đánh giá hiệu quả kỹ thuật ngân hàng tại thị trường mới nổi, đồng thời bổ sung luận cứ khẳng định hiệu quả M&A ngân hàng có độ trễ thời gian (time-lag effect) từ 2–3 năm.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình đánh giá kết hợp chỉ tiêu tài chính truyền thống (CAMELS, ROA, ROE) với chỉ số phi tham số DEA và khảo sát xã hội học, tạo khuôn mẫu thực nghiệm cho các nghiên cứu tiếp theo trong khối tài chính ASEAN.
• Về thực tiễn quản trị ngân hàng: Cung cấp khuyến nghị cho các nhà quản trị NHTM: (1) Cần xây dựng kế hoạch thẩm định toàn diện (Due Diligence) không chỉ về tài chính mà cả văn hóa và nhân sự; (2) Đa dạng hóa phương thức thanh toán M&A (kết hợp hoán đổi cổ phiếu, tiền mặt và phát hành trái phiếu chuyển đổi); (3) Thiết lập lộ trình truyền thông minh bạch nhằm bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số và trấn an khách hàng.
• Về chính sách quản lý nhà nước:
  • Kiến nghị Chính phủ hoàn thiện khung khổ pháp lý về xử lý tài sản bảo đảm, nâng cao vai trò và năng lực tài chính của Công ty Quản lý Tài sản Việt Nam (VAMC).
  • Kiến nghị NHNN nâng dần hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi (BHTG) tiệm cận thông lệ quốc tế để củng cố niềm tin của người gửi tiền, đồng thời tăng cường thanh tra giám sát ngăn ngừa sở hữu chéo và thao túng ngân hàng.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Giới hạn chuỗi thời gian: Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm dừng lại ở mốc năm 2016. Do đó, tác động dài hạn của các thương vụ mua bắt buộc 0 đồng (như OceanBank, GPBank, VNCB) chưa thể đo lường trọn vẹn qua DEA ở giai đoạn tái cơ cấu tiếp theo.
• Tính minh bạch thông tin: Một số ngân hàng yếu kém trong diện tái cơ cấu có độ trễ và sự thiếu đồng nhất trong việc công bố báo cáo tài chính kiểm toán giai đoạn trước sáp nhập, tạo ra thách thức trong việc chuẩn hóa dữ liệu đầu vào.
• Phương pháp định lượng: Mô hình DEA đo lường hiệu quả tương đối trong tập mẫu nhưng chưa tính tới các yếu tố ngẫu nhiên ngoài tầm kiểm soát của ngân hàng như cú sốc chính sách tiền tệ vĩ mô.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khung phân tích DEA đa kỳ kết hợp chỉ số Malmquist Productivity Index (MPI) để phân tách sự thay đổi hiệu quả kỹ thuật thuần túy và thay đổi công nghệ giai đoạn 2016–2025.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đánh giá tác động lan tỏa của mạng lưới chi nhánh ngân hàng sau M&A đối với phát triển kinh tế vùng.
3. Nghiên cứu tác động của làn sóng chuyển đổi số (Fintech, Digital Banking) đối với các thương vụ M&A giữa NHTM và các công ty công nghệ tài chính trong kỷ nguyên 4.0.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng tại Việt Nam; cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện về giai đoạn tái cấu trúc ngân hàng 2011–2016.
• Chuyển đổi ngành ngân hàng: Cung cấp cẩm nang thực thi 7 bước cho ban trù bị M&A của các NHTM, giúp tối ưu hóa chi phí tái cơ cấu và giảm thiểu rủi ro xung đột hậu sáp nhập.
• Đóng góp chính sách: Các đề xuất về xử lý nợ xấu, hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường mua bán nợ và kiểm soát sở hữu chéo đã đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn cho việc ban hành Nghị quyết 42/2017/QH14 của Quốc hội về thí điểm xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp một nghiên cứu điển hình (case study) điển hình từ Việt Nam vào kho tàng y văn thế giới về tái cơ cấu hệ thống tài chính tại các quốc gia đang phát triển có nền kinh tế chuyển đổi.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận mô hình nghiên cứu kết hợp DEA và khảo sát thực địa; khai thác các khoảng trống nghiên cứu về quản trị rủi ro và tích hợp văn hóa hậu M&A.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành các NHTM: Nắm vững quy trình thẩm định, phương pháp định giá ngân hàng (DCF, P/E, Chi phí thay thế) và chiến lược quản trị biến động nhân sự sau sáp nhập.
• Cơ quan quản lý nhà nước (NHNN, Bộ Tài chính): Sở hữu cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách tái cơ cấu hệ thống TCTD, định hình tiêu chí lựa chọn ngân hàng sáp nhập và giám sát an toàn vĩ mô đến năm 2025.
• Cổ đông và Khách hàng ngân hàng: Nâng cao nhận thức về quyền lợi pháp lý, cơ chế hoán đổi cổ phần và an toàn tiền gửi trong quá trình tái cấu trúc định chế tài chính.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Luận án đã mở rộng Lý thuyết tập trung tư bản của Karl Marx và Lý thuyết chi phí giao dịch vào lĩnh vực ngân hàng tại một nền kinh tế chuyển đổi, làm sáng tỏ cơ chế M&A ngân hàng có sự can thiệp của Nhà nước, phân biệt rạch ròi bản chất kinh tế và rủi ro lan truyền giữa M&A NHTM và M&A doanh nghiệp phi tài chính.
2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?
   So với công trình của Phan Diên Vỹ (2013) chỉ dùng thống kê mô tả hay Nguyễn Quang Minh (2016) chỉ đo lường 2 ngân hàng, luận án này áp dụng mô hình DEA phi tham số trên toàn bộ các thương vụ M&A ngân hàng giai đoạn 2011–2016, đồng thời tam giác hóa dữ liệu với 2 bộ khảo sát thực địa độc lập (139 cán bộ và 137 khách hàng).
3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất có bằng chứng dữ liệu?
   Đó là sự sụt giảm tất yếu của hiệu quả kỹ thuật (TE) trong ngắn hạn ($t+1$) tại hầu hết các ngân hàng nhận sáp nhập do gánh nặng trích lập dự phòng rủi ro nợ xấu từ ngân hàng bị sáp nhập, nhưng hiệu quả sẽ đảo chiều tăng trưởng mạnh mẽ sau giai đoạn hấp thụ từ năm thứ 2 đến thứ 3 ($t+2, t+3$).
4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không?
   Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình 7 bước triển khai M&A, định nghĩa rõ ràng các biến số đầu vào/đầu ra trong mô hình DEA, công thức toán học định giá ngân hàng (P/E, DCF) và đính kèm đầy đủ cấu trúc phiếu điều tra khảo sát trong phần phụ lục.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?
   Luận án định hình lộ trình phát triển M&A ngân hàng đến năm 2025 gắn liền với việc đáp ứng chuẩn mực Basel II, Basel III, xử lý triệt để nợ xấu thông qua thị trường mua bán nợ chuyên nghiệp và mở rộng M&A xuyên biên giới với các định chế tài chính quốc tế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Vương Thị Minh Đức là một công trình khoa học mẫu mực với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận về M&A NHTM, xác lập sự khác biệt căn bản giữa M&A ngân hàng và M&A doanh nghiệp thông thường.
2. Đúc kết sâu sắc kinh nghiệm tái cơ cấu ngân hàng quốc tế từ Hoa Kỳ, Trung Quốc và Thái Lan, rút ra 5 bài học thích ứng cho Việt Nam.
3. Đánh giá toàn diện bức tranh M&A ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2011–2016 thông qua cả 2 lăng kính: thương vụ tự nguyện và can thiệp chỉ định.
4. Ứng dụng thành công mô hình định lượng DEA chứng minh quy luật biến động hiệu quả kỹ thuật và độ trễ phục hồi của ngân hàng hậu sáp nhập.
5. Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp chiến lược khả thi cho NHTM và các kiến nghị chính sách đồng bộ cho Chính phủ và NHNN hướng tới mục tiêu phát triển hệ thống ngân hàng an toàn, hiệu quả và hội nhập quốc tế bền vững đến năm 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hoạt động mua bán và sáp nhập (Mergers and Acquisitions – M&A) được bắt đầu vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, là thuật ngữ để chỉ sự kết hợp giữa hai hay nhiều doanh nghiệp với nhau thông qua hình thức sáp nhập, hợp nhất hay mua lại. M&A mang lại lợi ích to lớn cho tất cả các bên tham gia. Nó giúp các doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư, tập trung các nguồn lực và tận dụng mọi thế mạnh của các bên tham gia đạt được lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Trên thế giới, hoạt động mua bán, sáp nhập được coi là một trong những giải pháp tổ chức lại các doanh nghiệp, đồng thời cũng tạo ra xu thế tập trung lại để thống nhất, tập hợp các nguồn lực về tài chính, công nghệ, nhân lực, thương hiệu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh. Trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, hoạt động mua bán và sáp nhập NHTM là xu hướng phổ biến nhằm cải tổ hệ thống NHTM, tăng cường tính cạnh tranh và khai thác các lợi thế kinh tế. Lịch sử hoạt động M&A NHTM trên thế giới cho thấy hoạt động này, ngoài việc đem lại lợi ích giúp các NHTM nâng cao năng lực tài chính còn mang đến những kết quả khả quan khác như gia tăng lợi nhuận, tinh giảm bộ máy hoạt động, tiết kiệm chi phí xâm nhập thị trường hay giải cứu các NHTM bên bờ vực phá sản. Tại Việt Nam, hoạt động M&A xuất hiện từ năm 1997 và thị trường cho hoạt động này phát triển kể từ năm 2006, khi mà Luật doanh nghiệp 2005 có hiệu lực và đi vào đời sống.

Trong quá trình tái cơ cấu hệ thống NH, hoạt động M&A đóng vai trò hết sức quan trọng. Vấn đề tái cấu trúc nền kinh tế nói chung và hệ thống NH nói riêng đã trở thành điểm nóng ở Việt Nam trong thời gian qua. Nghị quyết số 05- NQ/TW Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII với những nội dung chính về một số chủ trương, chính sách lớn nhằm tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động, sức cạnh tranh của nền kinh tế trong đó đưa ra các mục tiêu về cơ cấu lại thị trường tài chính, trọng tâm là các TCTD với mục tiêu cụ thể là tiếp tục lành mạnh hoá tình hình tài chính, nâng cao năng lực quản trị của các TCTD theo quy định của pháp luật và phù hợp với thông lệ quốc tế. Đối với hệ thống NHTM Việt Nam, đứng trước thách thức lớn khi mà tình hình kinh tế vĩ mô đất nước gặp nhiều khó khăn, những yếu kém của hệ 2 thống NH tích tụ trong một thời gian dài đã lộ rõ, cạnh tranh giữa các NHTM ngày càng khắt khe hơn, khiến hoạt động mua bán, sáp nhập NHTM trở thành một xu thế tất yếu.

Hoạt động M&A NHTM tại Việt Nam đã bước đầu phát triển cả về số lượng và giá trị, tuy nhiên quy mô, phương thức thực hiện vẫn còn khiêm tốn so với các nước trong khu vực và trên thế giới, trong quá trình triển khai hoạt động M&A NHTM cũng xuất hiện nhiều bất cập, khó khăn. Xuất phát từ bối cảnh tái cấu trúc hệ thống ngân hàng diễn ra ngày càng sâu rộng, từ tính tất yếu của khuynh hướng mua bán sáp nhập toàn cầu nhằm tạo sức mạnh cho các NHTM trên thế giới, việc tiếp tục nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn giúp đẩy mạnh hoạt động M&A NHTM ở Việt Nam là một điều vô cùng cần thiết. Nhận thức được tính bức thiết của vấn đề tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Hoạt động mua bán và sáp nhập ngân hàng thương mại tại Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu 2.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Hoạt động mua bán và sáp nhập đã xuất hiện từ rất lâu trên thế giới, cho đến nay đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm liên quan đến hoạt động mua bán sáp nhập nói chung và hoạt động mua bán và sáp nhập NH nói riêng.L trong nghiên cứu “Financial characteristics of merged firms”, (1973) Journal of financial and quantitative analysis [94] nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc ra quyết định thưc hiện mua bán sáp nhập. Trong nghiên cứu này tác giả thực hiện phân tích định lượng trên cơ sở các yếu tố: Mức độ tăng trưởng, quy mô vốn, chính sách cổ tức, tình hình thanh khoản, lợi nhuận, đòn bẩy tài chính, quy mô thị trường chứng khoán là những nhân tố có tác động đến chiến lược M&A của doanh nghiệp. Thông qua việc nghiên cứu các yếu tố độc lập này tác giả đưa ra kết luận rằng trong các nhân tố đó thì yếu tố quy mô vốn và lợi nhuận chính là 2 nhân tố căn bản tác động tới việc thực hiện M&A của doanh nghiệp.Galpin và Mark Herndon trong nghiên cứu “The complete guide to mergers and acquisitions: process tools to support M&A integration at every level” (1999) [95] đưa ra những nội dung hướng dẫn hoàn chỉnh về hợp nhất và sáp nhập, 3 là cuốn cẩm nang để lập kế hoạch và quản lý tích hợp sau khi sáp nhập, bao gồm đầy đủ các hướng dẫn, công cụ hoàn chỉnh về sáp nhập và mua lại, là hướng đi cho các doanh nghiệp muốn tối đa hoá giá trị của giao dịch, cung cấp thông tin cho phép các công ty nhanh chóng và thận trọng nắm bắt được các kết hợp chi phí và doanh thu dự tính và để thúc đẩy tổ chức được kết hợp về phía trước. Trong cuốn sách này, các tác giả đi xem xét các công cụ hỗ trợ quá trình M&A ở mọi cấp độ, nghiên cứu sự phức tạp trong các vụ sáp nhập thành công cũng như cách đối diện với nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là vấn đề sắp xếp điều hành cùng với những chiến lược của tổ chức mới, sự phù hợp về tổ chức, sự phù hợp về văn hóa tổ chức, thời điểm ra quyết định.

Tác giả cho rằng về cơ bản một thương vụ M&A được xem là thành công khi giá trị cổ đông tăng lên nhanh hơn so với trước khi thương vụ được tiến hành, tuy nhiên trong nhiều trường hợp các công ty sáp nhập đều không đạt mục tiêu chiến lược đã đề ra, nhân tố phổ biến nhất gây ra những thất bại là các vấn đề về nhân sự và các vấn đề liên quan đến văn hóa tổ chức của công ty. Trách nhiệm quản lý toàn bộ chính sách và định hướng của doanh nghiệp và các thương vụ M&A thuộc về trách nhiệm của ban giám đốc, các cấp quản lý cần cân nhắc thấu đáo tới các vấn đề của công ty. Tác giả thiết lập sơ đồ các vấn đề và quy trình M&A trong đó gồm các nội dung: hình thành (xác định chiến lược kinh doanh, xác định chiến lược tăng trưởng, xác định tiêu chí mua lại, bắt đầu thực hiện chiến lược); định vị (xác định các công ty và thị trường mục tiêu, chọn mục tiêu, công bố thư ngỏ, xây dựng kế hoạch M&A, thư đề xuất về vấn đề bảo mật); điều tra (thực hiện phân tích thẩm tra tài chính, nhân sự, văn hóa, pháp lý, môi trường, vốn tri thức, xây dựng các kế hoạch M&A sơ bộ, quyết định việc đàm phán); đàm phán (thiết lập các điều khoản thương vụ về pháp lý, cấu trúc và tài chính, nhân sự chủ chốt); thực hiện M&A (hoàn thiện và thực thi các kế hoạch); thúc đẩy (gắn kết các mục tiêu của tổ chức với chiến lược kinh doanh để duy trì thành công của tổ chức trong tương lai, tối đa hóa giá trị lâu dài của tổ chức hậu M&A). Tác giả đặc biệt nhấn mạnh vai trò của truyền thông trong hoạt động mua bán sáp nhập.

Để đảm bảo sự thành công của một thương vụ M&A, điều quan trọng là có được sự đồng thuận của các bên trong giao dịch mua bán, ngoài ra còn các mối quan hệ với cổ đông và đội ngũ nhân sự. Các phương thức truyền thông tới các chủ thể này cần mô tả sự hợp lý và cần thiết của giao dịch M&A, vai trò mới của đội ngũ nhân sự hay những 4 lợi ích mà khách hàng, cổ đông, doanh nghiệp mong đợi. Phương thức truyền thông được sử dụng có thể thông qua các website, thư điện tử, các bài diễn thuyết, ấn bản báo chí, cuộc họp trực tiếp…Nội dung truyền thông ở các phương tiện càng nhất quán thì độ tin cậy được tạo ra càng cao. Tác giả cũng khuyến cáo trong mỗi thương vụ M&A thường sẽ xuất hiện những tin đồn thất thiệt, việc đưa ra những thông tin chính xác và hiệu quả là cách tốt nhất để kiểm soát và hạn chế những rủi ro từ những tin đồn thất thiệt đó.Dymski trong nghiên cứu “The Global bank merger wave: Implication for developing country” (2002) [76], tạp chí The Developing Economies, số 40, trang 435–466, tháng 12/2002 xem xét lại nguyên nhân và tác động của làn sóng sáp nhập NH toàn cầu, đặc biệt là đối với các nền kinh tế đang phát triển.

Trong khi những nghiên cứu trước đó giả định rằng việc thực hiện M&A xuyên quốc gia mang lại hiệu quả theo định hướng cụ thể và trường hợp của Hoa Kỳ là trường hợp tiêu biểu thì trong nghiên cứu này tác giả lập luận rằng những kinh nghiệm của Hoa Kỳ là cá biệt, không phải mô hình chung cho tất cả các quốc gia khác, và sáp nhập NH là không hiệu quả theo định hướng; thay vào đó, làn sóng sáp nhập này đã nảy sinh do những yếu tố thuộc về cầu trúc vĩ mô và vì sự thay đổi theo thời gian trong động cơ chiến lược của các NH. Bài viết này cho rằng các NH lớn tham gia vào các vụ sáp nhập xuyên biên giới vì họ muốn đạt được mục tiêu mở rộng việc cung cấp các dịch vụ tài chính ở các quốc gia khác. Đối với các nền kinh tế đang phát triển, việc mua lại xuyên biên giới của các NHTM địa phương với các NHTM nước ngoài mang lại những tác động hỗn hợp; và nó không đơn thuần chỉ là những tác động tích cực. Ingo Walter trong nghiên cứu “Mergers and acquisitions in banking and finance: what works, what fails, and why” (2004) [77] Oxford University Press, Inc, pp 70-108 nghiên cứu một cách rõ ràng và trực quan cũng như toàn diện về sáp nhập và mua lại trong ngành dịch vụ tài chính.

Cuốn sách này xem xét các vấn đề quản lý quan trọng, tập trung vào các giao dịch M&A như một công cụ quan trọng trong chiến lược kinh doanh với mục tiêu để gia tăng giá trị cổ đông.