CHƯƠNG 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Nghiên cứu quá trình thâm nhập cũng như hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Đông Á nói chung không phải là đề tài quá mới mẻ trên bình diện sử học quốc tế. Được hiểu là tiền thân của hệ thống chính quyền thuộc địa Anh ở phương Đông, Công ty Đông Ấn Anh đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều thế hệ sử gia phương Tây từ đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, xuất phát từ vai trò quan trọng của nền mậu dịch của Công ty với Trung Quốc trong sự bành trướng về thương mại và lãnh thé của Công ty trong thé kỷ XVIII mà sự chú trọng của các sử gia đều hướng về mối quan hệ giữa Công ty Đông Ấn Anh với Trung Quốc.
Bằng chứng là đã có hàng loạt các công trình nghiên cứu quan trọng về mối quan hệ Anh-Hoa được công bố trong nửa dau thé ky XX. Đối với hoạt động của công ty Đông An Anh ở khu vực Đông Nam A, những nghiên cứu của các sử gia phương Tây hạn chế hơn. Trong thập niên 30 của thế kỷ trước, nhà sử học Anh, D.Hall lần lượt cho công bố những nghiên cứu của mình về hoạt động của công ty Đông An Anh tại Mién Điện và đến năm 1955, cuốn chuyên khảo nỗi tiếng A History of Southeast Asia của Ông được ấn hành. Vậy nên đúng như nhà nghiên cứu D.Basset đã cho rằng, cho đến năm 1960, hiếm có một công trình nghiên cứu thực sự chuyên sâu nào về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở khu vực Viễn Đông thé ky XVII xuất phát từ hiện thực lịch sử là, đến khoảng năm 1700, kim ngạch buôn bán của Công ty Đông Án Anh với các quốc gia Viễn Đông, nhất là với Trung Quốc, quá khiêm tốn nếu so với kim ngạch của Công ty trong phan lớn thế kỷ XVIII.
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu về hoạt động của Công ty Đông An Anh ở Xiêm cũng sẽ giúp soi sáng một phan lich sử thâm nhập của Công ty vào Đông Á nói chung và Đông Nam Á nói riêng. Trong số các nghiên cứu về quan hệ của vương quốc Xiêm với các thé lực hàng hải phương Tây trong thé ky XVII, “English Intercourse with Siam in the Seventeenth Century”, của tác giả John Anderson (xuất ban năm 1890) được đánh 16 giá là sớm nhất và tiêu biểu nhất. Trên cơ sở tham khảo nguồn tư liệu dày đặn, cuốn sách của John Anderson cung cấp cho người đọc một bức tranh tương đối toàn diện về quá trình thâm nhập, hoạt động cũng như mối quan hệ day thăng tram của Công ty Đông An Anh ở vương quốc Xiêm thé ky XVII. Tuy nhiên ra đời cách đây hơn 1 thế kỷ nên công trình của Anderson không tránh khỏi những hạn chế về quan điểm sử học, những nhằm lẫn về thông tin, thậm chí tồn tại nhiều nhận định thiếu chính xác về quan hệ giữa EIC và vương quốc Xiém trong thé ky XVII.
Những hạn chế trong tác phẩm của John Anderson về sau được sử gia hậu bối là D.Basset chỉ ra trong loạt bài nghiên cứu của ông về hoạt động của Công ty Đông An Anh ở Viễn Đông nói chung và ở Xiêm nói riêng. Tuy nhiên, mặc cho những hạn chế nêu trên, công trình mang tính khai mở của John Anderson thực sự vẫn là một tác phẩm khảo cứu có giá trị từ nguồn tư liệu gốc, cung cấp cho người đọc bức tranh toàn cảnh về hoạt động của EIC ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII. Đến năm 1940, trên cơ sở kế thừa một phần những nghiên cứu trước đó của Anderson, E.Hutchinson đã hoàn thành tác phẩm “Adventures in Siam in the Seventeenth Century”. Tác phâm của Hutchinson được nghiên cứu dựa trên nguồn tư liệu Anh và Pháp phong phú, tập trung vào diễn biến của mối quan hệ hết sức phức tạp giữa Xiêm thời kỳ vua Narai với các thế lực phương Tây, nhất là Anh và Pháp, cùng với một nhân vật người nước ngoài rất đặc biệt trên sân khấu chính trị Xiêm lúc bấy giờ là Constance Phaulkon.
Bên cạnh đó, nghiên cứu của E.Hutchinson cũng cho thấy bước ngoặt của lịch sử Xiêm chính là cuộc cách mạng năm 1688 - đánh dấu kết thúc sự cởi mở của vua Narai với thế giới bên ngoài, và khởi đầu của kỷ nguyên “tự cô lập” dưới triều đại Ban Phlu Luang (1688-1767) - khởi đầu bang cuộc cách mang 1688 do vua Phetracha (1688-1703) lãnh dao - diéu này cuối cùng ngăn cản Xiêm bắt kịp với sự tiến bộ của phương Tây trong các thé kỷ sau. Mặc dù một số nhận định, đánh giá của E.Hutchinson về sau đã được các học giả khác chứng minh là không phù hợp nhưng giá trị của công trình học thuật này vẫn vô cùng quan trọng khi nghiên cứu về mối quan hệ bang giao - thương mại giữa Xiêm với các nước phương Tây trong thé ky XVII. 17 Trong các nghiên cứu gần đây nhất phải ké đến nghiên cứu của của Dirk Vander Cruysse “Siam and the West 1500-1700”. Công trình này biên soạn vô cùng công phu trên cơ sở khai thác tương đối triệt để các nguồn tư liệu Pháp, Anh, Hà Lan.
Tác phẩm chia làm 5 phần với 20 chương, tập trung vào câu chuyện về sự thành công và thất bại trong quan hệ bang giao - thương mại của Pháp ở Xiêm từ thập niên 1660 đến thập niên 1680.Hutchinson, người đồ lỗi cho thái độ dân tộc chủ nghĩa và thái độ bài ngoại của vua Xiêm sau cuộc cách mạng 1688, Van der Cruysse lại nhắn mạnh đến tương phản trong trạng thái tam lý giữa chủ nhà và khách, nhưng đặc biệt là sự không khoan dung tôn giáo đối với Pháp. Tuy nhiên, mặc dù công trình đề cập rất ít đến sự có mặt của người Anh ở Xiêm, nhưng nó cũng giúp ích cho chúng ta có nhìn khách quan hơn về lịch sử Xiêm trong bối cảnh có sự thâm nhập của các thế lực phương Tây. Ngoài ra nhiều ánh sáng đã soi rọi vào các quan hệ đối tác giữa người châu Âu và Xiêm trong giai đoạn cận đại sơ kỳ bằng các nghiên cứu dựa vào các nguồn tư liệu Hà Lan. Tiên phong trong việc sử dụng các nguồn tư liệu này đề nghiên cứu lịch sử Xiêm chính là George Smith Vinal với tác pham “The Dutch in Seventeenth- Century Thailand” được xuất bản năm 1977.
Trong nghiên cứu của mình George Smith Vinal đã phân tích rất cụ thê sự phát triển của mối liên hệ chính trị, thương mại, và xã hội giữa Hà Lan và Xiêm thế kỷ XVII, đồng thời đưa ra những lý giải sâu sắc về ban chất dẫn đến thành công của Công ty Đông An Hà Lan (VOC) ở Xiêm. Trong khảo cứu của mình về mối quan hệ giữa Xiêm và Hà Lan trong thế kỷ XVII và XVIII, Han ten Brummelhuis với công trình “Merchant, Courtier and Diplomat: A History of the Contacts Between the Netherlands and Thailand”, xuat ban năm 1987,’ tiếp tục chứng minh cho sự thích ứng rat tốt của thương nhân Ha Lan với tình hình chính trị, xã hội Xiêm. Một công trình tiêu biểu khác cũng sử dụng tư liệu lưu trữ Hà Lan là nghiên cứu của Dhravat na Pombeja “A Political History of Siam under the Prasatthong Dynasty, 1629-1688” được hoàn thành năm Š George Smith Vinal (1977), The Dutch in Seventeenth Century Thailand, Northern Illinois University Press. ®Han ten Brummelhuis (1987), Merchant, Courtier and Diplomat: A History of the Contacts Between the Netherlands and Thailand, Uitgeversmaatschappij de Tijdstroom 18 1984.'° Dhiravat na Pombejra đã làm sáng tỏ bang cách nào mà người Hà Lan đã tồn tại về chính tri và tiếp tục duy trì sự hiện diện của họ ở Xiêm, ngay cả sau khi có sự trục xuất người Anh và sau đó người Pháp trong thập niên 1680.
Việc tiếp tục có trao đôi thương mai của Xiêm với người Hà Lan và người nước ngoài khác bác bỏ quan điểm cho răng, sau cuộc Cách mạng 1688, vương quốc đã cắt đứt liên lạc với thế giới bên ngoài. Thế ky XVIII, Ayutthaya không suy tàn; thay vào đó, vương quốc và triều đình Xiêm vẫn tiếp tục thịnh vượng về thương mại và văn hóa. Cuối cùng, kế thừa các thành tựu của giới sử gia Thái, một công trình mang tính tổng hợp cao về mối quan hệ giữa Xiêm và Hà Lan đã được Bhawan Ruangsilp xuất bản năm 2007 với nhan đề “Dutch East India Company Merchants at the Court of Ayutthaya 1604-1765”.'' Ö công trình này Ruangsilp một lần nữa minh chứng hoạt động năng nổ, kha năng thích ứng của thương nhân VOC đối với các điều kiện chính trị, xã hội phức tạp ở Xiêm. Đó cũng chính là điều kiện tiên quyết cho thành công của VOC ở đây.
Như vậy, có thé nói, trái với những nghiên cứu về hoạt động của EIC ở vương quốc Xiêm, các nghiên cứu chủ yếu cho đến nay của giới sử gia Thái tập trung nhiều vào khảo cứu quan hệ của VOC với triều đình Xiêm hơn. Tuy không đề cập nhiều đến người Anh trong các nghiên cứu này, nhưng những nghiên cứu quan trọng về VOC ở Xiêm sẽ góp phan cho chúng ta có cái nhìn đối sánh giữa các thế lực hàng hải phương Tây đang hoạt động ở Xiêm lúc bấy giờ. Bắt đầu từ những thập niện 1660 đến thập niên 1680, trên sân khẩu chính trị Xiêm xuất hiện một người Hy Lạp vô cùng đặc biệt là Constance Phaulkon (1647- 1688). Ban đầu là một nhân viên của Công ty Đông An Anh về sau nhờ khả năng về ngôn ngữ, kinh nghiệm hàng hải, Phaulkon ngày càng chiếm được cảm tình của vua Narai (1632-1688) và leo lên đỉnh cao của nac thang danh vọng trong cơ cấu chính trị Xiêm và từng bước chi phối nhiều hoạt động thương mai của vương quốc.
An số về Phaulkon trong nền chính trị Xiêm đã khiến cho giới nghiên cứu cũng rất quan '°Dhiravat na Pombejra (1984) “A Political History of Siam under the Prasatthong Dynasty, 1629-1688” (Diss., University of London) " Bhawan Ruangsilp (2007), Dutch East India Company Merchants at the Court of Ayutthaya 1604-1765, Leiden: Bostons. Băng chứng là đã có rất nhiều công trình được xuất bản liên quan trực tiếp đến nhân vật này, có thé kế đến như: “Phaulkon: The Greek first counsellor at the Court of Siam: an appraisal” của George A Sioris xuất bản năm 1998; “The Phaulkon Legacy” cua Walter J.Strach III xuất bản năm 2013; “FOR THE LOVE OF SIAM: The Story of King Narai and Constantine Phaulkon” cua Harold Stephens xuất bản năm 2009; “The Falcon's Last Flight (The Great Epic Anthology of Thailand)” của Axel Alywen xuất bản 2013; “The Falcon of Siam: The Great Epic novel of Thailand” của Axel Alywen xuất bản 2014;.