Luận án tiến sĩ vấn đề chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu theo quy định của điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia lý luận và thực tiễn

Luận án tiến sĩ phân tích vấn đề chồng lấn giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu theo pháp luật quốc tế và quốc gia.

• Tác giả: Lê Thị Anh Xuân
• Người hướng dẫn: TS. Trần Minh Ngọc
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Giải Quyết Chồng Lấn Bảo Hộ Quyền Tác Giả Và Sở Hữu Công Nghiệp Nhãn Hiệu Theo Luật Quốc Tế Và Quốc Gia
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CHỒNG LẤN TRONG BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ VÀ QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU VÀ VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài về chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu nước ngoài về chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT nói chung
• 1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu nước ngoài về chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 1.4. Tình hình nghiên cứu trong nước về chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 1.5. Nhóm các công trình nghiên cứu trong nước về chồng lấn trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ nói chung
• 1.6. Nhóm các công trình nghiên cứu trong nước về chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 1.7. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.8. Đánh giá về mặt lý luận
• 1.9. Đánh giá về thực tiễn
• 1.10. Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.11. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.12. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN CHUNG VỀ VẤN ĐỀ CHỒNG LẤN TRONG BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ VÀ QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm, các kiểu chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.1.1. Khái niệm về chồng lấn trong bảo hộ quyền Sở hữu trí tuệ và chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.1.2. Đặc điểm của chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.1.3. Các kiểu chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.2. Nguyên nhân và hệ quả của chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.2.1. Nguyên nhân của chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.2.2. Hệ quả của chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.3. Cơ sở lý thuyết tiếp cận và xử lý chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.3.1. Lý thuyết cơ bản về quyền sở hữu đối với tài sản trí tuệ
• 2.3.2. Lý thuyết liên quan tới mục đích và giới hạn trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ
• 2.3.3. Cách thức tiếp cận và xử lý chồng lấn giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.3.3.1. Bảo hộ độc lập và đơn nhất
• 2.3.3.2. Chấp nhận chồng lấn kiểu tích tụ
• 2.3.3.3. Chấp nhận chồng lấn một phần
• 2.4. Thực trạng quy định của Điều ước quốc tế về bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu dẫn tới chồng lấn
• 2.4.1. Quy định về đối tượng bảo hộ
• 2.4.2. Quy định về xác lập quyền
• 2.4.3. Quy định về các quyền của chủ sở hữu
• 2.4.4. Quy định về thời hạn bảo hộ
• 2.4.5. Đánh giá các quy định của Điều ước quốc tế liên quan tới các vấn đề chồng lấn
• 2.5. Thực trạng pháp luật và thực tiễn xử lý các vụ việc chồng lấn giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu tại một số quốc gia
• 2.5.1. Thực trạng pháp luật và thực tiễn xử lý các vụ việc chồng lấn tại Hoa Kỳ
• 2.5.2. Thực trạng pháp luật và thực tiễn xử lý các vụ việc chồng lấn tại các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu
• 2.5.3. Thực trạng pháp luật và thực tiễn xử lý các vụ việc chồng lấn tại Trung Quốc
• 2.5.4. Thực trạng pháp luật và thực tiễn xử lý các vụ việc chồng lấn tại Nhật Bản
• 2.6. Bài học kinh nghiệm của các quốc gia về xử lý chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 2.6.1. Chấp nhận chồng lấn trong bảo hộ
• 2.6.2. Loại trừ chồng lấn trong bảo hộ
• 2.6.3. Chồng lấn và những ưu tiên của chính sách công
• 2.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 3. CHƯƠNG 4: CHỒNG LẤN TRONG BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ VÀ QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU Ở VIỆT NAM – MỘT SỐ GIẢI PHÁP TỪ KINH NGHIỆM XỬ LÝ CHỒNG LẤN Ở CÁC QUỐC GIA
• 3.1. Thực trạng pháp luật và các cam kết quốc tế của Việt Nam trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu dẫn tới chồng lấn trong bảo hộ
• 3.1.1. Pháp luật Việt Nam hiện hành về quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu dẫn đến chồng lấn trong bảo hộ
• 3.1.2. Cam kết của Việt Nam trong các điều ước quốc tế và khả năng chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 3.2. Thực tiễn các vụ việc chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu tại Việt Nam
• 3.2.1. Trường hợp bảo hộ tích tụ quyền tác giả & quyền sở hữu công nghiệp của một chủ thể quyền cho cùng một đối tượng sáng tạo
• 3.2.2. Trường hợp bảo hộ đồng thời quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu cho hai chủ thể quyền
• 3.3. Đánh giá chung về chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu tại Việt Nam
• 3.3.1. Chồng lấn trong xác lập quyền
• 3.3.2. Chồng lấn trong thực thi và bảo hộ quyền
• 3.3.3. Chồng lấn trong cân bằng lợi ích giữa các chủ thể quyền
• 3.4. Phương hướng và giải pháp xử lý chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu tại Việt Nam từ kinh nghiệm các nước
• 3.4.1. Phương hướng xử lý chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 3.4.2. Giải pháp xử lý chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu
• 3.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Luận án tiến sĩ này tập trung vào vấn đề chồng lấn bảo hộ giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu theo quy định của luật quốc tế và luật quốc gia. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc giải quyết các xung đột phát sinh từ hiện tượng chồng lấn, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu và sự phát triển của nền kinh tế tri thức. Luận án cũng phân tích các quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, đồng thời đánh giá thực tiễn áp dụng tại một số quốc gia để đề xuất giải pháp phù hợp.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng trở nên quan trọng trong nền kinh tế tri thức. Sự chồng lấn giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu gây ra nhiều xung đột, ảnh hưởng đến quá trình thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc nghiên cứu để giải quyết các vấn đề này, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập sâu rộng với thế giới.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về chồng lấn bảo hộ giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu. Nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu thiệt hại do chồng lấn gây ra, đồng thời duy trì trật tự và thúc đẩy sự phát triển của các quan hệ xã hội trong lĩnh vực này.

II. Lý luận chung về chồng lấn bảo hộ

Luận án phân tích khái niệm, đặc điểm, và các kiểu chồng lấn bảo hộ giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu. Nghiên cứu cũng xem xét nguyên nhân và hệ quả của hiện tượng này, đồng thời đề cập đến các lý thuyết cơ bản về quyền sở hữu trí tuệ và cách thức tiếp cận, xử lý chồng lấn.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của chồng lấn

Chồng lấn bảo hộ xảy ra khi một đối tượng sáng tạo đáp ứng các tiêu chí của nhiều cơ chế bảo hộ khác nhau, dẫn đến việc cùng một đối tượng được bảo hộ bởi cả quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp. Điều này gây ra sự mơ hồ trong việc xác định quyền sở hữu và thực thi pháp luật.

2.2. Nguyên nhân và hệ quả của chồng lấn

Nguyên nhân chính của chồng lấn bảo hộ là sự đa dạng và phức tạp của các đối tượng sáng tạo, cũng như sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật. Hệ quả là các xung đột quyền lợi giữa các chủ thể, gây khó khăn cho các cơ quan thực thi pháp luật và làm tăng chi phí giải quyết tranh chấp.

III. Thực trạng pháp luật và thực tiễn quốc tế

Luận án nghiên cứu các quy định của pháp luật quốc tế và thực tiễn xử lý chồng lấn bảo hộ tại một số quốc gia như Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Trung Quốc, và Nhật Bản. Nghiên cứu cũng rút ra các bài học kinh nghiệm từ cách tiếp cận và xử lý chồng lấn của các quốc gia này.

3.1. Quy định của pháp luật quốc tế

Các điều ước quốc tế như Công ước Berne và Công ước Paris đã đặt ra các quy định về bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp, nhưng vẫn tồn tại khoảng trống pháp lý dẫn đến chồng lấn bảo hộ. Luận án phân tích các quy định này và đánh giá khả năng chồng lấn trên phạm vi quốc tế.

3.2. Thực tiễn xử lý chồng lấn tại các quốc gia

Tại Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu, các vụ việc chồng lấn bảo hộ thường được giải quyết dựa trên nguyên tắc ưu tiên và cân bằng lợi ích giữa các chủ thể. Trong khi đó, Trung Quốc và Nhật Bản có cách tiếp cận khác, tập trung vào việc hạn chế chồng lấn thông qua các quy định pháp luật chặt chẽ hơn.

IV. Thực trạng và giải pháp tại Việt Nam

Luận án đánh giá thực trạng chồng lấn bảo hộ giữa quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu tại Việt Nam, đồng thời đề xuất các giải pháp từ kinh nghiệm quốc tế. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực thực thi.

4.1. Thực trạng pháp luật và thực tiễn tại Việt Nam

Pháp luật Việt Nam hiện hành vẫn còn nhiều bất cập trong việc giải quyết chồng lấn bảo hộ. Các vụ việc thực tiễn cho thấy sự thiếu đồng bộ trong quy định và khó khăn trong việc xác định quyền sở hữu khi có chồng lấn.

4.2. Giải pháp từ kinh nghiệm quốc tế

Từ kinh nghiệm của các quốc gia, luận án đề xuất các giải pháp như hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường năng lực thực thi, và xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả. Các giải pháp này nhằm giảm thiểu chồng lấn bảo hộ và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) là động lực then chốt quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong nền kinh tế tri thức toàn cầu. Sự chuyển dịch cơ cấu tài sản doanh nghiệp minh chứng rõ nét cho vai trò của SHTT: tại Hoa Kỳ, tỷ trọng tài sản hữu hình giảm mạnh từ 62% năm 1982 xuống dưới 30% năm 2000; đến năm 2007, các ngành công nghiệp bản quyền đóng góp tới 889 tỷ USD vào nền kinh tế (tương đương 6,4% GDP) và tạo ra 126 tỷ USD giá trị xuất khẩu. Tương tự, khảo sát tại Nhật Bản năm 1993 cho thấy tài sản trí tuệ chiếm 45,2% tổng tài sản tích lũy của gần 300 doanh nghiệp tiêu biểu. Tại Việt Nam, con số này đạt 26% vào năm 2016 và đang trên đà tăng trưởng mạnh mẽ cùng lộ trình thực thi Quyết định số 1068/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược Sở hữu trí tuệ đến năm 2030.

Sự phát triển của công nghệ kỹ thuật số và tính "đa diện", "đa tính chất" của các sản phẩm sáng tạo khiến ranh giới bảo hộ giữa các đối tượng SHTT truyền thống bị xóa nhòa. Một sáng tạo duy nhất có thể đồng thời thỏa mãn tiêu chuẩn tính nguyên gốc (originality) của quyền tác giả và tính phân biệt (distinctiveness) của quyền sở hữu công nghiệp (SHCN) đối với nhãn hiệu. Điều này làm nảy sinh hiện tượng chồng lấn quyền (intellectual property overlap), tạo ra các cuộc xung đột pháp lý phức tạp khi các chủ thể tận dụng khoảng trống pháp luật để thiết lập cơ chế độc quyền vĩnh viễn hoặc cạnh tranh không lành mạnh.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự thiếu vắng một khung lý thuyết chuẩn hóa và các tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể trong hệ thống pháp luật quốc gia cũng như điều ước quốc tế (ĐƯQT) để giải quyết xung đột khi quyền tác giả (xác lập tự động theo Công ước Berne 1886) giao thoa với quyền nhãn hiệu (xác lập theo thủ tục đăng ký hoặc sử dụng theo Công ước Paris 1883, Hiệp định TRIPS và các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA).

Luận án tiến sĩ luật học của nghiên cứu sinh Lê Thị Anh Xuân (Chuyên ngành Luật quốc tế, Mã số: 9 38 01 08, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2023) với đề tài "Vấn đề chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu theo quy định của điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia – Lý luận và thực tiễn" đã giải quyết triệt để bài toán này. Đề tài tập trung vào 03 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Bản chất pháp lý, nguyên nhân và các dạng thức biểu hiện của chồng lấn giữa quyền tác giả và nhãn hiệu dưới góc độ lý luận SHTT là gì?
2. Pháp luật quốc tế và các hệ thống pháp luật tiêu biểu (Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản) tiếp cận, phân loại và giải quyết xung đột chồng lấn theo những nguyên tắc và cơ chế nào?
3. Thực trạng pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp chồng lấn tại Việt Nam bộc lộ những khoảng trống nào, và cần những giải pháp lập pháp - tư pháp cụ thể nào nhằm tương thích với cam kết FTA thế hệ mới?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• H1: Hiện tượng chồng lấn quyền tác giả và nhãn hiệu là tất yếu khách quan của quá trình mở rộng đối tượng bảo hộ SHTT, không thể triệt tiêu bằng biện pháp hành chính đơn thuần mà phải được điều chỉnh bằng cơ chế cân bằng lợi ích.
• H2: Việc thiếu vắng các quy định kiểm soát quyền có trước (prior rights) và nguyên tắc sử dụng hợp lý xuyên suốt (horizontal fair use) là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến lạm dụng độc quyền và xung đột quyền tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các ĐƯQT nền tảng (Công ước Berne, Công ước Paris, TRIPS, Madrid), các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP), cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và án lệ từ năm 1886 đến năm 2023 tại 05 khu vực tài phán lớn, gắn liền với các dữ liệu thực tiễn từ Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Bình diện học thuật quốc tế về chồng lấn quyền SHTT ghi nhận nhiều công trình nền tảng. Neil Wilkof & Shamnad Basheer (2012) trong cuốn "Overlapping Intellectual Property Rights" (Oxford University Press) đã hệ thống hóa 17 cặp chồng lấn SHTT, chỉ rõ sự xung đột trực diện giữa cơ chế bảo hộ bản quyền và nhãn hiệu tại Anh và Hoa Kỳ, đồng thời khảo sát quan điểm lập pháp tại 17 quốc gia. Estelle Derclaye & Matthias Leistner (2011) trong "Intellectual Property Overlaps – A European Perspective" (Hart Publishing) đã phân tích sâu sắc xu hướng "hội tụ quyền" tại thị trường nội khối EU, cảnh báo việc các chủ thể quyền lợi dụng tính độc lập của từng cơ chế để mở rộng bảo hộ quá mức, từ đó đề xuất các quy tắc phân định ranh giới tư pháp. Robert Tomkowicz (2012) trong "Intellectual Property Overlaps: Theory, Strategies, and Solutions" (Routledge) đã tiếp cận vấn đề qua lăng kính của thuyết lạm dụng quyền và thang đo cân bằng lợi ích.

Trong nhánh nghiên cứu chuyên sâu về nhãn hiệu và bản quyền:

• Viva R. Moffat (2004) với "Mutant Copyrights and Backdoor Patents" trên Berkeley Technology Law Journal đã chỉ ra hiện tượng chủ sở hữu sử dụng nhãn hiệu để gia hạn vĩnh viễn quyền tác giả đã hết hạn đối với các hình tượng nhân vật (như Peter Pan, Mickey Mouse), đe dọa trực tiếp đến miền công cộng (public domain).
• Graeme B. Dinwoodie (2005) trong "Concurrence and Convergence of Rights: The Concerns of the U.S. Supreme Court" đã phân loại 4 nguồn gốc hội tụ quyền và cảnh báo nguy cơ phá vỡ cấu trúc lập pháp nếu Tòa án không thiết lập các ngoại lệ rõ ràng.
• Martin Senftleben (2010) đề xuất học thuyết "Biện pháp phòng vệ sử dụng hợp lý theo chiều ngang" (Horizontal Fair Use Defenses) để ngăn ngừa sự độc quyền hóa các dấu hiệu phi truyền thống.
• Andrew Beckerman-Rodau (2011) phân tích sự xói mòn ranh giới bảo hộ do xu hướng mở rộng đối tượng điều chỉnh trong kỷ nguyên số.

Tại Việt Nam, các công trình đi trước đã tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường của TS. Vũ Thị Hải Yến (2016) phân loại các dạng chồng lấn SHTT tổng quát; luận án tiến sĩ của TS. Vương Thanh Thúy (2012) khảo sát các dấu hiệu mang tính chức năng của nhãn hiệu; các bài viết của Nguyễn Bá Bình (2005), Trần Đỗ Thành (2006) dự báo về "chỗ trống pháp lý" của Luật SHTT 2005 khi xuất hiện tài sản trí tuệ đa tính chất (như vụ tranh chấp bao bì kem xoa bóp Gấu Misa của Dược phẩm Quang Minh và Sungaz của Dầu Trường Sơn); PGS.TS. Lê Thị Nam Giang (2009) luận giải nguyên tắc cân bằng lợi ích; Báo cáo cấp bộ của Cục Sở hữu trí tuệ do ThS. Nguyễn Văn Bảy (2021) chủ trì tổng kết bất cập phục vụ sửa đổi Luật SHTT 2022.

Tranh luận học thuật quốc tế hiện tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Trường phái bảo hộ tích tụ tuyệt đối (Total Cumulation / Théorie de l'unité de l'art): Phổ biến tại Pháp và một số nước châu Âu, cho rằng quyền tác giả và quyền nhãn hiệu phục vụ mục đích khác nhau, do đó một đối tượng sáng tạo có thể cùng lúc hưởng trọn vẹn cả hai chế độ bảo hộ mà không bị hạn chế.
• Trường phái loại trừ chồng lấn (Mutual Exclusivity / Election of Rights): Đại diện bởi các thẩm phán và học giả Hoa Kỳ (Laura A. Heymann, 2013), chủ trương buộc chủ sở hữu phải chọn một cơ chế bảo hộ duy nhất hoặc áp dụng các án lệ ngăn chặn hành vi sử dụng nhãn hiệu để lách luật quyền tác giả (như phán quyết Dastar Corp. v. Twentieth Century Fox Film Corp. năm 2003 của Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ).

Luận án của Lê Thị Anh Xuân định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa hai trường phái, kiến tạo mô hình "Bảo hộ chồng lấn có điều kiện" phù hợp với điều kiện kinh tế - pháp lý của một quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Nghiên cứu tạo bước đột phá so với các công trình quốc tế bằng việc liên kết trực tiếp nghĩa vụ thực thi các FTA thế hệ mới với cơ chế nội luật hóa giải quyết xung đột quyền có trước.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm các lý thuyết nền tảng của luật SHTT:

• Thuyết quyền sở hữu lao động (Labor Theory of Property) của John Locke: Được luận án tái định nghĩa trong bối cảnh các đối tượng sáng tạo số và thương mại hóa. Quyền phát sinh từ công sức lao động trí tuệ của tác giả không thể bị triệt tiêu khi đối tượng đó được đưa vào lưu thông thương mại dưới dạng nhãn hiệu, nhưng cũng không thể trở thành công cụ chiếm đoạt vĩnh viễn các giá trị thuộc về công chúng.
• Thuyết công cụ / Thuyết vị lợi (Utilitarian Theory) của Jeremy Bentham và John Stuart Mill: Luận án chứng minh rằng việc bảo hộ nhãn hiệu vĩnh viễn cho một tác phẩm nghệ thuật đã hết hạn quyền tác giả sẽ phá vỡ mục tiêu tối thượng của luật bản quyền là làm giàu kho tàng tri thức xã hội, gây ra tổn thất phúc lợi kinh tế (deadweight loss).
• Hệ chuẩn hóa khái niệm: Luận án xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác: "Chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền SHCN đối với nhãn hiệu là tình trạng một đối tượng được bảo hộ cả quyền tác giả và quyền SHCN đối với nhãn hiệu". Khái niệm này khắc phục hạn chế của các định nghĩa trước đó (vốn chỉ mô tả "khả năng" tiềm ẩn), khẳng định tính chất hiện hữu của trạng thái pháp lý.
• Mô hình chuỗi biến chuyển ba giai đoạn: Luận án xây dựng mô hình lý thuyết giải thích sự tiến triển từ: (1) Giao thoa quy định (ở cấp độ lập pháp) $\rightarrow$ (2) Chồng lấn xác lập (ở cấp độ đăng ký/phát sinh quyền) $\rightarrow$ (3) Xung đột quyền thực thi (ở cấp độ tư pháp khi có va chạm lợi ích).

   +-------------------------------------------------------------+
   |                  GIAI ĐOẠN 1: GIAO THOA QUY ĐỊNH            |
   |   Quy định đối tượng bảo hộ tương đồng giữa Luật Bản quyền  |
   |                 và Luật Nhãn hiệu (Lập pháp)                |
   +------------------------------+------------------------------+
                                  |
                                  v
   +-------------------------------------------------------------+
   |                 GIAI ĐOẠN 2: CHỒNG LẤN XÁC LẬP              |
   |     Một đối tượng sáng tạo thỏa mãn đồng thời tiêu chuẩn     |
   |       tính nguyên gốc và tính phân biệt (Đăng ký quyền)     |
   +------------------------------+------------------------------+
                                  |
                                  v
   +-------------------------------------------------------------+
   |                 GIAI ĐOẠN 3: XUNG ĐỘT QUYỀN                 |
   |      Va chạm quyền lợi giữa các chủ thể hoặc lạm dụng       |
   |        độc quyền đối kháng lợi ích công (Thực thi)          |
   +-------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 04 học thuyết pháp lý hiện đại:

1. Học thuyết cân bằng lợi ích (Balance of Interests) làm trục định hướng chính sách.
2. Học thuyết dấu hiệu mang tính chức năng (Doctrine of Functionality) làm công cụ sàng lọc tư pháp.
3. Học thuyết chống lạm dụng quyền (Abuse of Rights) làm công cụ kiểm soát hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
4. Học thuyết quyền có trước (Prior Rights Doctrine) làm nguyên tắc phân định thứ bậc ưu tiên.

Luận án phân loại chồng lấn thành 02 nhóm cấu trúc:

• Chồng lấn đồng chủ thể (Same-owner Overlap): Một chủ thể nắm giữ cả quyền tác giả và quyền nhãn hiệu đối với cùng một logo, nhân vật hoặc bao bì. Nguy cơ chính là hiện tượng "Bản quyền đột biến" (Mutant Copyrights) nhằm duy trì độc quyền vô thời hạn sau khi bản quyền hết hạn 50 năm sau khi tác giả qua đời theo Công ước Berne.
• Chồng lấn khác chủ thể (Different-owner Overlap): Chủ thể A sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, nhưng chủ thể B đăng ký và được cấp văn bằng nhãn hiệu cho cùng dấu hiệu đó. Dạng thức này trực tiếp dẫn đến các vụ kiện đình trệ sản xuất, cạnh tranh không lành mạnh và xâm phạm quyền có trước.

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích chỉ áp dụng cho các sáng tạo mang tính hai chiều hoặc ba chiều, tên tác phẩm, hình tượng nhân vật và nhãn hiệu âm thanh/hình ảnh động; loại trừ các xung đột liên quan đến sáng chế kỹ thuật thuần túy hoặc tên miền Internet.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng kinh tế số và kiến trúc thượng tầng pháp lý SHTT. Nghiên cứu kết hợp đa phương pháp:

• Phương pháp phân tích chuẩn tắc (Normative Legal Analysis): Đánh giá cấu trúc nội hàm của các văn bản pháp luật, điều ước quốc tế và thông tư hướng dẫn.
• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law Methodology): Áp dụng kỹ thuật so sánh chức năng (functional approach) và so sánh cấu trúc (structural approach) để đối chiếu quy định xử lý chồng lấn giữa hệ thống Thông luật (Hoa Kỳ) và hệ thống Dân luật (EU, Đức, Pháp), cùng các nền kinh tế Đông Á (Trung Quốc, Nhật Bản).
• Phương pháp phân tích lịch sử pháp lý (Historical Jurisprudence): Rà soát quá trình tiến hóa của các chuẩn mực SHTT từ Công ước Berne (1886), Công ước Paris (1883), Hiệp định TRIPS (1994) đến các hiệp định FTA thế hệ mới như EVFTA và CPTPP.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 4 bước:

1. Thu thập dữ liệu lập pháp và án lệ: Rà soát toàn bộ các hiệp định quốc tế đa phương, văn bản luật của 5 quốc gia và hệ thống Luật SHTT Việt Nam qua các mốc 2005, 2009, 2019 và 2022.
2. Phân tích án lệ mẫu (Case Study Protocol): Lựa chọn các vụ tranh chấp mang tính bước ngoặt quốc tế và quốc nội để kiểm tra tính tương thích của khung lý thuyết.
3. Tam giác giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu dữ liệu từ cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam (IPLib), WIPO, USPTO và EUIPO với kết quả phỏng vấn chuyên gia và các báo cáo tư pháp.
4. Tổng hợp và kiểm chứng: Đánh giá độ tin cậy và giá trị pháp lý của các giải pháp lập pháp đề xuất thông qua việc đối chiếu với cam kết tại các FTA thế hệ mới.

Data và phân tích

• Mẫu dữ liệu thực tiễn quốc tế: Khảo sát các án lệ kinh điển: Vụ Dastar Corp. v. Twentieth Century Fox Film Corp. (Hoa Kỳ, 2003) về giới hạn áp dụng Đạo luật Lanham đối với tác phẩm thuộc miền công cộng; vụ việc Peter Pan và Mickey Mouse tại châu Âu và Hoa Kỳ; các án lệ bảo hộ nhãn hiệu 3D của Tòa án Công lý Liên minh Châu Âu (CJEU).
• Mẫu dữ liệu thực tiễn tại Việt Nam: Phân tích dữ liệu đăng ký hàng nghìn nhãn hiệu hình/chữ của Tập đoàn Walt Disney được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bảo hộ tại Việt Nam trải rộng trên 9 nhóm phân loại Nice quốc tế (Nhóm 3, 9, 14, 16, 18, 21, 25, 28, 41); phân tích các vụ án xung đột kinh điển trong nước như vụ Gấu Misa (Dược phẩm Quang Minh) đối kháng Sungaz (Dầu Trường Sơn), các tranh chấp về logo doanh nghiệp, nhãn hiệu bao bì bánh kẹo và mỹ thuật ứng dụng giữa tác giả và doanh nghiệp thương mại.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án làm sáng tỏ 04 phát hiện có tính bước ngoặt:

1. Sự bất tương thích về cơ chế xác lập là nguồn gốc cốt lõi của xung đột: Quyền tác giả phát sinh tự động mà không bắt buộc phải đăng ký (theo Điều 5(2) Công ước Berne và Điều 6(1) Luật SHTT), dẫn đến việc cơ quan nhãn hiệu không có cơ sở dữ liệu tra cứu đầy đủ về các tác phẩm đã tồn tại khi thẩm định đơn đăng ký nhãn hiệu theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên (first-to-file).
2. Nguy cơ lạm dụng bảo hộ tích tụ để vô hiệu hóa miền công cộng: Các chủ sở hữu lớn đang có xu hướng thương mại hóa các hình tượng nhân vật hoạt hình và tác phẩm mỹ thuật ứng dụng bằng cách đăng ký hàng loạt nhãn hiệu bao vây, tạo ra cơ chế bảo hộ độc quyền vĩnh viễn (do nhãn hiệu có thể gia hạn 10 năm/lần không giới hạn theo Điều 93 Luật SHTT), vô hiệu hóa thời hạn bảo hộ có hạn của quyền tác giả (suốt đời tác giả cộng 50 năm).
3. Pháp luật Việt Nam tồn tại khoảng trống nghiêm trọng về tiêu chuẩn kỹ thuật: Mặc dù Luật SHTT sửa đổi năm 2022 đã bổ sung quy định về nhãn hiệu âm thanh và kiểm soát quyền có trước, nhưng hệ thống văn bản dưới luật vẫn chưa có tiêu chí thẩm định cụ thể thế nào là một nhãn hiệu "chứa dấu hiệu trùng hoặc tương tự với tác phẩm đã được bảo hộ quyền tác giả", dẫn đến sự tùy nghi và lúng túng trong hoạt động xét xử của Tòa án và thực thi hành chính.
4. Sự phân hóa trong mô hình lập pháp quốc tế: Luận án phát hiện các quốc gia thành công trong kiểm soát chồng lấn đều áp dụng cơ chế "sàng lọc kép": Vừa công nhận quyền độc lập trong phạm vi chức năng của từng đối tượng, vừa thiết lập quyền phản đối và hủy bỏ văn bằng nhãn hiệu nếu đăng ký dựa trên hành vi không trung thực (bad faith) hoặc xâm phạm quyền tác giả có trước (như quy định tại Điều 32 Luật Nhãn hiệu Trung Quốc và Điều 4(1)(xv) Luật Nhãn hiệu Nhật Bản).

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Bổ sung vào khoa học pháp lý quốc tế khung lý luận toàn diện về cặp quan hệ quyền tác giả - nhãn hiệu, xác lập cơ sở triết học giải thích tính dung hợp và giới hạn của quyền sở hữu tài sản vô hình.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Cung cấp phương pháp thẩm định đối sánh đa chiều giữa tính nguyên gốc và tính phân biệt, có thể chuyển giao áp dụng cho các cơ quan thẩm định nhãn hiệu tại các nước đang phát triển.
• Ý nghĩa thực tiễn: Giúp các doanh nghiệp xây dựng chiến lược quản trị tài sản trí tuệ tối ưu, tránh các rủi ro pháp lý khi đăng ký nhãn hiệu dựa trên các tác phẩm thiết kế thuê ngoài hoặc sử dụng các hình tượng văn hóa đại chúng.
• Khuyến nghị chính sách và hoàn thiện pháp luật:
  1. Hoàn thiện quy tắc ưu tiên quyền có trước: Sửa đổi, bổ sung Nghị định hướng dẫn Luật SHTT theo hướng quy định rõ: Quyền tác giả đã được định hình trước ngày nộp đơn nhãn hiệu là căn cứ tuyệt đối để từ chối bảo hộ hoặc hủy bỏ hiệu lực văn bằng nhãn hiệu nếu việc đăng ký không được sự đồng ý của tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả.
  2. Thiết lập cơ chế phòng vệ sử dụng hợp lý: Cho phép bên thứ ba được quyền sử dụng các tác phẩm mỹ thuật, hình tượng nhân vật đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả vào mục đích sáng tạo phái sinh, phi thương mại hoặc giáo dục mà không bị coi là xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu đã được bảo hộ tích tụ.
  3. Liên thông cơ sở dữ liệu bản quyền và nhãn hiệu: Xây dựng hệ thống công nghệ thông tin tích hợp giữa cơ quan quản lý quyền tác giả (Cục Bản quyền tác giả) và cơ quan quản lý SHCN (Cục Sở hữu trí tuệ) để phục vụ công tác tra cứu đối chứng tự động trong quá trình thẩm định nội dung nhãn hiệu.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về phạm vi đối tượng: Chưa đi sâu vào các cặp chồng lấn phức tạp khác như Nhãn hiệu - Kiểu dáng công nghiệp hoặc Quyền tác giả - Sáng chế phần mềm.
• Giới hạn về dữ liệu số hóa: Quá trình thu thập án lệ thực tế tại Việt Nam gặp khó khăn do hệ thống công bố bản án của Tòa án nhân dân tối cao chưa phân loại chuyên sâu theo các từ khóa chồng lấn quyền SHTT.
• Giới hạn về quy tắc tài phán xuyên biên giới: Luận án không đi sâu giải quyết vấn đề xung đột pháp luật và xung đột thẩm quyền quốc tế (Private International Law) khi phát sinh tranh chấp chồng lấn xuyên quốc gia trên không gian mạng.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

1. Nghiên cứu cơ chế giải quyết chồng lấn giữa quyền tác giả và nhãn hiệu trong môi trường vũ trụ ảo (Metaverse) và các tài sản số NFT.
2. Tác động của Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đối với tiêu chuẩn tính nguyên gốc của bản quyền và tính phân biệt của nhãn hiệu khi tạo ra các đối tượng đa tính chất.
3. Đánh giá kinh tế lượng về thiệt hại tài chính của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) trước các chiến lược thâu tóm nhãn hiệu tích tụ từ các tập đoàn đa quốc gia.
4. Cơ chế tương trợ tư pháp quốc tế trong việc xử lý hành vi đăng ký nhãn hiệu nhằm chiếm đoạt quyền tác giả có trước tại các quốc gia thành viên RCEP.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của nghiên cứu sinh Lê Thị Anh Xuân tạo ra tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng lý luận vững chắc cho chuyên ngành Luật Quốc tế và Luật SHTT tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật lớn (Đại học Luật Hà Nội, Đại học Luật TP.HCM, Khoa Luật - ĐHQGHN).
• Chuyển đổi thực tiễn doanh nghiệp: Cung cấp giải pháp cho các ngành công nghiệp sáng tạo, thiết kế thời trang, sản xuất đồ chơi, xuất bản và truyền thông giải trí trong việc quản trị xung đột quyền, tối ưu hóa danh mục tài sản SHTT.
• Ảnh hưởng chính sách cấp quốc gia: Đóng góp trực tiếp các luận cứ khoa học cho Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tư pháp và Ban soạn thảo các văn bản hướng dẫn thi hành Luật SHTT sửa đổi 2022, nâng cao chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) của Việt Nam.
• Thực thi cam kết quốc tế: Giúp các cơ quan tài phán Việt Nam giải quyết minh bạch, chuẩn mực các khiếu nại của nhà đầu tư nước ngoài theo cơ chế giải quyết tranh chấp ISDS trong EVFTA và CPTPP.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả SHTT: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn hóa, các mô hình phân loại chồng lấn và hệ thống tài liệu tham khảo quốc tế phong phú.
• Thẩm phán và Điều tra viên sở hữu trí tuệ: Sở hữu công cụ pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật chuẩn mực để phân định ranh giới quyền khi thụ lý các vụ án tranh chấp nhãn hiệu - bản quyền phức tạp.
• Chuyên viên thẩm định nhãn hiệu tại Cục Sở hữu trí tuệ: Nâng cao năng lực tra cứu, phát hiện các dấu hiệu vi phạm quyền tác giả có trước trong quy trình thẩm định đơn đăng ký.
• Doanh nghiệp và Giám đốc R&D/Pháp chế: Nắm bắt kỹ thuật đăng ký bảo hộ đa tầng an toàn, ngăn ngừa triệt để nguy cơ bị đối thủ đăng ký mất quyền tác phẩm mỹ thuật ứng dụng hoặc nhãn hiệu cốt lõi.
• Đoàn Luật sư và Người đại diện SHTT: Vận dụng các lập luận sắc bén về quyền có trước và phòng vệ sử dụng hợp lý để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng Lý thuyết phân tầng giải quyết xung đột chồng lấn dựa trên nguyên tắc thứ bậc quyền có trước và thuyết cân bằng lợi ích. Luận án đã mở rộng Thuyết công cụ/Thuyết vị lợi của Bentham và Mill sang lĩnh vực tài sản số đa tính chất, chứng minh rằng việc bảo hộ nhãn hiệu vĩnh viễn cho tác phẩm hết hạn bản quyền là sự xâm phạm cấu trúc phúc lợi công cộng.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình đi trước là gì? Trả lời: So với công trình của TS. Vũ Thị Hải Yến (2016 - chỉ khảo sát hiện tượng tổng quát) và TS. Vương Thanh Thúy (2012 - chỉ tập trung vào dấu hiệu chức năng), luận án kết hợp phương pháp so sánh chức năng đối chiếu giữa 5 hệ thống pháp luật lớn với dữ liệu thực chứng đa ngành (9 nhóm Nice tại Việt Nam), thiết lập khung kiểm chứng đa chiều giữa chuẩn mực quốc tế và thực tiễn xét xử quốc nội.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất dưới góc nhìn thực chứng? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc các tập đoàn giải trí đa quốc gia (tiêu biểu như Walt Disney) đã chủ động khai thác triệt để sự thiếu liên thông giữa hệ thống bản quyền và nhãn hiệu tại Việt Nam để đăng ký hàng nghìn nhãn hiệu bao vây các nhân vật hoạt hình trên 9 nhóm hàng hóa/dịch vụ, tạo lập thế độc quyền thương mại vĩnh viễn ngay cả khi thời hạn bảo hộ quyền tác giả sắp kết thúc.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để tái lập nghiên cứu không? Trả lời: Luận án thiết lập quy trình nghiên cứu 4 bước chuẩn hóa với các tiêu chí sàng lọc án lệ rõ ràng, bảng phân loại các dạng chồng lấn theo chủ thể và đối tượng, cùng hệ thống câu hỏi đối chuẩn quốc tế, cho phép các nhà nghiên cứu khác dễ dàng tái lập và mở rộng nghiên cứu sang các đối tượng SHTT mới.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới như thế nào? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu thập kỷ tới tập trung vào: (i) Cơ chế kiểm soát chồng lấn quyền SHTT đối với các sáng tạo do AI tạo ra; (ii) Bảo hộ nhãn hiệu phi truyền thống (mùi hương, hologram, chuyển động) trong môi trường Web 3.0 và Metaverse; (iii) Hài hòa hóa quy tắc tư pháp quốc tế về quyền có trước trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Kết luận

1. Luận án là công trình khoa học đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và hệ thống về vấn đề chồng lấn giữa quyền tác giả và nhãn hiệu dưới góc độ kết hợp giữa điều ước quốc tế, luật so sánh và thực tiễn lập pháp quốc gia.
2. Luận án đã chuẩn hóa khái niệm khoa học, làm rõ bản chất pháp lý và xây dựng mô hình chuỗi biến chuyển từ Giao thoa quy định $\rightarrow$ Chồng lấn xác lập $\rightarrow$ Xung đột quyền thực thi.
3. Công trình đã làm rõ và phân loại thành công các mô hình xử lý chồng lấn trên thế giới: Mô hình tích tụ đầy đủ (EU/Pháp), mô hình loại trừ đơn nhất (Hoa Kỳ) và mô hình tích tụ có điều kiện (Đức, Nhật Bản, Trung Quốc).
4. Luận án chứng minh một cách thuyết phục rằng bảo hộ chồng lấn có điều kiện kết hợp với nguyên tắc tôn trọng quyền có trước và cơ chế phòng vệ sử dụng hợp lý ngang hàng là giải pháp tối ưu cho Việt Nam.
5. Hệ thống kiến nghị sửa đổi Nghị định hướng dẫn thi hành Luật SHTT và liên thông cơ sở dữ liệu quốc gia về bản quyền - nhãn hiệu có giá trị ứng dụng thực tiễn cao, hỗ trợ đắc lực cho công cuộc cải cách tư pháp và nâng cao vị thế cạnh tranh của Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 đến chương 6: sáng chế và quyền tác giả; sáng chế và quyền thiết kế; sáng chế và bí mật thương mại; sáng chế và bảo vệ giống cây trồng; sáng chế và các mô hình tiện ích; sáng chế và độc quyền dữ liệu); nhóm chồng lấn giữa quyền tác giả và các quyền khác (từ chương 7 đến chương 10: quyền tác giả và nhãn hiệu; quyền tác giả và quyền hạn, quyền tác giả và cơ sở dữ liệu; quyền tài sản của quyền tác giả và quyền đạo đức); nhóm chồng lấn giữa nhãn hiệu và các quyền khác (từ chương 11 đến chương 14: nhãn hiệu đã đăng ký và nhãn hiệu chưa đăng ký; nhãn hiệu và thiết kế; nhãn hiệu và tên gọi xuất xứ; nhãn hiệu và tên miền); Chương 15-17 là nghiên cứu liên quan đến quyền chống cạnh tranh không lành mạnh và nhãn hiệu; quyền công khai/ quyền riêng tư và nhãn hiệu; quyền chống 7 “How does the law handle a situation where an artistic work is protected both as a trademark and a copyright?” Xem lời nói đầu cuốn Neil Wilkof & Shamnad Basheer (2012), “Overlapping Intellectual Property Rights”, Oxford University Press. n 9 cạnh tranh/ chống độc quyền và quyền SHTT). Dù mỗi tác giả nghiên cứu về một lĩnh vực khác nhau với những quan điểm có thể không đồng nhất, nhưng mỗi chương của công trình đều được nghiên cứu khá tổng thể cả về khía cạnh lý thuyết và thực tiễn của sự chồng lấn đang là những vấn đề gây tranh cãi cả trong phạm vi quốc gia và quốc tế. Đây là công trình nghiên cứu công phu chủ yếu về chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT ở Anh và Hoa Kỳ.

Phần thứ hai của công trình là các bảng tóm tắt đánh giá của 17 khu vực pháp lý ở các quốc gia tiêu biểu cho các châu lục trên thế giới như: Úc, Brazil, Canada, Trung Quốc, Pháp, Đức, Ấn Độ, Israel, Nhật Bản, Mexico, Hà Lan, Russia, Singapore, Nam Phi, Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, UAE về quan điểm của luật quốc gia có liên quan trên cơ sở 6 câu hỏi lớn về chồng lấn quyền SHTT: vấn đề có hay không có chồng lấn?; cách thức bảo vệ?; mức độ quyền?; thời hạn quyền?; Các vấn đề chưa được giải quyết? Đây là kết quả khảo sát và phân tích tổng hợp của các chuyên viên có kinh nghiệm ở mỗi khu vực pháp lý khác nhau đó. Mặc dù các tác giả cũng đã cố gắng đưa ra những khái quát hướng đến các nguyên tắc để áp dụng chung nhằm bảo hộ quyền SHTT trong giai đoạn hiện nay, tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau trong vấn đề bảo hộ chồng lấn mà chưa thống nhất được nguyên tắc chung để giải quyết các vấn đề chồng lấn đó. Hơn nữa, cũng chưa có đánh giá cụ thể và toàn diện nào về vấn đề chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả và quyền SHCN đối với nhãn hiệu theo quy định của ĐƯQT và pháp luật quốc gia trong công trình nghiên cứu này. Thêm vào đó, công trình nghiên cứu này mới nghiên cứu chủ yếu theo pháp luật quốc gia Anh và Hoa Kỳ, chưa có đánh giá tổng thể theo quan điểm của nhiều quốc gia thuộc hệ thống pháp luật khác về vấn đề này nên vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu, đối sánh.

- “Overlapping Intellectual Property Doctrines: Election of Rights versus Selection of Remedies”, (tạm dịch là: Chồng lấn giữa các cơ chế bảo hộ quyền SHTT: Chọn bảo hộ các quyền hay lựa chọn biện pháp khắc phục) của tác giả Laura A. Heymann, đăng trên tạp chí Stanford Technology Law Review Vol.8 Với bài viết này, tác giả cho rằng: sự chồng lấn tồn tại cả ở các học thuyết khác nhau trong luật SHTT liên bang. Phần mềm có thể được bảo vệ theo cả pháp luật về quyền tác giả và luật sáng chế; logo có thể được được bảo vệ theo cả pháp luật về quyền tác giả và luật nhãn hiệu. Bằng sáng chế đối với các thiết kế có thể có thể mang đến cơ 8 Laura A.

Heymann (2013), “Overlapping Intellectual Property Doctrines: Election of Rights versus Selection of Remedies”, Stanford Technology Law Review Vol. 17Xem trên website: https://scholarship.edu/facpubs/1707 ngày 19/7/2019. n 10 hội bảo hộ có chồng lấn với một số đối tượng khác như: KDCN, quyền tác giả, và trong những trường hợp cụ thể có thể đăng ký bảo hộ hình ảnh thương mại nếu đủ điều kiện. Tác giả nhận định rằng: khi yêu cầu bảo hộ có chồng lấn, đó là lúc người nắm giữ quyền SHTT yêu cầu nhiều hơn một cơ chế bảo hộ quyền SHTT đối với một sáng tạo nào đó, Tòa án sẽ giải quyết như thế nào trong trường hợp nêu trên? Cũng theo quan điểm của tác giả, các Tòa án chỉ cần áp dụng đúng pháp luật để bảo vệ các quyền đó vì về mặt lý thuyết, các cơ chế bảo hộ được xây dựng và phát triển theo cách không loại trừ chồng lấn trong bảo hộ giữa các quyền SHTT.

Tuy nhiên, thực tiễn giải quyết tranh chấp tại các Tòa án và pháp luật quốc gia dường như vẫn chưa giải quyết được triệt để vấn đề có giới hạn của chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT hay không? Trên cơ sở lý thuyết nào? để có thể bảo hộ tối ưu các quyền SHTT đang có nhiều sự thay đổi trong bối cảnh mới ngày nay. - “Intellectual Property Overlaps – A European Perspective”, (tạm dịch là: Chồng lấn quyền sở hữu trí tuệ - Bối cảnh của Liên minh Châu Âu) là công trình nghiên cứu của các tác giả Estelle Derclaye và Matthias Leistner do nhà xuất bản Hart Publishing Ltd. Với công trình này, nhóm tác giả chỉ ra rằng: Quyền SHTT, từ trước tới nay được bảo hộ theo cơ chế độc lập với những nguyên lý riêng biệt cho từng đối tượng quyền SHTT thì ngày nay lại ngày càng dễ chồng lấn với nhau. Nguyên nhân của hiện tượng chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT là việc mở rộng các quyền SHTT vượt ra khỏi biên giới truyền thống của nó, tạo ra các quyền SHTT mới, đặc biệt là ở cấp khu vực Liên Minh Châu Âu.

Khi Liên minh Châu Âu trở thành một thị trường không biên giới thì việc các luật sư khôn ngoan khai thác tính độc lập của các cơ chế bảo hộ quyền SHTT để mở rộng phạm vi bảo hộ dẫn đến hội tụ/ chồng lấn trong bảo hộ các quyền SHTT là tất yếu. Và sự hội tụ của một số quyền SHTT trên cùng một sản phẩm trí tuệ đã nảy sinh vấn đề chồng lấn quyền SHTT nói chung và chồng lấn trong bảo hộ quyền tác giả, quyền SHCN đối với nhãn hiệu nói riêng. Nhóm tác giả đã phân loại và xem xét một số cặp chồng lấn quyền SHTT với các nguyên tắc và quy tắc áp dụng để bảo hộ cho chúng, chủ yếu theo quan điểm của Liên minh châu Âu (EU) dưới góc nhìn so sánh. Mục đích của nhóm tác giả là tìm ra các quy tắc phù hợp để điều chỉnh sự chồng lấn tránh khỏi những xung đột giữa các chế độ bảo hộ và mở rộng bảo hộ những quyền SHTT phi truyền thống.

Từ nghiên cứu đó, nhóm tác giả cũng đề xuất các giải pháp cho các vấn đề xung đột, hạn chế và bảo vệ quá mức mà vấn đề chồng lấn gây ra. - “Intellectual Property Overlaps: Theory, Strategies, and Solutions” (tạm dịch là: Chồng lấn quyền SHTT: Lý luận, chiến lược và giải pháp) của tác giả Robert n 11 Tomkowicz, do Nhà xuất bản Routledge xuất bản lần thứ nhất năm 2012. Với công trình nghiên cứu này, tác giả đã nhận định rằng hiện tượng chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT là tất yếu trong bối cảnh mà khoa học công nghệ phát triển thúc đẩy xu hướng bảo hộ mở rộng và giao thoa giữa các đối tượng SHTT với nhau mặc dù chưa có nghiên cứu phân tích một cách tổng thể và thỏa đáng về nó. Còn nhiều quan điểm trái ngược về vấn đề chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT ở các khu vực pháp lý khác nhau trên thế giới, vẫn chưa có một nguyên tắc chung nào áp dụng cho các trường hợp chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT.

Vì thế, tác giả cũng đã phân tích vấn đề chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT trên góc nhìn của các học thuyết khác nhau để đánh giá. Từ đó, tác giả đã đưa ra một số giải pháp cho việc bảo hộ quyền SHTT trong từng trường hợp. Theo đó, chồng lấn dựa trên hai nguyên tắc chủ yếu là cân bằng về lợi ích như một thang tham chiếu cho việc chấp nhận hay không sự chồng lấn trong bảo hộ các đối tượng quyền SHTT và thuyết lạm dụng quyền để hạn chế những cạnh tranh không lành mạnh trong bảo hộ quyền SHTT. Công trình nghiên cứu này có thể được coi là một cẩm nang quý giá cho các chức danh nghề luật trong việc thực thi pháp luật bảo hộ quyền SHTT.

Tuy nhiên, tác giả cũng mới đánh giá, so sánh giữa các quốc gia có hệ thống pháp luật thuộc truyền thống thông luật là chủ yếu nên chưa có cái nhìn toàn cảnh về cách thức tiếp cận cũng như quan điểm pháp lý của các truyền thống pháp luật khác về vấn đề này. - “Overprotection and Protection Overlaps in Intellectual Property Law –The Need for Horizontal Fair Use Defences”9 (tạm dịch là: Sự bảo hộ quá mức và chồng lấn trong bảo hộ quyền SHTT: Sự cần thiết cho các biện pháp phòng vệ sử dụng hợp lý công bằng của tác giả Martin Senftleben đăng trên báo khoa học xã hội điện tử (SSRN Electronic Journal) năm 2010. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng: vấn đề bảo hộ quyền SHTT đã được mở rộng liên tục trong những thập kỷ qua. Các loại nhãn hiệu kiểu mới đã được chấp nhận bảo hộ; Luật quyền tác giả không còn giới hạn trong lĩnh vực nghệ thuật mà còn mở rộng sang lĩnh vực khoa học ứng dụng; từ đó, quyền độc quyền của chủ sở hữu quyền SHTT đã ngày càng được mở rộng.

Từ những điều chỉnh đối tượng bảo hộ nhãn hiệu trong Hiệp định TRIPS cũng như sự điều chỉnh của WIPO đối với tiêu chuẩn bảo hộ quyền tác giả đã mở ra khả năng bảo hộ quyền SHCN đối với nhãn hiệu nối tiếp sau quyền tác giả cũng như các quyền SHTT khác đã hết hạn hoặc bảo hộ tích tụ đồng thời khi đáp ứng điều kiện bảo hộ theo các cơ chế khác nhau 9 Martin Senftleben (2010), “Overprotection and Protection Overlaps in Intellectual Property Law –The Need for Horizontal Fair Use Defences”, SSRN Electronic Journal, Xem trên website: https://www.net/publication/228173782 ngày 19/7/2019 n 12 của quyền SHTT.