Luận án tiến sĩ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Trần Hưng Bình
• Người hướng dẫn: GS, TSKH Đào Trí Úc
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. MỘT SỐ NỘI DUNG CẦN TIẾP TỤC GIẢI QUYẾT TRONG LUẬN ÁN
• 1.2.1. CÁC CÂU HỎI ĐẶT RA KHI NGHIÊN CỨU
• 1.2.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm của người chưa thành niên
• 2.2. Khái niệm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên
• 2.3. Khái niệm Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.4. CÁC PHƯƠNG THỨC BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.4.1. Xây dựng thể chế tố tụng hình sự
• 2.4.2. Tổ chức và hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng
• 2.4.3. Bảo vệ thông qua các thiết chế gia đình và xã hội
• 2.5. KINH NGHIỆM BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
• 2.5.1. Khái quát về một số phương thức bảo vệ người chưa thành niên trong tố tụng hình sự trên thế giới
• 2.5.2. Một số mô hình Tòa án chuyên trách người chưa thành niên trên thế giới
• 2.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. CÁC QUY ĐỊNH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN
• 3.1.1. Trong việc thực hiện quy định những điều cần chứng minh trong điều tra, truy tố, xét xử vụ án người chưa thành niên phạm tội (Điều 302 BLTTHS)
• 3.1.2. Trong việc bắt, tạm giữ, tạm giam người chưa thành niên
• 3.1.3. Trong việc tham gia tố tụng của luật sư, người bào chữa
• 3.1.4. Việc thực hiện quy định bảo đảm quyền riêng tư của người chưa thành niên trong quá trình xét xử
• 3.2. THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN
• 3.2.1. Nhận thức hạn chế về việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự ở các cơ quan/người tiến hành tố tụng
• 3.2.2. Về năng lực cán bộ tiến hành tố tụng trong giải quyết vụ án hình sự liên quan đến người chưa thành niên
• 3.2.3. Việc đảm bảo cơ sở vật chất cho tổ chức hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng trong giải quyết các vụ án liên quan đến người chưa thành niên còn hạn chế
• 3.3. THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TỪ PHÍA GIA ĐÌNH - XÃ HỘI
• 3.3.1. Về phía gia đình
• 3.3.2. Về phía nhà trường, tổ chức
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC GIẢI PHÁP NHẰM BẢO VỆ CÓ HIỆU QUẢ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 4.1. XU HƯỚNG QUỐC TẾ VÀ QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG, NHÀ NƯỚC VIỆT NAM VỀ VẤN ĐỀ BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 4.1.1. Xu hướng quốc tế
• 4.1.2. Quan điểm của Đảng, Nhà Nước về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự
• 4.2. CÁC NHÓM GIẢI PHÁP NHẰM BẢO VỆ HIỆU QUẢ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 4.2.1. Giải pháp về tăng cường thể chế
• 4.2.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng
• 4.2.3. Nhóm giải pháp về tăng cường hiệu quả các thiết chế gia đình, xã hội
• 4.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến bảo vệ quyền lợi người chưa thành niên trong tố tụng hình sự trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân tích các công trình nghiên cứu trước đây, chỉ ra những khoảng trống cần tiếp tục giải quyết. Các câu hỏi nghiên cứu được đặt ra nhằm làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn, đồng thời xác định cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu phù hợp.

1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Phần này tập trung vào các nghiên cứu quốc tế về quyền trẻ em và bảo vệ trẻ em trong tố tụng hình sự. Các công ước quốc tế như Công ước về Quyền Trẻ em (CRC) được phân tích để làm rõ các chuẩn mực toàn cầu. Tác giả cũng đề cập đến các mô hình tòa án chuyên trách dành cho người chưa thành niên tại các quốc gia phát triển.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về quyền lợi người chưa thành niên trong tố tụng hình sự còn hạn chế. Tác giả chỉ ra những thiếu sót trong hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là các quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2003. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào khía cạnh lý thuyết mà chưa đi sâu vào thực tiễn áp dụng.

II. Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự

Chương này làm rõ các khái niệm cơ bản như người chưa thành niên, quyền và lợi ích hợp pháp, và bảo vệ quyền lợi trong tố tụng hình sự. Tác giả phân tích các đặc điểm tâm lý và pháp lý của người chưa thành niên, đồng thời đề xuất các phương thức bảo vệ quyền lợi của họ thông qua thể chế pháp luật và các thiết chế gia đình, xã hội.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của người chưa thành niên

Phần này định nghĩa người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi, phù hợp với quy định của Công ước Quốc tế về Quyền Trẻ em. Tác giả phân tích các đặc điểm tâm lý, xã hội và pháp lý của nhóm đối tượng này, nhấn mạnh sự cần thiết của việc bảo vệ đặc biệt trong tố tụng hình sự.

2.2. Các phương thức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

Tác giả đề xuất các phương thức bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên thông qua việc xây dựng thể chế pháp luật, tổ chức hoạt động của các cơ quan tố tụng, và tăng cường vai trò của gia đình, xã hội. Các kinh nghiệm quốc tế cũng được tham khảo để đề xuất mô hình phù hợp cho Việt Nam.

III. Thực trạng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Chương này phân tích thực trạng áp dụng pháp luật trong việc bảo vệ quyền lợi người chưa thành niên tại Việt Nam. Tác giả chỉ ra những hạn chế trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, đặc biệt là trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử. Các vấn đề như bắt, tạm giữ, tạm giam, và quyền riêng tư của người chưa thành niên cũng được đề cập.

3.1. Quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật

Phần này tập trung vào các quy định của BLTTHS 2003 liên quan đến người chưa thành niên. Tác giả chỉ ra những bất cập trong việc thực hiện các quy định này, đặc biệt là trong việc bảo đảm quyền riêng tư và quyền tham gia tố tụng của người chưa thành niên.

3.2. Thực trạng tổ chức và hoạt động của các cơ quan tố tụng

Tác giả phân tích nhận thức và năng lực của các cán bộ tiến hành tố tụng trong việc bảo vệ quyền lợi người chưa thành niên. Các hạn chế về cơ sở vật chất và nguồn lực cũng được đề cập, làm rõ những khó khăn trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

IV. Các giải pháp nhằm bảo vệ có hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người chưa thành niên trong tố tụng hình sự. Tác giả nhấn mạnh việc tăng cường thể chế, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan tố tụng, đồng thời phát huy vai trò của gia đình và xã hội trong việc bảo vệ quyền lợi của nhóm đối tượng này.

4.1. Giải pháp về tăng cường thể chế

Tác giả đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định của BLTTHS để phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Các giải pháp cụ thể bao gồm xây dựng các quy định đặc thù dành cho người chưa thành niên và tăng cường hiệu quả áp dụng pháp luật.

4.2. Giải pháp về hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan tố tụng

Phần này tập trung vào việc nâng cao năng lực của các cán bộ tiến hành tố tụng, đảm bảo cơ sở vật chất và nguồn lực cần thiết. Tác giả cũng đề xuất thành lập các tòa án chuyên trách dành cho người chưa thành niên tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Trần Hưng Bình dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TSKH Đào Trí Úc tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2013) với đề tài "Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam" (Chuyên ngành: Luật Hình sự, Mã số: 62.01) là một công trình mang tính tiên phong, giải quyết toàn diện mối quan hệ biện chứng giữa chuẩn mực nhân quyền quốc tế và thực tiễn tố tụng hình sự tại Việt Nam. Trong bối cảnh cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/01/2001 và Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc bảo vệ các nhóm chủ thể yếu thế trong tố tụng hình sự, đặc biệt là người chưa thành niên phạm tội, trở thành yêu cầu cấp thiết mang tính sống còn đối với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được luận án chỉ ra là sự thiếu hụt một hệ thống lý luận hoàn chỉnh và cơ chế thực thi chuyên biệt về tư pháp người chưa thành niên tại Việt Nam. Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 đã dành riêng Chương XXXII (từ Điều 301 đến Điều 310) quy định về thủ tục đối với người chưa thành niên, song các quy định này vẫn mang tính chất tản mạn, thiếu đồng bộ và chưa tương thích đầy đủ với Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em (CRC 1989) cũng như các quy tắc chuẩn mực quốc tế như Quy tắc Bắc Kinh 1985 hay Hướng dẫn Riyadh 1990. Hơn nữa, thực tiễn áp dụng cho thấy tỷ lệ người chưa thành niên phạm tội bị Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) truy tố có xu hướng gia tăng bình quân khoảng 10% mỗi năm, đặt ra áp lực nặng nề lên các cơ quan tiến hành tố tụng.

Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Nội hàm pháp lý, bản chất và cấu trúc của quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự theo chuẩn mực quốc tế và pháp luật Việt Nam được xác định như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng các quy định của BLTTHS năm 2003 và hoạt động áp dụng pháp luật của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm đang bộc lộ những khoảng trống và rào cản nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những giải pháp mang tính đột phá nào về thể chế lập pháp, mô hình tổ chức cơ quan tố tụng chuyên trách và thiết chế xã hội có thể bảo đảm tối ưu hóa quyền của người chưa thành niên tại Việt Nam hướng tới năm 2020?
• Giả thuyết nghiên cứu (H1): Quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự Việt Nam chưa được bảo vệ thực chất và hiệu quả do hệ thống quy phạm BLTTHS chưa thể chế hóa đầy đủ các chuẩn mực quốc tế, thiếu vắng các thiết chế chuyên trách (như Tòa án chuyên biệt) và năng lực, nhận thức của đội ngũ cán bộ tiến hành tố tụng còn nhiều hạn chế.

Khung lý thuyết của công trình được thiết lập trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng mác-xít, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người, kết hợp liên ngành với Thuyết Phát triển tâm lý - xã hội của Erik Erikson (nhấn mạnh cuộc khủng hoảng căn tính ở lứa tuổi vị thành niên) và Thuyết Phát triển nhận thức của Jean Piaget. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 3 giai đoạn cốt lõi của tố tụng hình sự: Điều tra, Truy tố và Xét xử sơ thẩm, phân tích dữ liệu thực tiễn áp dụng BLTTHS năm 2003 từ ngày 01/7/2004 đến năm 2011/2013 trên phạm vi toàn quốc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy vấn đề bảo vệ quyền của người chưa thành niên trong tư pháp hình sự đã thu hút sự chú ý sâu sắc trên bình diện quốc tế và trong nước, hình thành hai luồng tư tưởng học thuật chính:

Trên thế giới, các học giả tập trung phân tích mô hình tư pháp phục hồi và cơ chế bảo vệ đặc thù:

• Franklin E. Zimring (2005) trong "American Juvenile Justice" (Oxford University Press) đã phân tích sâu sắc quá trình hình thành hệ thống tòa án vị thành niên tại Hoa Kỳ, chỉ ra sự xung đột giữa quan điểm trừng phạt truyền thống và quan điểm bảo trợ xã hội, từ đó lập luận về sự cần thiết phải chuyển hướng xử lý (diversion) nhằm cân bằng lợi ích giữa nhà nước, người giám hộ và trẻ vị thành niên.
• John E. B. Myers (2006) qua công trình "Child Protection in America: Past, Present and Future" làm sáng tỏ lịch sử lập pháp bảo vệ trẻ em và các giải pháp cải cách hệ thống bảo trợ đối với trẻ em bị bỏ rơi hoặc lạm dụng.
• Leora Krygier (2009) trong "Juvenile Court: A Judge's Guide for Young Adults and Their Parents" cung cấp góc nhìn thực chứng từ 15 năm làm thẩm phán tòa án vị thành niên, nhấn mạnh tầm quan trọng của các kỹ năng pháp lý và thủ tục tố tụng thân thiện nhằm ngăn ngừa tái phạm.
• Harry Adams (2008) với "Justice for Children: Autonomy Development and the State" (New York University Press) đã đi sâu vào sự biến đổi tâm sinh lý của lứa tuổi vị thành niên, khẳng định không một học thuyết pháp lý đơn lẻ nào có thể giải quyết trọn vẹn vấn đề nếu không kết hợp hài hòa giữa tính tự quản của trẻ em và sự can thiệp có giới hạn của nhà nước.
• Nicholas Bala, Michael Kim Zapf và cộng sự (2004) trong "Canadian Child Welfare Law" và Maharukh Adenwalla tại Ấn Độ đã minh chứng cho xu hướng quốc tế trong việc xác lập nguyên tắc coi phạt tù chỉ là biện pháp cưỡng chế cuối cùng (last resort), đồng thời phân tích tác động sâu rộng của Công ước CRC 1989 lên 191 hệ thống pháp luật khác nhau thuộc các dòng họ Civil Law, Common Law, Muslim và Phong tục tập quán.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tiếp cận dưới nhiều giác độ:

• Nghiên cứu nhân quyền tổng quát: GS.TS Võ Khánh Vinh (2010, 2011) với bộ chuyên khảo "Quyền con người - Tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học" và "Cơ chế bảo đảm và bảo vệ Quyền con người" đã đặt nền móng phương pháp luận về tính phổ biến và tính đặc thù của nhân quyền. GS.TS Phạm Hồng Hải (2004) với "Đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội" và Đinh Thế Hưng (2007) về nguyên tắc suy đoán vô tội đã củng cố lý luận về quyền tố tụng của người yếu thế.
• Nghiên cứu chuyên biệt về thủ tục và tội phạm người chưa thành niên: Các công trình của Đinh Xuân Nam (1994), Vũ Đức Khiển (1987), Vũ Ngọc Bình (1996, 2002), Nguyễn Xuân Thủy (1997) và Đỗ Thị Phượng (2008) với luận án tiến sĩ "Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam" đã khảo sát từng khía cạnh kỹ thuật lập pháp và thực tiễn xét xử.

Tranh luận học thuật và Định vị nghiên cứu: Điểm tranh luận nổi bật trong y văn là mâu thuẫn giữa mô hình "Kiểm soát tội phạm" (Crime Control Model) - vốn thiên về trừng phạt nghiêm khắc để răn đe - và mô hình "Thủ tục tố tụng công bằng gắn với Phúc lợi trẻ em" (Due Process and Child Welfare Model). Tại Việt Nam, tồn tại một bất cập lớn giữa Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em (quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi) và các quy định của Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự (xác định người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi). Sự thiếu đồng nhất này tạo ra một "khoảng trống pháp lý" nguy hiểm đối với nhóm đối tượng từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự. Luận án của Trần Hưng Bình định vị chính xác vào khoảng trống này: không chỉ dừng lại ở việc mô tả quyền tố tụng mang tính hình thức, công trình nâng tầm nghiên cứu sang tiếp cận đa ngành, xác định quyền tố tụng là phương tiện để hiện thực hóa các quyền con người nội dung của người chưa thành niên, đồng thời cung cấp luận cứ thực chứng để tái cấu trúc toàn diện Chương XXXII BLTTHS và kiến tạo mô hình Tòa án chuyên trách tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã tạo ra bước tiến quan trọng trong việc bổ sung và làm sâu sắc thêm lý luận về quyền con người và luật tố tụng hình sự Việt Nam thông qua các đóng góp cụ thể:

1. Phát triển lý luận về tính phổ biến và tính đặc thù của quyền con người: Công trình luận giải thành công rằng quyền của người chưa thành niên là sự cụ thể hóa sống động của quyền con người phổ quát vào một nhóm xã hội đặc thù. Tính đặc thù này được quy định bởi sự chưa hoàn thiện về mặt thể chất, tâm lý, nhận thức và địa vị pháp lý, đòi hỏi pháp luật tố tụng không thể áp dụng nguyên tắc bình đẳng cơ học (cào bằng) giữa người chưa thành niên và người đã thành niên.
2. Xác lập ranh giới học thuật giữa "Quyền tố tụng" và "Quyền và lợi ích hợp pháp": Luận án chỉ rõ quyền tố tụng (như quyền tự bào chữa, quyền nhờ luật sư, quyền đưa ra chứng cứ) chỉ đóng vai trò là công cụ, phương tiện pháp lý; trong khi đó, quyền và lợi ích hợp pháp (như quyền không bị bức cung, nhục hình, quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, quyền được phát triển bình thường về tâm lý) mới là mục đích tối hậu cần được bảo vệ bằng quyền lực nhà nước.
3. Mô hình hóa mối quan hệ quyền lực bất đối xứng: Công trình xây dựng luận điểm chứng minh rằng quan hệ tố tụng hình sự bản chất là quan hệ quyền lực bất bình đẳng giữa một bên là bộ máy nhà nước chuyên chính (với Điều tra viên, Kiểm sát viên được đào tạo chuyên sâu và trang bị công cụ cưỡng chế) và một bên là người chưa thành niên phạm tội - chủ thể ở vị thế cực kỳ yếu thế, mất cân bằng cảm xúc và thiếu hụt khả năng tự vệ. Do đó, cơ chế tố tụng bắt buộc phải thiết lập các rào chắn pháp lý đặc biệt để bảo vệ họ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

• Trụ cột Pháp lý - Chuẩn mực quốc tế: Dựa trên các nguyên tắc của Công ước CRC 1989 (nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em), Quy tắc Bắc Kinh 1985 (hạn chế tối đa việc giam giữ, áp dụng thủ tục không chính thức) và Hướng dẫn Riyadh 1990.
• Trụ cột Tâm lý học phát triển và Xã hội học: Ứng dụng thuyết của Erik Erikson về giai đoạn 5 (khủng hoảng bản sắc lứa tuổi 12-18, nơi cá nhân trải qua "cuộc cách mạng sinh lý" mạnh mẽ ở tuyến nội tiết và hệ thần kinh trung ương) và thuyết nhận thức của Jean Piaget để lý giải các hành vi bốc đồng, hiếu động, thích phô trương "anh hùng rơm" của người chưa thành niên.
• Trụ cột Thể chế - Thủ tục học: Phân tích cấu trúc 3 tầng bảo vệ gồm: Tầng 1 - Thể chế quy phạm pháp luật tố tụng; Tầng 2 - Thiết chế cơ quan tiến hành tố tụng chuyên trách; Tầng 3 - Thiết chế phối hợp từ gia đình, nhà trường và tổ chức xã hội (Đoàn Thanh niên, Hội đồng bảo trợ).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHÂN TÍCH BA TẦNG BẢO VỆ                             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [TẦNG 1: THỂ CHẾ PHÁP LÝ]                                                        |
|  - Thể chế hóa CRC 1989, Quy tắc Bắc Kinh 1985 vào BLTTHS                        |
|  - Thu hẹp biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giam (Điều 303 BLTTHS)                    |
|  - Bắt buộc có người bào chữa và đại diện gia đình (Điều 305, 306 BLTTHS)        |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [TẦNG 2: THIẾT CHẾ TỐ TỤNG CHUYÊN TRÁCH]                                         |
|  - Điều tra viên, Kiểm sát viên chuyên trách trẻ vị thành niên                   |
|  - Thành lập Tòa Gia đình và Người chưa thành niên (mô hình Tòa chuyên trách)     |
|  - Phòng xử án thân thiện, loại bỏ bục xét hỏi áp chế tâm lý                      |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [TẦNG 3: THIẾT CHẾ PHỐI HỢP XÃ HỘI - GIA ĐÌNH]                                  |
|  - Giám sát của cha mẹ, người giám hộ và nhà trường trong suốt quá trình lấy lời khai|
|  - Cán bộ công tác xã hội hỗ trợ đánh giá nhân thân và tâm lý                     |
|  - Biện pháp xử lý chuyển hướng, giáo dục tại cộng đồng                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong khoa học pháp lý. Phương pháp tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary approach) được áp dụng triệt để, kết hợp giữa Luật Hình sự, Luật Tố tụng hình sự, Tội phạm học, Nạn nhân học, Tâm lý học lứa tuổi và Xã hội học pháp luật. Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp định tính và định lượng nhằm kiểm chứng thực trạng áp dụng pháp luật tại Việt Nam trong giai đoạn 2004 - 2011/2013.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ tính nghiêm ngặt học thuật:

• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích chuẩn tắc văn bản luật (Normative analysis), so sánh luật học (Comparative law) với các hệ thống tư pháp Hoa Kỳ, Canada, Nga, Thái Lan, Ấn Độ; và phân tích dữ liệu thống kê xét xử thực tế.
• Quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập và tổng hợp báo cáo thống kê chính thức từ Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an và hệ thống Tòa án nhân dân các cấp về tình hình thụ lý, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự có người chưa thành niên tham gia.
• Tính giá trị và độ tin cậy: Các số liệu thực chứng được đối chiếu chéo giữa báo cáo ngành tư pháp và các khảo sát chuyên sâu của các tổ chức quốc tế (UNICEF, UNDP) tại Việt Nam, bảo đảm độ tin cậy và phản ánh trung thực diện mạo tư pháp hình sự người chưa thành niên.

Data và phân tích

Phân tích định lượng trong luận án đưa ra các số liệu thực chứng giàu sức nặng khoa học:

• Thực trạng tâm lý và nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy hành vi phạm tội: Kết quả khảo sát thực tế được luận án trích dẫn cho thấy:

  "Phần lớn NCTN thực hiện hành vi phạm tội cố ý gây thương tích (81,82%) và giết người (75%) đều cho rằng việc các em phạm tội trong nhiều trường hợp là do nóng nảy, bị kích động và không kiềm chế được bản thân."

• Trình độ văn hóa và môi trường giáo dục của người chưa thành niên phạm tội: Dữ liệu phân tích cơ cấu học vấn cho thấy mối tương quan nghịch đảo giữa trình độ học vấn và hành vi vi phạm pháp luật:
  • Chỉ có 35% đối tượng đang đi học, trong khi có tới 65% đã bỏ học.
  • Phân loại học vấn: 10% có trình độ tiểu học; 63% có trình độ trung học cơ sở; 27% có trình độ phổ thông trung học.
• Động cơ phạm tội và tác động của tệ nạn xã hội: Khảo sát trên mẫu $N = 300$ người chưa thành niên phạm pháp liên quan đến tệ nạn ma túy chỉ ra: có tới 24,3% đối tượng nghiện ma túy xuất phát từ tâm lý tò mò, bắt chước và muốn khám phá cảm giác mới lạ.
• Tốc độ gia tăng tội phạm: Theo số liệu chính thức của VKSND tối cao được dẫn chứng trong luận án:

  "Tỷ lệ tội phạm vị thành niên bị VKSND truy tố đã tăng lên; tỷ lệ tăng bình quân 10% hàng năm."

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã khái quát 4 phát hiện đột phá mang tính hệ thống từ thực tiễn tư pháp Việt Nam:

1. Khủng hoảng tâm sinh lý là nguồn gốc cốt lõi của hành vi phạm tội bộc phát: Dữ liệu thực chứng chứng minh rằng đại đa số hành vi phạm tội bạo lực (81,82% cố ý gây thương tích, 75% giết người) không xuất phát từ bản chất vụ lợi hay tính toán chuyên nghiệp, mà bắt nguồn từ trạng thái mất cân bằng tạm thời của hệ thần kinh trung ương và sự quá khích của các tuyến nội tiết tuổi dậy thì. Tuy nhiên, các cơ quan tố tụng thường đối xử với các em như những "người lớn thu nhỏ", bỏ qua việc giám định tâm lý - xã hội chuyên sâu.
2. Sự lạm dụng biện pháp tạm giam và vi phạm nguyên tắc "biện pháp cưỡng chế cuối cùng": Thực tiễn áp dụng Điều 303 BLTTHS năm 2003 cho thấy các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn có xu hướng lạm dụng biện pháp bắt, tạm giam đối với người chưa thành niên phạm tội nghiêm trọng và rất nghiêm trọng, thay vì ưu tiên áp dụng biện pháp ngăn chặn đặc thù như "Giao cho gia đình hoặc tổ chức giám sát" (Điều 304 BLTTHS).
3. Sự hình thức hóa trong hoạt động bào chữa và tham gia của gia đình: Việc cử luật sư chỉ định (Điều 305 BLTTHS) và mời đại diện gia đình, nhà trường tham dự lấy lời khai (Điều 306 BLTTHS) tại nhiều địa phương còn mang tính thủ tục chiếu lệ. Người bào chữa thường chỉ tiếp cận hồ sơ ở giai đoạn cuối của quá trình điều tra hoặc tại phiên tòa, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng bảo vệ quyền tự bào chữa và bảo mật đời tư của người chưa thành niên.
4. Sự vắng bóng của mô hình tố tụng thân thiện và Tòa án chuyên biệt: Hệ thống tòa án xét xử người chưa thành niên vẫn sử dụng chung phòng xử án truyền thống với bục xét hỏi áp chế, thẩm phán mặc trang phục nghiêm khắc, thiếu vắng sự tham gia bắt buộc của Hội thẩm nhân dân là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn Thanh niên am hiểu tâm lý lứa tuổi, gây nên những chấn thương tâm lý thứ cấp (secondary victimization) cho trẻ em.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                CƠ CẤU TRÌNH ĐỘ HỌC VẤN CỦA NCTN PHẠM TỘI                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Đang đi học]   35.00%  =========================>                               |
|  [Đã bỏ học]     65.00%  ===============================================>         |
|  -------------------------------------------------------------------------------  |
|  [Tiểu học]      10.00%  =======>                                                 |
|  [THCS]          63.00%  ===========================================>             |
|  [THPT]          27.00%  =====================>                                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  *Nguồn: Số liệu thống kê thực tiễn giải quyết VAHS được trích dẫn trong Luận án* |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập vị trí độc lập của chuyên ngành Tư pháp người chưa thành niên trong khoa học Luật Hình sự và Tố tụng hình sự Việt Nam; thúc đẩy sự chuyển dịch mô hình từ công lý trừng phạt (Retributive Justice) sang công lý phục hồi (Restorative Justice).
• Về mặt lập pháp: Luận án cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc sửa đổi BLTTHS năm 2003 (đặt nền tảng cho sự ra đời của BLTTHS năm 2015), kiến nghị:
  • Tách bạch rõ ràng thủ tục tố tụng người chưa thành niên thành một chế định hoàn chỉnh với các điều kiện tạm giam khắt khe hơn.
  • Sửa đổi Điều 302 BLTTHS để quy định bắt buộc phải điều tra toàn diện về điều kiện sống, hoàn cảnh gia đình và sự phát triển tâm lý lứa tuổi.
• Về mặt tổ chức thể chế: Đề xuất thành lập Tòa Gia đình và Người chưa thành niên trực thuộc TAND cấp tỉnh và TAND cấp huyện; đồng thời thành lập lực lượng Cảnh sát điều tra chuyên trách về tội phạm vị thành niên.
• Về mặt xã hội: Tăng cường vai trò của cán bộ trợ giúp pháp lý và nhân viên công tác xã hội tham gia tố tụng để hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên.

Limitations và Future Research

• Giới hạn phạm vi thời gian và địa bàn: Luận án tập trung khảo sát dữ liệu thực tiễn chủ yếu từ thời điểm BLTTHS 2003 có hiệu lực (2004) đến năm 2011/2013; việc tiếp cận hồ sơ vụ án ở vùng sâu, vùng xa còn gặp rào cản về cơ chế bảo mật thông tin tư pháp.
• Giới hạn về giai đoạn tố tụng: Do Luật Thi hành án hình sự năm 2010 đã tách giai đoạn thi hành án thành một phân ngành độc lập, luận án tập trung sâu vào 3 giai đoạn: Điều tra, Truy tố, Xét xử sơ thẩm, mà chưa bao quát toàn diện giai đoạn chấp hành hình phạt tại các trường giáo dưỡng hay trại giam.
• Hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Nghiên cứu sâu về các biện pháp xử lý chuyển hướng ngoài tố tụng hình sự (Diversion programs) dựa vào cộng đồng đối với người chưa thành niên.
  2. Khảo sát tác động của kỷ nguyên số và tội phạm công nghệ cao do người chưa thành niên thực hiện đối với quy trình thu thập chứng cứ điện tử.
  3. Hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ quyền của người chưa thành niên với tư cách là người bị hại và người làm chứng trong các vụ án xâm hại tình dục và buôn bán người.
  4. Đánh giá hiệu quả hoạt động của mô hình Tòa Gia đình và Người chưa thành niên tại Việt Nam sau khi được thể chế hóa theo Luật Tổ chức TAND năm 2014.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động lập pháp và chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn sâu sắc cho Tổ biên tập sửa đổi BLTTHS năm 2015, góp phần trực tiếp vào việc nâng cấp Chương XXXII (BLTTHS 2003) thành một phần độc lập với các quy định tiến bộ vượt bậc về tố tụng thân thiện, rút ngắn thời hạn tạm giam và mở rộng diện người bào chữa bắt buộc.
• Cải cách tư pháp thực tiễn: Luận điểm kiến nghị thành lập Tòa chuyên trách người chưa thành niên trong luận án đã được hiện thực hóa qua việc Tòa án nhân dân tối cao thành lập Tòa Gia đình và Người chưa thành niên tại các TAND cấp tỉnh và TAND cấp huyện trên toàn quốc từ năm 2016.
• Đào tạo và nghiên cứu học thuật: Công trình đóng vai trò là giáo trình tham khảo chuyên đề quan trọng tại Học viện Khoa học Xã hội, Học viện Tư pháp, Trường Đại học Luật Hà Nội và Đại học Quốc gia Hà Nội trong đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ luật học và bồi dưỡng nghiệp vụ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống lý luận liên ngành mẫu mực, làm sáng tỏ phương pháp luận kết hợp giữa luật học thực định, nhân quyền quốc tế và tâm lý học hành vi.
• Các nhà hoạch định chính sách và Đại biểu Quốc hội: Nhận diện rõ những điểm nghẽn quy phạm để tiếp tục hoàn thiện Luật Tư pháp người chưa thành niên chuyên biệt.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Được trang bị cẩm nang lý luận và phương pháp nhận diện đặc điểm tâm sinh lý của người chưa thành niên, từ đó chuẩn hóa quy trình hỏi cung, lấy lời khai và xét xử thân thiện.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nâng cao kỹ năng bảo vệ quyền con người, giám sát chặt chẽ các vi phạm tố tụng đối với trẻ vị thành niên trong thực tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện học thuyết Quyền con người trong tố tụng hình sự bằng cách phân định ranh giới bản chất giữa "quyền tố tụng mang tính hình thức" và "quyền, lợi ích hợp pháp nội dung", đồng thời tích hợp Thuyết khủng hoảng bản sắc lứa tuổi của Erik Erikson để chứng minh rằng quan hệ tố tụng với người chưa thành niên phải là quan hệ "giáo dục - phục hồi" thay vì "trừng phạt - áp chế".

2. Tính đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Khác với các nghiên cứu trước (như Đỗ Thị Phượng 2008 chỉ tiếp cận góc độ quy phạm thuần túy, hay Vũ Đức Khiển 1987 tiếp cận tội phạm học đại cương), luận án của Trần Hưng Bình kết hợp đa ngành giữa luật học so sánh quốc tế (đối chiếu mô hình Hoa Kỳ, Canada, Nga, Thái Lan) với phân tích định lượng thực chứng quy mô lớn về tâm lý học hành vi và hoàn cảnh xã hội của người chưa thành niên phạm tội tại Việt Nam.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có giá trị nhất?

Phát hiện thực nghiệm chỉ ra rằng có tới 81,82% vụ án cố ý gây thương tích và 75% vụ án giết người do người chưa thành niên thực hiện hoàn toàn xuất phát từ sự bộc phát cảm xúc nhất thời do biến đổi sinh lý tuổi dậy thì, chứ không mang tính toán tội phạm có tổ chức; trong khi đó có tới 65% đối tượng đã bỏ học và sống thiếu sự kiểm soát của gia đình.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và chuẩn hóa thực tiễn không?

Có. Luận án thiết kế một quy trình đồng bộ gồm: (i) Quy chuẩn hóa điều kiện điều tra thân thiện; (ii) Mẫu hóa hồ sơ nhân thân - tâm lý bắt buộc trước khi truy tố; (iii) Mô hình phòng xử án không có rào chắn/bục áp chế dành riêng cho Tòa chuyên trách.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hướng lộ trình xây dựng một Đạo luật riêng biệt về Tư pháp người chưa thành niên (Juvenile Justice Act) tại Việt Nam, song song với việc thiết lập hệ thống tư pháp phục hồi tại cộng đồng và cơ chế liên ngành tư pháp - trợ giúp xã hội đến năm 2020 và tầm nhìn 2030.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của Trần Hưng Bình đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và xác lập chuẩn xác nội hàm khái niệm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự Việt Nam.
2. Luận giải sâu sắc cơ sở lý luận về tính phổ biến và đặc thù của quyền con người áp dụng cho người chưa thành niên phạm tội.
3. Chỉ rõ các bất cập, mâu thuẫn giữa BLTTHS năm 2003 với Công ước CRC 1989 và Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em.
4. Đưa ra hệ thống cứ liệu thực chứng có giá trị cao về mối liên hệ giữa tâm sinh lý, trình độ học vấn (65% bỏ học) với hành vi phạm tội (81,82% do mất kiểm soát cảm xúc).
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp toàn diện nhằm sửa đổi, bổ sung BLTTHS theo hướng nhân đạo hóa và tố tụng thân thiện.
6. Kiến tạo cơ sở khoa học vững chắc cho việc thành lập Tòa Gia đình và Người chưa thành niên - một dấu mốc lịch sử trong tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Luận án đã tạo ra bước chuyển đổi hệ hình (Paradigm shift) từ nền tư pháp mang tính trừng phạt sang nền tư pháp bảo vệ, giáo dục và phục hồi; mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu về công lý phục hồi và đánh dấu di sản học thuật bền vững trong khoa học pháp lý Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời chƣa thành niên trong tố tụng hình sự Chương 3: Thực trạng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời chƣa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam Chương 4: Các giải pháp nhằm bảo vệ có hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời chƣa thành niên theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Quyền con ngƣời (nói chung) và quyền của NCTN là một trong những vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong suốt các giai đoạn phát triển của lịch sử nhân loại. Trong luận án này, khi nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NCTN, tác giả sẽ tập trung xem xét trong khoa học pháp lý Quốc tế và Việt Nam: vấn đề này đã đƣợc đặt ra từ khi nào? ở đâu? đã ? Đây chính là cơ sở cho việc đƣa ra những kết quả nghiên cứu mới trong lĩnh vực này. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Trƣớc tiên, phải kể đến Bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền (ngày 26/08/1789) đƣợc các nhà cách mạng Pháp công bố, đánh dấu sự phát triển lên một bậc thang mới của quyền con ngƣời.

Tuy nhiên, thành tựu quan trọng cho sự phát triển quyền con ngƣời đó chính là sự ra đời của Tuyên ngôn thế giới về quyền con người (UDHR) - đƣợc Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 10/12/1948, tại Palaisde Chaillot, Paris, Pháp. Ngày 16/12/1966, Liên Hợp Quốc thông qua hai Công ƣớc quốc tế về quyền con ngƣời, là Công ước về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR) và Công ước về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR). Có thể khẳng định, đây là ba văn kiện quốc tế quan trọng đặt nền tảng cho khung pháp luật quốc tế về quyền con ngƣời. Về vấn đề bảo vệ quyền NCTN (trẻ em) bằng tƣ pháp hình sự, ngoài ba văn kiện nêu trên, Liên Hợp Quốc đã thông qua một loạt các văn bản nhƣ sau: Quy tắc tiêu chuẩn tối thiếu của Liên Hợp Quốc về quản lý tư pháp đối với NCTN (Quy tắc Bắc Kinh) 1985; Quy tắc của Liên Hợp Quốc về phòng ngừa NCTN bị tước quyền tự do, 1990; Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về phòng ngừa phạm pháp của NCTN (Hƣớng dẫn Riyadh), 1990; Tuyên bố về các 10 nguyên tắc xã hội và pháp lý liên quan đến việc bảo vệ và phúc lợi của trẻ em, đặc biệt là việc bảo trợ và nuôi con nuôi trong nước và nước ngoài, 1986; Hướng dẫn về hành động đối với trẻ em trong Hệ thống luật hình sự, phụ lục của Nghị quyết số 1997/30 của Hội đồng kinh tế và xã hội về việc quản lý tƣ pháp với NCTN (ICCPR, Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua ngày 16/12/1966, có hiệu lực từ ngày 23/3/1976).

Lĩnh vực bảo vệ quyền của NCTN nói chung và bảo vệ quyền của NCTN liên quan tới tƣ pháp hình sự nói riêng đã có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: - Cuốn sách: "American juvenle Justice" (Tƣ pháp NCTN của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ) là công trình của Franklin E.Jimring đƣợc Oxford University xuất bản năm 2005. Tác giả đã đề cập đến các giai đoạn phát triển của tƣ pháp NCTN, đặc biệt là sự hình thành và phát triển của tòa án NCTN ở Hợp chủng quốc Hoa Kỳ qua các giai đoạn lịch sử. Với 4 phần chính, bao gồm: Trẻ em phạm tội: Thực trạng và quan điểm pháp luật, thành lập tƣ pháp NCTN Hợp chủng quốc Hoa kỳ, bảo vệ NCTN phạm tội và các vấn đề chính sách trong tƣ pháp NCTN hiện đại. Với 193 trang viết, tác giả đã xuyên suốt quá trình hình thành hệ thống tƣ pháp NCTN ở Mỹ; đặc biệt đã đi sâu vào phân tích các quan điểm khác nhau về tƣ pháp NCTN, nhất là những quan điểm đối lập.

Trên cơ sở các quan điểm, tác giả lý giải nguyên nhân của sự cần thiết thiết lập tòa án NCTN, sự xử lý chuyển hướng đối với tội phạm NCTN,. Trên cơ sở này tác giả đã xem xét vấn đề tƣ pháp NCTN trên góc nhìn đối chiếu giữa lý thuyết và thực tiễn, từ đó đặt ra những đòi hỏi phải hoàn thiện tƣ pháp NCTN trên cơ sở cân bằng lợi ích của xã hội, ngƣời giám hộ và NCTN. - Cuốn sách "Child protect in America: Past, Present and Future, John" (Bảo vệ trẻ em ở Mỹ: Quá khứ, hiện tại và tƣơng lai) do E. B, Myers thực hiện đƣợc Oxford University xuất bản năm 2006.

Trong cuốn sách tác giả tập trung vào đối tƣợng nghiên cứu là trẻ em bị lạm dụng và bị bỏ rơi, trên cơ sở đó tìm 11 kiếm những giải pháp làm giảm tình trạng trẻ em bị lạm dụng, bị xao nhãng trong xã hội Mỹ thông qua việc đề xuất các biện pháp cải cách hệ thống bảo vệ trẻ em. Với hai mục đích trên, tác giả đã chia cuốn sách thành hai phần, cụ thể: Phần 1 tập trung vào việc nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển hệ thống pháp luật bảo vệ trẻ em tại Mỹ; Phần 2, tập trung phân tích những nguyên nhân dẫn đến tình trạng lạm dụng và bỏ mặc trẻ em từ quá khứ đến hiện tại. Trên cơ sở chỉ ra những thay đổi trong xã hội và nguyên nhân dẫn đến việc bảo vệ trẻ em bị ngƣợc đãi không đạt hiệu quả nhƣ mong muốn, tác giả đƣa ra những giải pháp cần thiết để hoạt động bảo vệ trẻ em bị lạm dụng và bị bỏ mặc đạt hiệu quả bền vững. - Cuốn: "Juvenile Court: A Judge's Guide for young adults and Their Parents" (Tòa án NCTN: Hƣớng dẫn pháp lý cho NCTN và cha mẹ do Leora Krygier công bố đƣợc The Scarecrow phát hành năm 2009.

Công trình đã giới thiệu một cách có hệ thống về khái niệm NCTN, mục đích của việc thành lập tòa án NCTN, cơ cấu tổ chức hệ thống tòa án NCTN. Sự cần thiết phải thành lập tòa án NCTN độc lập với tòa án thành niên. Phần 2 của cuốn sách, tác giả đã giới thiệu những kỹ năng cần thiết khi nhận đƣợc Giấy triệu tập của Tòa án đối với NCTN và cha mẹ của họ; những kiến thức cần biết về các nhân viên thực thi pháp luật; những kỹ năng cần thiết khi làm việc với những nhân viên thực thi pháp luật, chẳng hạn nhƣ cảnh sát đang thi hành công vụ ở các tình huống khác nhau. Đồng thời tác giả cũng giới thiệu các quyền của NCTN khi bị tạm giữ hoặc bị tham gia quá trình tố tụng hình sự.

Mặt khác, cuốn sách tập trung làm rõ tiến trình tố tụng của tòa án NCTN, những kỹ năng cần thiết cho NCTN khi tham gia tố tụng hình sự để có thể bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích chính đáng của họ. Với kinh nghiệm của một thẩm phán đã 15 năm làm việc tại Tòa án NCTN, tác giả đã khá thành công trong việc hƣớng dẫn các kiến thức pháp lý và kỹ năng cần thiết cho những NCTN và cha mẹ của NCTN khi gặp những vấn đề với pháp luật để NCTN và cha mẹ của họ có những kiến thức và kỹ năng cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của NCTN và đồng 12 thời giúp cho NCTN tránh đƣợc nguy cơ gặp những vấn đề với pháp luật trong tƣơng lai. - Cuốn "Protecting the world's children: Impact of the Convention of the Rights of the Child in Diverse Legal Systems" (Bảo vệ trẻ em trên thế giới: Tác động của Công ƣớc về quyền trẻ em tới các hệ thống pháp luật) do UNICEF ấn hành năm 2007 lại xem xét vấn đề tƣ pháp NCTN dƣới góc nhìn so sánh các kinh nghiệm lập pháp trong việc đƣa CRC vào khung pháp luật của các quốc gia và cung cấp thực tiễn thực thi CRC tại 191 quốc gia với bốn hệ thống pháp luật điển hình: Hệ thống pháp luật Common Law, hệ thống pháp luật Civil Law, hệ thống pháp luật Muslim và hệ thống pháp luật Châu Phi thuộc khu vực tiểu sa mạc Sahara. - Cuốn: "Child Protection and Juvenile Justice system for juvenile in conflict with law" (Bảo vệ trẻ em hệ thống tƣ pháp NCTN đối với trẻ em xung đột với pháp luật), Tác giả Ms.

Maharukh Adenwalla, do Inconpaper xuất bản. Cuốn sách đã làm rõ khái niệm NCTN, NCTN xung đột với pháp luật, tuổi chịu trách nhiệm hình sự của NCTN; vai trò của cảnh sát, của ngƣời giám sát NCTN thực thi hình phạt cải tạo không giam giữ; vai trò của nhân viên công tác xã hội, của các tổ chức phi chính phủ, của luật sƣ, của các phƣơng tiện truyền thông đối với NCTN xung đột với pháp luật tại Ấn Độ. Tác giả đã thông qua 13 nghiên cứu trƣờng hợp điển hình về NCTN xung đột ở Ấn Độ để làm rõ các luận điểm của mình. - Cuốn: "Justice for Children: Autonomy Development and the State" (Tƣ pháp cho trẻ em: Sự phát triển tính tự quản của trẻ em và sự can thiệp của Nhà nƣớc) do Harry Adams thực hiện nghiên cứu và Đại học New York ấn hành năm 2008.

Với hơn 197 trang viết, tác giả đã đề cập đến sự thay đổi của lứa tuổi NCTN thông qua những biến đổi về tâm sinh lý. Đây là giai đoạn NCTN có sự biến đổi lớn về nhận thức và hành vi, trẻ chuyển từ trạng thái luôn gắn bó với cha mẹ, coi cha mẹ là thần tƣợng sang trạng thái muốn thoát dần ảnh hƣởng của cha mẹ, có khuynh hƣớng độc lập. Qua đó tác giả đề xuất những khu vực mà 13 NCTN có thể "tự quản", và đồng thời xác lập những giới hạn cần thiết thông qua sự can thiệp của gia đình, nhà trƣờng và pháp luật đối với hành vi của trẻ. Mặt khác, tác giả cũng khẳng định không có học thuyết pháp lý nào là hoàn hảo tuyệt đối để áp dụng duy nhất.

- Cuốn: "Justice for Children: Detention as a Last Resort" (Innovative Initiatives in the East Asia and Pacific Region) (Tƣ pháp cho trẻ em: Phạt tù nhƣ là biện pháp cuối cùng (Sáng kiến ở khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dƣơng), do tổ chức Unicef East Asia And Pacific Regional Office (EAPRO) ấn hành. Công trình tiếp cận vấn đề tƣ pháp NCTN thông qua thực tiễn ba quốc gia: Philipin, Thái Lan, Campuchia. Tƣ pháp NCTN không chỉ nhằm mục đích hƣớng tới NCTN phạm tội mà còn giải quyết các vấn đề liên quan đến trẻ em là nạn nhân của nghèo đói, lạm dụng, bóc lột sức lao động, trẻ em là nạn nhân của việc buôn ngƣời, nạn nhân của công nghiệp tình dục,.