LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án với tiêu đề “Việc tham gia nhóm phi chính thức và hành vi sai lệch của học sinh THPT tại thành phố Hà Nội” hoàn toàn là kết quả nghiên cứu của riêng cá nhân tôi và chưa được công bố trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào của người khác. Các kết quả trình bày trong luận án là trung thực. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã thực hiện nghiêm túc các quy tắc đạo đức nghiên cứu; tất cả các tham khảo sử dụng trong luận án đều được trích dẫn tường minh, theo đúng quy định. Tác giả luận án PHẠM TRẦN THĂNG LONG iii LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khóa đào tạo tiến sĩ ngành Xã hội học.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới tập thể các giảng viên, các nhà khoa học công tác tại Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã nhiệt tình chia sẻ và giúp đỡ tôi hoàn thành các nội dung trong chương trình đào tạo tiến sĩ của Học viện. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy hướng dẫn là GS. Đặng Cảnh Khanh đã luôn động viên, nhiệt tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới các thầy cô, các bạn đồng nghiệp, gia đình, bạn bè và các cán bộ, giáo viên đang công tác tại các nhà trường THPT tại Hà Nội, gồm trường THPT Phan Đình Phùng (quận Ba Đình), trường THPT Nhân Chính (quận Thanh Xuân), trường THPT Trần Hưng Đạo (quận Thanh Xuân), trường THPT Phan Huy Chú (quận Đống Đa), trường THPT Quang Trung (quận Đống Đa) đã hỗ trợ, hợp tác, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong quá trình tổ chức hoạt động nghiên cứu của luận án.
Và trên hết, xin chân thành cảm ơn gia đình thân yêu, những người bạn thân tín và đồng nghiệp chân tình đã luôn bền bỉ là chỗ dựa chắc chắc cho tôi để có thể vững tin vượt qua mọi thách thức, khó khăn trong hành trình này. Mặc dù đã rất cố gắng, nhưng chắc chắn luận án này không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp của các nhà khoa học, các nhà quản lý, các bạn đồng nghiệp và những người quan tâm để tác giả có thể hoàn thiện nghiên cứu của mình. Chân thành cảm ơn! Tác giả luận án PHẠM TRẦN THĂNG LONG iv MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.
Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tƣợng nghiên cứu và Phạm vi nghiên cứu của luận án. Phƣơng pháp luận của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án.
Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Cấu trúc của luận án. 12 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Nhận diện nhóm phi chính thức trong thanh thiếu niên.
Ảnh hƣởng của nhóm phi chính thức đối với thanh thiếu niên. Hành vi sai lệch của thanh thiếu niên. Các biểu hiện hành vi sai lệch của thanh thiếu niên. Các yếu tố ảnh hưởng hành vi sai lệch của thanh thiếu niên.
Nhận định chung. 37 Tiểu kết chƣơng 1. 41 CHƢƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Khái niệm cơ bản sử dụng trong luận án.
Khái niệm Nhóm phi chính thức. Khái niệm Việc tham gia nhóm phi chính thức trong học sinh trung học phổ thông. Khái niệm Hành vi sai lệch. Các lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu.
Lý thuyết sinh thái xã hội. Lý thuyết kết giao khác biệt. Lý thuyết tương tác xã hội. Đƣờng lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc về giáo dục đạo đức – pháp luật cho học sinh trung học phổ thông.
Phƣơng pháp nghiên cứu của luận án. Phương pháp chọn mẫu và mô tả không gian mẫu. Phương pháp thu thập và xử lý thông tin. 67 Tiểu kết chƣơng 2.
73 CHƢƠNG 3 THỰC TRẠNG THAM GIA NHÓM PHI CHÍNH THỨC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Một số đặc điểm của học sinh trung học phổ thông tham gia nghiên cứu. Việc tham gia nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông. Kiểu nhóm phi chính thức, Mục đích tham gia nhóm của học sinh trung học phổ thông.
Vai trò tham gia, Cách thức tham gia và Quy định trong nhóm phi chính thức. Tương tác trong và ngoài nhóm phi chính thức. Mối quan tâm đƣợc chia sẻ và những hoạt động thông thƣờng của nhóm phi chính thức. Mối quan tâm được chia sẻ giữa các thành viên nhóm phi chính thức.
Hoạt động thông thường của nhóm phi chính thức. 96 Tiểu kết chƣơng 3. 99 CHƢƠNG 4 THỰC TRẠNG HÀNH VI SAI LỆCH CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THAM GIA CÙNG NHÓM PHI CHÍNH THỨC. Mô tả chung về hành vi sai lệch cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông.
Một số dạng hành vi sai lệch của nhóm phi chính thức trong học sinh trung học phổ thông. Hành vi nguy cơ khi tham gia giao thông đường bộ cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông. Hành vi nguy cơ đối với trật tự xã hội cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông. Hành vi bạo lực học đường cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông.
Ứng xử của nhóm phi chính thức với thành viên có hành vi sai lệch. Mô hình hồi quy logistic về hành vi sai lệch cùng nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông. 122 Tiểu kết chƣơng 4. Một số nhận định chính của đề tài.
Một số quan điểm định hƣớng rút ra từ kết quả nghiên cứu. Một số khuyến nghị nhằm phát huy vai trò của nhóm phi chính thức đối với phòng ngừa nguy cơ có hành vi sai lệch trong học sinh trung học phổ thông. 139 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 142 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.
160 vii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BLHĐ : Bạo lực học đường FB : Facebook GV : Giáo viên HS : Học sinh HVSL : Hành vi sai lệch MQH : Mối quan hệ PCT : Phi chính thức PH : Phụ huynh PVS : Phỏng vấn sâu TGGT : Tham gia giao thông đường bộ THPT : Trung học phổ thông TTXH : Trật tự xã hội viii DANH MỤC BẢNG ảng 2. Bảng tính toán số lƣợng phiếu khảo sát (Đơn vị: người). Tóm tắt các biến nghiên cứu. Kết quả kỳ học gần nhất chia theo Mức sống gia đình.
Việc hỏi gia đình khi gặp khó khăn của học sinh gắn với Giới tính và Mức sống gia đình. Mối liên hệ giữa Kiểu nhóm PCT của học sinh với Giới tính, Mức sống gia đình và Khối lớp. Mục đích tham gia nhóm PCT của học sinh xét theo Giới tính, Mức sống gia đình, khối lớp. Mối liên hệ giữa Mục đích tham gia với Kiểu nhóm PCT của học sinh.
Cách thức tham gia xét theo Mục đích tham gia và Kiểu nhóm PCT. MQH Vai trò tham gia với Cách thức tham gia nhóm PCT. Quy định trong nhóm xét theo Mục đích tham gia và Kiểu nhóm PCT. Hành vi sai lệch cùng nhóm PCT của học sinh THPT xét theo Giới tính, Mức sống gia đình, khối lớp.
Hành vi sai lệch cùng nhóm PCT của học sinh THPT xét theo các thuộc tính nhóm PCT. Hành vi nguy cơ cùng nhóm PCT khi tham gia giao thông đƣờng bộ xét theo đặc điểm nhân khẩu học của học sinh THPT. Hành vi nguy cơ cùng nhóm PCT khi tham gia giao thông đƣờng bộ xét theo các thuộc tính của nhóm. Hành vi nguy cơ với trật tự xã hội cùng nhóm PCT xét theo đặc điểm nhân khẩu học của học sinh THPT.
Hành vi nguy cơ với trật tự xã hội cùng nhóm PCT xét theo các thuộc tính của nhóm. Hành vi bạo lực học đƣờng cùng nhóm PCT xét theo đặc điểm nhân khẩu học của học sinh THPT. Hành vi bạo lực học đƣờng cùng nhóm PCT xét theo các thuộc tính của nhóm. Danh sách biến chính trong hồi quy binary logisitc.
Kết quả phân tích hồi quy binary logistic về Hành vi sai lệch theo nhóm PCT của học sinh THPT .125 x DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Hình 1. Khung ph n tích của luận án. Cơ cấu mẫu khảo sát (%, n=448). Mức sống hiện tại của gia đình học sinh (%, n=448).
Kiểu nhóm PCT của học sinh THPT (%, n=448). Mục đích tham gia nhóm PCT của học sinh THPT (%, n=448). Cách thức tham gia, Vai trò tham gia trong nhóm PCT của học sinh THPT (%, n=448). Quy định trong nhóm PCT của học sinh THPT (%, n=448).
Hình thức tƣơng tác trong nhóm PCT của học sinh THPT (%, n=448). Mức độ giao lƣu, liên kết của nhóm PCT với các nhóm khác (%, n=448). Những chủ đề đƣợc trao đổi trong nhóm PCT (%, n=448). Kiến thức và kỹ năng đƣợc thành viên trao đổi trong nhóm PCT (%, n=448).
Xu hƣớng và phong cách sống đƣợc trao đổi trong nhóm PCT (%, n=448). Nội quy nhà trƣờng đƣợc thành viên trao đổi trong nhóm PCT (%, n=448). Hành vi không hợp chuẩn đƣợc thành viên trao đổi trong nhóm PCT (%, n=448). Mối quan hệ liên cá nhân của thành viên trao đổi trong nhóm PCT (%, n=448).
Hành động thông thƣờng của nhóm PCT (%, n=448). Hành vi sai lệch của nhóm PCT trong học sinh THPT (%, n=448). Tình trạng và Lý do bị đình chỉ học của học sinh THPT (%, n=448). Các dạng hành vi sai lệch của nhóm PCT trong học sinh THPT (%, n=448).
Ứng xử của nhóm PCT với thành viên có hành vi sai lệch (%, n=448) .120 xii MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Học sinh trung học phổ thông (THPT) là một nhóm xã hội gắn với một giai đoạn đặc biệt quan trọng trong cuộc đời của mỗi người – giai đoạn vị thành niên hoặc cũng còn được gọi là giai đoạn tiền trưởng thành. Ở độ tuổi này các em học sinh lĩnh hội đặc biệt nhiều và nhanh nhạy cùng với việc trở nên vô cùng nhạy cảm đối với các thông tin và các mối quan hệ tương tác xã hội xung quanh.