Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong chương này, người nghiên cứu đã thực hiện tổng quan nghiên cứu với các công trình nghiên cứu của các tác giả ở trong và ngoài nước về các nhóm phi chính thức và hành vi sai lệch trong thanh thiếu niên và học sinh THPT nói riêng. Trên cơ sở đó, người nghiên cứu chỉ ra các khoảng trống để triển khai nghiên cứu đề tài của luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương này cung cấp các khái niệm công cụ phục vụ nội dung nghiên cứu về việc tham gia nhóm phi chính thức và hành vi sai lệch ở học sinh THPT cũng như trình bày các lý thuyết và cách tiếp cận xã hội học đóng vai trò định hướng tiếp cận và vận dụng của đề tài trong tìm hiểu và phân tích thực tiễn của đề tài luận án. Những đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước nhằm tạo cơ sở pháp lý của nghiên cứu cũng được tìm hiểu làm rõ trong chương này.
Chương 3: Thực trạng tham gia nhóm phi chính thức của học sinh trung học phổ thông Đây là chương đầu tiên trong hai chương mô tả và phân tích, diễn giải dữ liệu nghiên cứu của luận án. Ở chương này, thực trạng tham gia nhóm phi chính thức của học sinh THPT ở Hà Nội hiện nay được tập trung mô tả và đánh giá. Qua 12 đó những nội dung sau đã được làm rõ: chân dung học sinh THPT trong nghiên cứu, các khía cạnh nội hàm của việc tham gia nhóm phi chính thức của học sinh THPT. Chương 4: Thực trạng hành vi sai lệch của học sinh trung học phổ thông và mối liên hệ với việc tham gia nhóm phi chính thức Tiếp nối nội dung của chương 3, chương này tập trung chỉ rõ tình hình tham gia hành vi sai lệch cùng nhóm phi chính thức của học sinh THPT tại Hà Nội, đánh giá mối quan hệ ảnh hưởng của việc tham gia nhóm phi chính thức đến hành vi sai lệch đó một cách tổng thể thông qua phân tích hồi quy logistic, cũng như xem xét riêng với ba nhóm hành vi sai lệch gồm các hành vi nguy cơ khi tham gia giao thông đường bộ, các hành vi nguy cơ với trật tự xã hội, và hành vi bạo lực học đường.
13 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nhằm có một cái nhìn tương đối bao quát về tổng thể những gì các tác giả đi trước đã làm được, những khoảng trống, khuyết thiếu nào cần được bổ sung trong mối quan tâm gắn với đề tài của luận án, người nghiên cứu đã tiến hành tổng quan tài liệu trong đó tập trung vào các tài liệu liên quan tới lý thuyết xã hội học, xã hội học lứa tuổi, xã hội học văn hóa, xã hội học giáo dục và xã hội học pháp luật. Tài liệu liên quan đến chủ đề của luận án khá đa dạng, phong phú bao gồm các báo cáo khoa học, các bài báo khoa học, sách, sách chuyên khảo, bài viết hội thảo, hội nghị, luận văn, luận án của các tác giả trong và ngoài nước dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên, tài liệu về mảng nội dung này cho thấy một tỷ lệ lớn các nghiên cứu thuộc chuyên ngành tâm lý học, tội phạm học, giáo dục học. Những tài liệu theo tiếp cận xã hội học chủ yếu nghiên cứu về nhóm phi chính thức tiêu cực, hành vi lệch chuẩn, các yếu tố tác động tới người chưa thành niên từ gia đình và nhà trường nói chung trong bối cảnh đô thị hóa, hội nhập và hiện đại hoá.
Những nghiên cứu về nhóm phi chính thức của học sinh THPT hầu như vắng bóng. Mặc dù vậy, những thông tin có được từ quá trình tổng quan tình hình nghiên cứu cung cấp những tiền đề cả về lý luận và thực tiễn quan trọng giúp người nghiên cứu nhận thức sâu sắc hơn về chủ đề nghiên cứu trên cơ sở đó xác định đúng hướng đi trong quá trình triển khai thực hiện đề tài. Nhận diện nhóm phi chính thức trong thanh thiếu niên Độ tuổi vị thành niên của học sinh THPT được nhận diện là một giai đoạn quan trọng trong quá trình phát triển, được đánh dấu bởi sự mở rộng của mạng lưới đồng đẳng, tầm quan trọng của tình bạn thân thiết ngày càng tăng và sự xuất hiện của các mối quan hệ lãng mạn. Khi học sinh chuyển từ trung học cơ sở lên cấp trung học phổ thông, quy mô và sự đa dạng của mạng lưới đồng đẳng của họ tăng 14 lên và sự liên kết trong các tập thể ngang hàng trở nên quan trọng hơn (La Greca & Prinstein, 1999 dẫn theo [63]).
La Greca và cộng sự cũng có lưu ý rằng những người bạn thân thiết nhất của thanh thiếu niên thường được xếp vào nhóm rất đông trong cùng một đám đông đồng trang lứa [65]. Theo đó, nhóm phi chính thức trong thanh thiếu niên được nhận diện trong các nghiên cứu nước ngoài và trong nước là các nhóm có mối quan hệ đồng đẳng [83] và mối quan hệ thành viên [30]. Lisa Crockett và cộng sự cũng cho rằng tính bè phái, hay nhóm tình bạn được coi là một đặc điểm quan trọng của nhóm đồng đẳng [51]. Con trai và con gái coi những phẩm chất giống nhau là quan trọng để thành công trong nhóm đồng trang lứa, mặc dù tầm quan trọng tương đối do những phẩm chất này khác nhau tùy theo giới tính.
Thành viên trong nhóm phi chính thức có thể giống nhau về độ tuổi, giới tính và các đặc điểm khác (loại hình thể thao, trình độ năng lực, tính cách) và do đó thu hút sự chú ý có chọn lọc của người quan sát đối với thái độ và hành vi đã được thể hiện. Các nhóm phi chính thức có hiệu quả trong việc thông báo và thúc đẩy thành viên học các kỹ năng, thể hiện sự tự tin, rèn tính kiên trì và hoạt động tốt hơn. Do đó, bạn bè đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích, định hướng các hành vi thích ứng thông qua nhiều trải nghiệm [82]. Mối quan hệ trong nhóm phi chính thức được xác định là mối quan hệ tự nguyện, tương tác và bình đẳng, là khi hai người đối xử ngang hàng với nhau, quan tâm nhau và đồng hành cùng nhau trong hầu hết các tình huống.
Thông thường nhóm phi chính thức được xây dựng trên cơ sở có cùng các điểm tương đồng như là giới tính, tuổi tác, sở thích, mục tiêu. Chất lượng mối quan hệ phi chính thức bao gồm khía cạnh tích cực và tiêu cực. Những khía cạnh tích cực được đặc trưng bởi sự gần gũi, thân thiết và bình đẳng, trong khi đó, những khía cạnh tiêu cực được biểu hiện bởi sự xung đột, cạnh tranh và gây hấn. Nhóm phi chính thức như nhóm bạn hữu có thể thúc đẩy sự phát triển tích cực, làm giảm những cảm xúc tiêu cực như lo âu, trầm cảm ở trẻ em và thanh thiếu niên [79].
La Greca &Hannah Moore Harrison đã có nghiên cứu hoạt động giữa các cá nhân của thanh thiếu niên, bao gồm các mối quan hệ đồng đẳng nói 15 chung (liên kết đám đông ngang hàng, nạn nhân của bạn bè đồng trang lứa) và phẩm chất của tình bạn tốt nhất cũng như các mối quan hệ lãng mạn như là những yếu tố dự báo các triệu chứng trầm cảm và lo âu xã hội. Một mẫu đa dạng về sắc tộc gồm 421 thanh thiếu niên đã được khảo sát và cho ra kết quả mối liên kết đám đông ngang hàng (địa vị cao và thấp), phẩm chất tích cực trong tình bạn tốt nhất và sự hiện diện của mối quan hệ hẹn hò là yếu tố bảo vệ thanh thiếu niên chống lại cảm giác lo lắng xã hội, trong khi nạn nhân của mối quan hệ và tương tác tiêu cực trong tình bạn tốt nhất dự báo mức độ lo lắng xã hội cao. Ngược lại, liên kết với một nhóm đồng đẳng cấp có địa vị cao có khả năng bảo vệ chống lại ảnh hưởng trầm cảm [64]. Xét về mặt tâm sinh lý lứa tuổi, mối quan hệ trong các nhóm phi chính thức của thanh thiếu niên thường có tính gắn bó bền chặt hơn.
Điều đó có thể vì sự củng cố về nhận diện bản thân cũng như việc thanh thiếu niên có tuổi lớn hơn có thể chấp nhận sự khác biệt lớn hơn ở nhau. Chính từ những thay đổi đó mà thanh thiếu niên kết bạn với nhau dựa trên sự thỏa hiệp và cộng tác nhiều hơn thay vì chỉ là sự phù hợp, và những ưu tiên gắn với mối quan hệ lãng mạn trong bạn bè cũng hình thành. Nói cách khác, thanh thiếu niên có xu hướng tương tác với bạn bè là nhiều nhất khi xem xét trong các mối quan hệ lãng mạn. Thanh thiếu niên cũng có xu hướng phát triển năng lực xã hội và duy trì các mối quan hệ đồng đẳng thân thiết hơn.
Giai đoạn này có thể bao gồm cả sự xuất hiện của các kỹ năng mới cũng như những phát triển tiếp theo của quá trình nhận thức- xã hội hiện có, chẳng hạn như quan điểm, xử lý cảm xúc và khả năng ngôn ngữ. Trong khi những thành tựu về năng lực xã hội giúp các cá nhân có thể cạnh tranh tốt hơn với các nhiệm vụ phát triển xã hội, thì việc đàm phán thành công các nhiệm vụ này lại tạo ra nhiều cơ hội hơn nữa để tiếp tục học hỏi và phát triển xã hội [57]. Tali Klima và cộng sự cũng đã chỉ ra rằng cả tình bạn thân thiết và sự chấp nhận của nhóm đồng đẳng đều có mức độ ảnh hưởng nhất định tới sự bất ổn tâm lý và khó khăn trong thiết lập mối quan hệ xã hội của thiếu niên [61]. Việc phân biệt các loại liên kết xã hội khác nhau mà trẻ em hình thành với bạn bè cùng trang lứa là 16 rất quan trọng.
Cụ thể hơn, những thanh thiếu niên ưu tiên hình thành tình bạn thân thiết sẽ có vị trí tốt hơn để quản lý các nhiệm vụ phát triển xã hội quan trọng trong tương lai so với thanh thiếu niên ưu tiên đạt được sự ưa thích với nhiều người khác trong phạm vi bạn bè cùng trang lứa [70]. Bên cạnh đó, tình bạn ở tuổi vị thành niên và tình trạng đồng đẳng được nhận thấy có tác động về điều chỉnh tuổi trưởng thành sớm. Điều này được Christoforos Mamas khẳng định và cho rằng cần phải phân tích và xem xét mối quan hệ tương hỗ năng động giữa tình bạn/ mối quan hệ đồng đẳng và động lực làm việc nhóm [69].