chương 1 sẽ cung cấp cho người học những kiến thức cơ bản Lí luận chung về nhà nước và pháp luật bao gồm vị trí, vai trò của Lí luận chung về nhà nước và pháp luật trong hệ thống khoa học pháp lý và khoa học xã hội (1.1), đồng thời khái quát các nội dung, mục đích và yêu cầu cũng như hệ thống hóa các kiến thức của môn học Lí luận chung về nhà nước và pháp luật (1. LÍ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRONG HỆ THỐNG KHOA HỌC PHÁP LÍ VÀ KHOA HỌC XÃ HỘI Lí luận chung về nhà nước và pháp luật, với tư cách là ngành khoa học pháp lí cơ sở, nghiên cứu vấn đề nhà nước và pháp luật một cách toàn diện nhất, khái quát và cơ bản nhất, tạo ra cơ sở, tiền đề tư tưởng 11 khoa học cho các khoa học pháp lí khác tiếp cận sâu hơn, cụ thể hơn các khía cạnh của nhà nước và pháp luật. Bên cạnh đó, Lí luận chung về nhà nước và pháp luật cũng có mối quan hệ hai chiều, tác động qua lại với một số ngành khoa học xã hội như Triết học, Kinh tế chính trị học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Chính trị học. nhằm hỗ trợ, bổ sung, làm phong phú thêm các kết luận, nghiên cứu khoa học trong hệ thống tri thức của mỗi ngành khoa học đó.
Đối tượng nghiên cứu của Lí luận chung về nhà nước và pháp luật Mọi khoa học, như Ph.Ăngghen đã khẳng định, đều có đối tượng nghiên cứu riêng của mình, đó là những quy luật, những vấn đề cơ bản, quan trọng nhất, những tri thức khoa học mà khoa học đó hướng tới, trên cơ sở nghiên cứu lí luận, thực tiễn để tìm ra chân lí khách quan. Lí luận chung về nhà nước và pháp luật, với tư cách là một ngành khoa học pháp lí cơ sở, cũng có đối tượng nghiên cứu riêng của mình, đó là nghiên cứu những vấn đề cơ bản nhất của nhà nước và pháp luật - hai hiện tượng quan trọng nhất của đời sống xã hội. Cũng cần lưu ý là một số ngành khoa học khác như Chủ nghĩa xã hội khoa học, Chính trị học, Kinh tế chính trị học, Triết học. căn cứ theo vị trí, vai trò, nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của mình mà tiếp cận nghiên cứu những góc độ, khía cạnh cụ thể khác nhau của nhà nước và pháp luật.
Chủ nghĩa xã hội khoa học hướng tới nghiên cứu những quy luật, tính quy luật chính trị - xã hội của quá trình phát sinh, hình thành và phát triển của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn thấp là chủ nghĩa xã hội; những nguyên tắc cơ bản, những điều kiện, con đường và hình thức, phương pháp đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động nhằm hiện thực hóa sự chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản1. Vai trò của nhà nước và pháp luật gắn liền với cách mạng xã hội chủ nghĩa, với 1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2019), Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học (dành cho bậc đại học, không chuyên lí luận chính trị), tr. 12 việc xây dựng cũng như thực hiện các chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Đối tượng nghiên cứu của Chính trị học xoay quanh các vấn đề của đời sống chính trị, làm sáng tỏ những quy luật chung nhất của đời sống chính trị, cơ chế tác động, những phương thức chính trị để hiện thực hóa những quy luật chung đó. Trong đó, vấn đề nhà nước và pháp luật cũng được gắn với việc thực hiện quyền lực chính trị trong xã hội, mối quan hệ giữa nhà nước với các đảng phái chính trị và các tổ chức xã hội khác trong việc thực hiện quyền lực chính trị, vai trò của pháp luật đối với các quan hệ chính trị. Kinh tế chính trị học nghiên cứu các vấn đề về quan hệ sản xuất, các quy luật chi phối quá trình sản xuất, phân phối và trao đổi của cải vật chất trong xã hội trong các giai đoạn phát triển lịch sử khác nhau1. Trong kinh tế chính trị học Mác - Lênin, việc nghiên cứu về nhà nước và pháp luật với góc độ thực hiện điều tiết nền kinh tế cũng như thực hiện phân phối các sản phẩm lao động xã hội.
Triết học nghiên cứu nhà nước và pháp luật cùng với các hiện tượng xã hội khác của thượng tầng pháp lí và hạ tầng cơ sở, dưới góc độ khái quát nhất nhằm rút ra những quy luật vận động và phát triển chung của xã hội. Lí luận chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu vấn đề quan trọng nhất của đời sống xã hội có giai cấp là nhà nước và pháp luật. Nghiên cứu vấn đề nhà nước hướng tới tìm ra tính quy luật và những khái niệm, phạm trù chung của hiện tượng nhà nước, dưới dạng là các tri thức về tính quy luật, các khái niệm, các phạm trù về nhà nước, là hệ thống các tri thức chung, cơ bản về quy luật phát sinh, phát triển, tiêu vong, về bản chất và vai trò của nhà nước, về hình thức biểu hiện và chức năng của nhà nước, các mối liên hệ cơ bản, điển hình, phố biến của nhà nước, hệ thống tri thức chung về nhà nước kiểu mới - nhà nước xã hội chủ nghĩa và vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền. Đây là hệ 1.
Hoàng Phê (2006), Từ điển Tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, Nxb. Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học Đà Nẵng, tr. 13 thống tri thức khoa học cơ sở và là phương pháp luận của các khoa học chính trị - pháp lí cụ thể và ứng dụng. Bên cạnh vấn đề nhà nước, Lí luận chung về nhà nước và pháp luật cũng nghiên cứu các vấn đề cơ bản và đặc thù về pháp luật trong đời sống xã hội có giai cấp, bao gồm khái niệm, nguồn gốc, bản chất, vị trí, hình thức, vai trò và giá trị xã hội của pháp luật; hình thức pháp luật, cơ chế điều chỉnh pháp luật; các mối liên hệ giữa pháp luật với các hiện tượng xã hội khác, xây dựng và thực hiện pháp luật cũng như thiết lập trật tự pháp luật, quan hệ pháp luật, áp dụng pháp luật, ý thức pháp luật và văn hóa pháp luật, hệ thống pháp luật, nguồn của pháp luật.
Như vậy, đối tượng điều chỉnh của Lí luận chung về nhà nước và pháp luật là toàn bộ hệ thống tri thức về những vấn đề cơ bản nhất, về quy luật phát sinh, phát triển đặc thù của nhà nước và pháp luật, những mối liên hệ cơ bản, điển hình, phổ biến của nhà nước và pháp luật cũng như những nguyên tắc, phương pháp tổ chức quyền lực nhà nước và các thiết chế thực thi pháp luật. Cơ sở phương pháp luận và những phương pháp nghiên cứu của Lí luận chung về nhà nước và pháp luật a. Cơ sở phương pháp luận của Lý luận chung về nhà nước và pháp luật Cơ sở phương pháp luận là những nguyên tắc, quan điểm có tính chất đường lối, xuyên suốt và chỉ đạo quá trình nghiên cứu. Cơ sở phương pháp luận của Lí luận chung về nhà nước và pháp luật là phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
Phương pháp duy vật biện chứng là phương pháp khoa học để nhận thức các quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy. Khi nghiên cứu nhà nước và pháp luật phải đảm bảo yếu tố khách quan, không thêm hoặc bớt. Cần đánh giá khách quan cả những tư tưởng, quan điểm phi mácxít về nhà nước và pháp luật nhằm tránh những đánh giá một chiều, chủ quan, sai lệch khi kết luận vai trò, vị trí của nhà nước và pháp luật trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại. Bên cạnh đó, cần tiếp 14 cận nhà nước và pháp luật một cách toàn diện, dưới nhiều góc độ, phương diện khác nhau như nghiên cứu bản chất, hình thức, chức năng, các mối liên hệ của nhà nước và pháp luật, đồng thời, đặt nhà nước và pháp luật trong mối liên hệ chặt chẽ và sự tác động qua lại với các hiện tượng khác của đời sống xã hội như kinh tế, chính trị, ý thức xã hội, đạo đức, tôn giáo, văn hóa, truyền thống, phong tục, tập quán… Quan điểm duy vật biện chứng đặt ra yêu cầu nghiên cứu nhà nước và pháp luật trong sự vận động, phát triển liên tục của lịch sử xã hội, gắn với giải quyết các mâu thuẫn giữa các giai tầng trong xã hội cũng như nhu cầu thực tiễn xây dựng, tổ chức và thực hiện, bảo vệ nhà nước và pháp luật.
Phương pháp duy vật lịch sử là phương pháp khoa học nghiên cứu nhà nước và pháp luật gắn liền với lịch sử phát triển của xã hội loài người nói chung, của dân tộc, quốc gia nói riêng. Lê-nin đã chỉ ra: “Trong khoa học phải xem xét mỗi vấn đề theo quan điểm một hiện tượng nhất định đã xuất hiện trong lịch sử như thế nào, hiện tượng đó đã trải qua những giai đoạn phát triển chủ yếu nào, và đứng trên quan điểm của sự phát triển đó để xem xét hiện nay nó đã trở thành như thế nào”.1 Nhà nước và pháp luật (thuộc) kiến trúc thượng tầng, phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng (thuộc) kinh tế - xã hội, vì vậy, khi giải thích các hiện tượng của nhà nước và pháp luật phải xuất phát từ cơ sở kinh tế - xã hội, tuy nhiên không tuyệt đối hóa vai trò của kinh tế với các vấn đề của nhà nước và pháp luật. Ngoài ra, trong bối cảnh đất nước Việt Nam hiện đang thực hiện đổi mới toàn diện về chính trị và kinh tế, hội nhập quốc tế mạnh mẽ, việc nghiên cứu nhà nước và pháp luật cần phải dựa trên tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền, của dân, do dân và vì dân. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu của môn khoa học là những nguyên tắc và cách thức hoạt động khoa học được môn khoa học đó sử dụng khi 1.
Lênin (1979), Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Mátxcơva, tập 39, tr. 15 xem xét, nghiên cứu đối tượng nghiên cứu của mình nhằm đạt tới chân lí khách quan. Lí luận chung về nhà nước và pháp luật khi nghiên cứu về nhà nước và pháp luật sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm: Phương pháp phân tích và tổng hợp là phương pháp được sử dụng rộng rãi, thường xuyên trong nghiên cứu về nhà nước và pháp luật.