Lạm Dụng Chức Vụ, Quyền Hạn Chiếm Đoạt Tài Sản Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản theo luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề pháp lý.

• Tác giả: Đỗ Thanh Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Quang Vinh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Lạm Dụng Chức Vụ, Quyền Hạn Chiếm Đoạt Tài Sản Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI LẠM DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN
• 1.1. Khái niệm tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản và ý nghĩa của việc quy định tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản trong luật hình sự
• 1.2. Quy định tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản trong pháp luật hình sự Việt Nam giai đoạn từ sau cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự 2015
• 1.2.1. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự 1985
• 1.2.2. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự 1999
• 1.2.3. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự 2015
• 1.3. Phân biệt tội lạm dụng chức vụ quyền hạn, chiếm đoạt tài sản với các tội phạm khác có liên quan
• 1.3.1. Phân biệt tội lạm dụng chức vụ quyền hạn, chiếm đoạt tài sản với một số tội trong nhóm tội liên quan tới chức vụ
• 1.3.2. Phân biệt tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản với nhóm tội phạm chiếm đoạt tài sản
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỘI LẠM DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN THEO BLHS 2015 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI TỘI NÀY
• 2.1. Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản theo quy định của Bộ luật hình sự 2015
• 2.2. Những dấu hiệu pháp lý của tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản
• 2.3. Hình phạt áp dụng đối với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản
• 2.4. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản
• 2.5. Một số ưu điểm, hạn chế trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản và nguyên nhân
• 2.5.1. Một số ưu điểm trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản
• 2.5.2. Một số hạn chế trong thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật hình sự về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản trong điều tra, truy tố, xét xử. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong thực tiễn áp dụng những quy định của pháp luật hình sự đối với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản
• 2.6. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ XỬ LÝ TỘI LẠM DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN
• 3.1. Giải pháp về hoàn thiện pháp luật hình sự
• 3.2. Một số giải pháp khác
• 3.3. Kết luận Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lạm Dụng Chức Vụ Chiếm Đoạt Tài Sản Tổng Quan 50 60kt

Tham nhũng là một vấn nạn toàn cầu, tồn tại ở mọi quốc gia và trong suốt lịch sử, đặc biệt khi chế độ tư hữu và nhà nước hình thành. Liên Hợp Quốc xem tham nhũng là sự lạm dụng quyền lực nhà nước để trục lợi cá nhân, bao gồm cả việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tham ô, trộm cắp tài sản công. Điều này gây ra xung đột giữa trách nhiệm xã hội và lợi ích cá nhân, dẫn đến mưu cầu lợi ích bất chính. Theo Điều 19 của Công ước Liên Hợp Quốc về chống tham nhũng, lạm dụng chức năng là hành vi cố ý vi phạm pháp luật của công chức, nhằm đạt được lợi ích không chính đáng cho bản thân hoặc người khác. Để hiểu rõ hơn về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, cần làm rõ các khái niệm "lạm dụng", "chức vụ" và "quyền hạn".

1.1. Giải Thích Khái Niệm Lạm Dụng Chức Vụ Quyền Hạn

Theo từ điển tiếng Việt, "lạm dụng" là sử dụng quá mức hoặc vượt quá giới hạn quy định. "Chức vụ" là nhiệm vụ và quyền hạn tương ứng với vị trí công tác. "Quyền hạn" là giới hạn của quyền lực hoặc quyền lợi được xác định trong phạm vi cho phép. Như vậy, lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản có thể hiểu là hành vi sử dụng vượt quá nhiệm vụ và quyền hạn được giao để chiếm đoạt tài sản.

1.2. Hành Vi Khách Quan Của Tội Lạm Dụng Chức Vụ

Hành vi khách quan của tội này là hành vi chiếm đoạt tài sản, trong đó người có chức vụ, quyền hạn đã sử dụng quá quyền năng, vị trí của mình. Hành vi chiếm đoạt là hành vi chuyển dịch bất hợp pháp tài sản từ chủ sở hữu sang tài sản của bản thân, cơ quan, tổ chức hoặc người khác. Hành vi này được coi là tội phạm theo Điều 355 BLHS 2015.

II. Định Nghĩa Tội Lạm Dụng Chức Vụ Điều 355 BLHS 50 60kt

Để hiểu rõ hơn về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, cần phải hiểu rõ khái niệm "tội phạm" và các "tội phạm về chức vụ". Theo từ điển tiếng Việt, "tội phạm" là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật. Bộ luật Hình sự (BLHS) nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2015 định nghĩa tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện cố ý hoặc vô ý, xâm phạm đến các lĩnh vực được pháp luật bảo vệ. Điều 352 BLHS 2015 định nghĩa tội phạm về chức vụ là những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức do người có chức vụ thực hiện trong khi thi hành công vụ, nhiệm vụ.

2.1. Yếu Tố Cấu Thành Tội Lạm Dụng Chức Vụ Chiếm Đoạt

Người phạm tội phải là người có chức vụ, quyền hạn. Nếu không có chức vụ, quyền hạn thì khó có thể thực hiện được hành vi phạm tội. Kết hợp các khái niệm trên, có thể định nghĩa tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản theo Điều 355 BLHS 2015 sửa đổi bổ sung 2017 như sau: Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là hành vi trái pháp luật hình sự của người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi mà đã sử dụng quá giới hạn chức vụ, quyền hạn của mình để chiếm đoạt tài sản của người khác.

2.2. Ý Nghĩa Của Việc Quy Định Tội Lạm Dụng Chức Vụ

Tham nhũng gây ra hậu quả nghiêm trọng trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Về chính trị, nó cản trở quá trình đổi mới và làm suy giảm lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Về kinh tế, tham nhũng gây thiệt hại lớn về tài sản của Nhà nước, tập thể và công dân. Về xã hội, nó xâm phạm các chuẩn mực đạo đức, làm tha hóa cán bộ, công chức. Do đó, việc quy định tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản trong luật hình sự là vô cùng quan trọng.

III. Phân Biệt Tội Lạm Dụng Chức Vụ Với Tội Khác 50 60kt

Việc phân biệt tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản với các tội khác là rất quan trọng để đảm bảo áp dụng pháp luật chính xác. Cần phân biệt tội này với các tội khác trong nhóm tội phạm về chức vụ và các tội phạm chiếm đoạt tài sản khác. Sự khác biệt nằm ở hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện hành vi chiếm đoạt. Nếu không có yếu tố lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hành vi có thể cấu thành tội chiếm đoạt tài sản thông thường.

3.1. So Sánh Với Các Tội Phạm Về Chức Vụ Liên Quan

Cần phân biệt tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản với các tội như tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ. Điểm khác biệt chính là mục đích của hành vi. Trong tội tham ô, người phạm tội chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. Trong tội nhận hối lộ, người phạm tội nhận lợi ích vật chất để làm hoặc không làm một việc gì đó có lợi cho người đưa hối lộ. Còn trong tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, người phạm tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản không thuộc quyền quản lý của mình.

3.2. Phân Biệt Với Nhóm Tội Chiếm Đoạt Tài Sản Thông Thường

Điểm khác biệt giữa tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản và các tội chiếm đoạt tài sản thông thường (như trộm cắp, lừa đảo, cưỡng đoạt) là yếu tố "lạm dụng chức vụ, quyền hạn". Nếu một người không có chức vụ, quyền hạn mà thực hiện hành vi chiếm đoạt thì không cấu thành tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, mà có thể cấu thành các tội chiếm đoạt tài sản khác.

IV. Thực Tiễn Xét Xử Tội Lạm Dụng Chức Vụ Ưu Nhược 50 60kt

Thực tiễn xét xử tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản cho thấy nhiều ưu điểm và hạn chế. Một số vụ án được xét xử nghiêm minh, góp phần răn đe và phòng ngừa tội phạm. Tuy nhiên, vẫn còn những khó khăn trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc áp dụng hình phạt chưa tương xứng. Cần có những giải pháp để khắc phục những hạn chế này.

4.1. Ưu Điểm Trong Thực Tiễn Áp Dụng Pháp Luật Hình Sự

Việc xét xử các vụ án lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản đã góp phần nâng cao nhận thức của người dân về pháp luật và tính nghiêm minh của pháp luật. Nhiều vụ án lớn, gây bức xúc trong dư luận đã được đưa ra xét xử công khai, thể hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong công tác phòng, chống tham nhũng.

4.2. Hạn Chế Trong Điều Tra Truy Tố Xét Xử Tội Lạm Dụng

Quá trình điều tra, truy tố, xét xử tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản còn gặp nhiều khó khăn do tính chất phức tạp của vụ án, sự tinh vi của thủ đoạn phạm tội và sự cản trở của các đối tượng liên quan. Việc thu thập chứng cứ, xác định thiệt hại và chứng minh hành vi phạm tội gặp nhiều khó khăn. Đôi khi, việc áp dụng pháp luật còn chưa thống nhất, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc áp dụng hình phạt chưa tương xứng.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Xử Lý Tội Lạm Dụng 50 60kt

Để nâng cao hiệu quả xử lý tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, cần có những giải pháp đồng bộ cả về pháp luật và thực tiễn. Cần hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự, tăng cường công tác điều tra, truy tố, xét xử, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp và tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật.

5.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Hình Sự Về Tội Lạm Dụng

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, dễ hiểu và dễ áp dụng. Cần quy định cụ thể hơn về các yếu tố cấu thành tội phạm, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và khung hình phạt để đảm bảo tính công bằng, khách quan trong xét xử.

5.2. Các Giải Pháp Khác Để Phòng Chống Tội Phạm

Ngoài việc hoàn thiện pháp luật, cần tăng cường công tác phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản. Cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị, đặc biệt là các lĩnh vực dễ xảy ra tham nhũng. Cần khuyến khích người dân tố giác tội phạm và bảo vệ người tố giác.

VI. Tương Lai Của Phòng Chống Lạm Dụng Chức Vụ 50 60kt

Công tác phòng, chống tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là một nhiệm vụ lâu dài và khó khăn. Tuy nhiên, với quyết tâm cao của Đảng và Nhà nước, sự tham gia tích cực của người dân và những giải pháp đồng bộ, hiệu quả, chúng ta có thể từng bước đẩy lùi tội phạm tham nhũng và xây dựng một xã hội trong sạch, vững mạnh.

6.1. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Phòng Chống Tham Nhũng

Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác phòng, chống tham nhũng là một xu hướng tất yếu. Cần xây dựng các hệ thống cơ sở dữ liệu về tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức, các hệ thống giám sát trực tuyến hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị và các kênh thông tin để người dân có thể dễ dàng tố giác tội phạm.

6.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Về Phòng Chống Tham Nhũng

Tham nhũng là một vấn đề toàn cầu, do đó cần tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác phòng, chống tham nhũng. Cần tham gia tích cực vào các diễn đàn quốc tế về phòng, chống tham nhũng, chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi các mô hình phòng, chống tham nhũng hiệu quả của các nước khác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tội phạm tham nhũng và các hành vi lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản luôn là thách thức nghiêm trọng đối với trật tự quản lý nhà nước và an ninh kinh tế. Trong giai đoạn 2013–2017, các cơ quan tiến hành tố tụng trên cả nước đã phát hiện và xử lý hàng trăm vụ án tham nhũng, trong đó nhiều vụ án kinh tế trọng điểm gây thiệt hại lên tới hàng trăm tỷ đồng tại các đơn vị lớn như Liên doanh Việt - Nga Vietsovpetro (VSP), Công ty TNHH Một thành viên Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR), hay Tổng công ty Thăm dò khai thác Dầu khí (PVEP). Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu toàn diện khung pháp lý và thực tiễn xét xử nhằm ngăn chặn hành vi tha hóa quyền lực, bảo vệ tài sản công và tài sản của công dân.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản theo pháp luật hình sự Việt Nam; đánh giá toàn diện thực tiễn áp dụng pháp luật trong giai đoạn 05 năm (2013–2017); chỉ ra những bất cập, vướng mắc trong công tác điều tra, truy tố, xét xử; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống loại tội phạm này. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình phát triển lập pháp từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), tập trung vào các bản án thực tế trên phạm vi cả nước từ năm 2013 đến năm 2017. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị, góp phần chuẩn hóa việc nhận diện cấu thành tội phạm theo Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015, hỗ trợ giảm tỷ lệ sai sót định tội danh và nâng cao tỷ lệ thu hồi tài sản thất thoát trong các vụ án chức vụ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp với học thuyết cấu thành tội phạm trong khoa học luật hình sự Việt Nam. Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 04 yếu tố cấu thành tội phạm: khách thể, chủ thể, mặt khách quan và mặt chủ quan, đồng thời đối chiếu với các chuẩn mực pháp lý quốc tế tại Điều 19 Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tham nhũng (UNCAC).

Bên cạnh đó, luận văn làm rõ các khái niệm cốt lõi:

• Người có chức vụ, quyền hạn: Được xác định theo Điều 352 Bộ luật Hình sự năm 2015, bao gồm người do bổ nhiệm, bầu cử, hợp đồng hoặc hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhất định.
• Hành vi lạm dụng chức vụ, quyền hạn: Việc người có thẩm quyền sử dụng vượt quá giới hạn chức năng, quyền hạn được phân công để thực hiện mục đích cá nhân.
• Hành vi chiếm đoạt tài sản: Hành vi chuyển dịch bất hợp pháp tài sản của người khác thành tài sản của mình hoặc của tổ chức, cá nhân khác theo quy định tại Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Khách thể trực tiếp của tội phạm: Sự hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức và quyền sở hữu hợp pháp về tài sản của nhà nước, tổ chức hoặc công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp là các bản án hình sự đã có hiệu lực pháp luật tại Tòa án nhân dân các cấp trong giai đoạn 2013–2017, kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ: Sắc lệnh số 223/SL năm 1946, Pháp lệnh số 150/LCT năm 1970, Bộ luật Hình sự các năm 1985, 1999 và 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Luận văn kết hợp đa dạng các phương pháp phân tích:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu: Làm rõ bản chất pháp lý của các quy phạm.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015 với Điều 280 Bộ luật Hình sự năm 1999 và các tội danh lân cận như Tội tham ô tài sản (Điều 353), Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174).
• Phương pháp thống kê xã hội học pháp lý: Thu thập và xử lý dữ liệu án hình sự.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 100% các vụ án điển hình về Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản được xét xử sơ thẩm và phúc thẩm trong giai đoạn 05 năm (2013–2017), cùng với các vụ án trọng điểm tại các tập đoàn kinh tế và các vụ án phát sinh tại địa phương (như vụ án tại Chi cục Thi hành án dân sự huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế). Phương pháp chọn mẫu điển hình được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cao, giúp phản ánh chân thực những xung đột pháp lý giữa lý thuyết lập pháp và thực tiễn xét xử. Quá trình thu thập, xử lý và tổng hợp dữ liệu được thực hiện xuyên suốt trong 12 tháng nghiên cứu để hoàn thiện công trình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự giai đoạn 2013–2017 đối với Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản đã chỉ ra 04 phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, việc hoàn thiện cấu thành tội danh tại Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015 đã phân định rõ ràng 04 khung hình phạt với các định lượng giá trị tài sản cụ thể: từ 2.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng (khoản 1: phạt tù từ 01 năm đến 06 năm); từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng (khoản 2: phạt tù từ 06 năm đến 13 năm); từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng (khoản 3: phạt tù từ 13 năm đến 20 năm); và từ 1.000.000.000 đồng trở lên (khoản 4: phạt tù 20 năm hoặc tù chung thân). Mức khởi điểm định lượng 2.000.000 đồng đã thay thế mức 500.000 đồng của Bộ luật Hình sự năm 1999, phù hợp hơn với biến động giá cả và thực tiễn kinh tế.

Thứ hai, số liệu thống kê cho thấy tình trạng nhầm lẫn giữa Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355) và Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với tình tiết định khung "lợi dụng chức vụ, quyền hạn" (Điều 174 khoản 2 điểm đ) chiếm tỷ lệ khoảng 15% đến 20% trong các vụ án có kháng cáo, kháng nghị về tội danh. Nguyên nhân là do các cơ quan tiến hành tố tụng gặp khó khăn trong việc phân biệt thủ đoạn gian dối thuần túy với thủ đoạn sử dụng chức vụ như một phương tiện để thực hiện hành vi vượt thẩm quyền.

Thứ ba, cơ cấu mức án được tuyên trong giai đoạn 2013–2017 tập trung chủ yếu vào khoản 2 và khoản 3 của điều luật, với trên 60% bị cáo nhận mức hình phạt từ 06 năm đến 13 năm tù. Trong khi đó, việc áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng hoặc tịch thu một phần tài sản chỉ đạt tỷ lệ dưới 45% tổng số vụ án được đưa ra xét xử.

Thứ tư, tỷ lệ thu hồi tài sản bị chiếm đoạt trong các vụ án chức vụ giai đoạn nghiên cứu chỉ đạt mức ước tính dưới 30%. Phần lớn tài sản đã bị người phạm tội chuyển dịch, tẩu tán hoặc sử dụng vào mục đích cá nhân trước khi bị khởi tố vụ án hình sự.

Thảo luận kết quả

Thực tiễn xét xử phản ánh rằng việc xác định dấu hiệu "lạm dụng" (làm vượt quá giới hạn thẩm quyền được giao) và "lợi dụng" (dựa vào quyền hạn sẵn có để làm trái công vụ) còn mang tính định tính cao, thiếu các tiêu chí định lượng chuẩn mực. Dữ liệu nghiên cứu được minh họa chi tiết thông qua Biểu đồ 2.1 (thể hiện diễn biến số lượng vụ án và bị cáo có xu hướng biến động tăng qua các năm từ 2013 đến 2017) và Bảng tổng hợp các khung hình phạt áp dụng (phản ánh tỷ lệ án tù giam chiếm hơn 85%, trong khi các chế tài kinh tế chưa được phát huy đầy đủ).

Khi so sánh với các quy định tại Bộ luật Hình sự năm 1985 (Điều 156 từng quy định mức án cao nhất là tử hình) và Bộ luật Hình sự năm 1999 (Điều 280 loại bỏ tử hình, giữ mức tù chung thân), Bộ luật Hình sự năm 2015 đã thể hiện rõ chính sách nhân đạo hóa hình phạt, đồng thời mở rộng khái niệm người có chức vụ từ "công vụ" sang "nhiệm vụ" tại Điều 352. Tuy nhiên, việc giới hạn xử lý khu vực tư nhân chỉ ở 04 tội danh (không bao gồm Điều 355) đang tạo ra khoảng trống pháp lý nhất định khi nền kinh tế thị trường ngày càng mở rộng và mối liên kết công - tư ngày càng phức tạp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khắc phục những hạn chế trong thực tiễn và nâng cao hiệu quả phòng, chống Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, luận văn đưa ra 04 nhóm giải pháp cụ thể:

• Ban hành văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật: Đề nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015, trong đó đưa ra các tiêu chí rõ ràng phân định giữa Điều 355 và Điều 174, Điều 356. Mục tiêu giảm 100% các trường hợp trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc hủy án do xác định sai tội danh, hoàn thành trong thời gian 12 tháng. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an.
• Mở rộng phạm vi điều chỉnh sang khu vực ngoài nhà nước: Kiến nghị Quốc hội xem xét sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự theo hướng mở rộng chủ thể Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản sang khu vực doanh nghiệp, tổ chức tư nhân nhằm bảo đảm tính tương thích với Điều 19 Công ước UNCAC trong giai đoạn 2020–2025. Chủ thể thực hiện: Quốc hội và các cơ quan lập pháp.
• Nâng cao hiệu quả áp dụng các chế tài kinh tế và phong tỏa tài sản: Tăng tỷ lệ áp dụng hình phạt bổ sung phạt tiền (mức 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng) và tịch thu tài sản lên trên 80% các vụ án; áp dụng biện pháp kê biên, phong tỏa tài khoản ngân hàng ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm nhằm nâng tỷ lệ thu hồi tài sản thất thoát lên trên 60%. Chủ thể thực hiện: Cơ quan Cảnh sát điều tra và Viện kiểm sát nhân dân các cấp.
• Tăng cường kiểm soát quyền lực và bồi dưỡng nghiệp vụ: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu định kỳ 02 lần/năm cho Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên về kỹ năng đánh giá chứng cứ chứng minh dấu hiệu lạm quyền; đồng thời hoàn thiện quy chế làm việc nội bộ tại các cơ quan nhà nước để kiểm soát chặt chẽ thẩm quyền của từng vị trí công tác. Chủ thể thực hiện: Các cơ quan tư pháp và cơ quan hành chính nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 04 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Cung cấp hệ thống luận cứ pháp lý vững chắc và tiêu chí thực tiễn để định tội chính xác theo Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015, tránh việc truy tố hoặc xét xử nhầm lẫn sang các tội danh xâm phạm sở hữu hoặc tội phạm chức vụ khác.
• Luật sư và chuyên viên tư vấn pháp lý: Sử dụng tài liệu để xây dựng chiến lược bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, đồng thời tư vấn thiết lập quy trình kiểm soát rủi ro pháp lý cho các doanh nghiệp, tổ chức.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh, Học viên cao học chuyên ngành Luật: Nguồn tư liệu chuyên khảo sâu sắc phục vụ công tác giảng dạy, học tập và phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến nhóm tội phạm tham nhũng và chức vụ trong Luật Hình sự Việt Nam.
• Lãnh đạo, cán bộ quản lý tại các cơ quan, đơn vị sự nghiệp và doanh nghiệp: Nắm bắt các dấu hiệu vi phạm để xây dựng cơ chế phân công, phân nhiệm minh bạch, thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ nhằm phòng ngừa hành vi lạm quyền của cán bộ, công chức, viên chức.

Câu hỏi thường gặp

Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản khác gì so với Tội tham ô tài sản?
Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở đối tượng tác động và quan hệ quản lý tài sản. Ở Tội tham ô tài sản (Điều 353), tài sản bị chiếm đoạt là tài sản do chính người phạm tội trực tiếp quản lý hợp pháp thông qua chức vụ. Trong khi đó, ở Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355), tài sản thuộc quyền quản lý của người khác và người phạm tội đã sử dụng vị trí công tác như một công cụ vượt quyền để chiếm đoạt.

Chiếm đoạt tài sản dưới 2.000.000 đồng có bị xử lý hình sự theo Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015 không?
Có. Căn cứ khoản 1 Điều 355, người thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản dưới 2.000.000 đồng vẫn bị phạt tù từ 01 năm đến 06 năm nếu thuộc một trong hai trường hợp: đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về một trong các tội tham nhũng quy định tại Mục 1 Chương XXIII chưa được xóa án tích.

Người không có chức vụ, quyền hạn có thể bị xử lý về tội danh này hay không?
Người không có chức vụ, quyền hạn không thể là người thực hành (chủ thể trực tiếp), nhưng vẫn bị xử lý hình sự theo Điều 355 với vai trò đồng phạm (người tổ chức, người xúi giục hoặc người giúp sức), miễn là người đó đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự theo Điều 12 và Điều 21 Bộ luật Hình sự năm 2015.

Mức hình phạt cao nhất áp dụng cho Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là gì?
Theo khoản 4 Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015, mức hình phạt cao nhất là tù chung thân (áp dụng khi chiếm đoạt tài sản trị giá từ 1.000.000.000 đồng trở lên hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 5.000.000.000 đồng trở lên). Hình phạt tử hình đối với tội danh này đã được bãi bỏ từ Bộ luật Hình sự năm 1999.

Làm thế nào để phân biệt Điều 355 với Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có tình tiết lợi dụng chức vụ?
Nếu hành vi gian dối là thủ đoạn chính để người khác tin tưởng giao tài sản và chức vụ chỉ là vỏ bọc tạo niềm tin thì phạm tội theo Điều 174. Nếu người phạm tội sử dụng quyền năng công tác làm việc vượt quá thẩm quyền pháp luật cho phép nhằm ép buộc hoặc chiếm đoạt tài sản thì cấu thành tội phạm theo Điều 355.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về cấu thành Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản theo Điều 355 Bộ luật Hình sự năm 2015.
• Phân định rạch ròi các ranh giới pháp lý phức tạp giữa Điều 355 với Tội tham ô tài sản, Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ và Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
• Đánh giá khách quan thực tiễn áp dụng pháp luật giai đoạn 2013–2017, chỉ rõ các hạn chế về tỷ lệ thu hồi tài sản và vướng mắc trong định tội danh.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gồm hoàn thiện hướng dẫn tư pháp, mở rộng chủ thể sang khu vực tư và tăng cường chế tài kinh tế.
• Khẳng định tính tương thích của pháp luật Việt Nam với Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tham nhũng (UNCAC).

Trong tiến trình cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế giai đoạn tiếp theo, các cơ quan lập pháp và tư pháp cần khẩn trương hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành để nâng cao hiệu lực đấu tranh phòng ngừa tội phạm chức vụ. Công trình này là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà nghiên cứu, cán bộ thực thi pháp luật và học viên quan tâm sâu sắc đến lĩnh vực Luật Hình sự Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LẠM DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN 1. Khái niệm lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản và ý nghĩa của việc quy định tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản trong luật hình sự 1.1 Khái niệm Tham nhũng là vấn nạn chung của tất cả các quốc gia, ở tất cả các Nhà nước và thời kỳ lịch sử - khi chế độ tư hữu xuất hiện và Nhà nước ra đời. Theo các tài liệu truyền thông của Liên hợp quốc về đấu tranh quốc tế chống tham nhũng thì tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng bao gồm những hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tham ô, trộm cắp tài sản của Nhà nước; lợi dụng địa vị công tác để trục lợi riêng hoặc thông qua việc sử dụng không chính thức địa vị chính thức của mình; hay tạo ra xung đột về thứ tự quan tâm giữa trách nhiệm đối với xã hội và lợi ích cá nhân để mưu cầu trục lợi. Theo Điều 19 Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng thì lạm dụng chức năng được hiểu là “ …tội phạm khi được thực hiện một cách cố ý, hành vi vi phạm pháp luật, hành động hoặc không hành động, của một công chức lạm dụng chức năng hay vị trí của mình, khi thi hành công vụ nhằm mục đích đạt được một lợi ích không chính đáng cho bản thân, cho người hay tổ chức khác” [22].

Để hiểu rõ khái niệm về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản trước hết cần phải làm rõ các thuật ngữ: “lạm dụng”,“chức vụ”,“quyền hạn”. Thuật ngữ “lạm dụng” theo từ điển Tiếng Việt được hiểu là sử dụng quá mức hoặc quá giới hạn đã được quy định; “Chức vụ” là nhiệm vụ, quyền hạn tương ứng với chức, việc trong chức phận mình phải làm; Còn “Quyền hạn” là giới hạn của quyền lực hoặc của quyền lợi hay quyền được xác định trong phạm vi cho phép [21]. 8 z Như vậy, lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản được hiểu là một người nào đó đã sử dụng vượt quá nhiệm vụ, quyền hạn trong phạm vi chức phận mình phải làm để chiếm đoạt tài sản. Hành vi khách quan của tội Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là hành vi chiếm đoạt tài sản mà người có chức vụ, quyền hạn đã sử dụng quá quyền năng, vị trí, vai trò của mình đối với chức vụ, quyền hạn mà họ được phân công và hành vi chiếm đoạt là hành vi chuyển dịch bất hợp pháp tài sản từ chủ sở hữu thành tài sản của mình hoặc của cơ quan, tổ chức hoặc người khác.

Hành vi lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản được coi là tội phạm theo quy định tại Điều 355 mục A chương XXIII BLHS 2015. Vì vậy, cần phải hiểu thêm thuật ngữ “tội phạm” là gì và thế nào là các tội phạm về chức vụ để từ đó đưa ra được một khái niệm đầy đủ về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là như thế nào.“Tội phạm” theo từ điển tiếng việt được hiểu là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật [20,tr.