Kỹ Thuật X Quang Xương Khớp: Chẩn Đoán và Điều Trị

Kỹ thuật X quang xương khớp là phương pháp chẩn đoán hình ảnh nền tảng và không thể thiếu trong y học hiện đại. 111 trang.

• Đề tài: Kỹ Thuật X Quang Xương Khớp: Chẩn Đoán và Điều Trị Hiệu Quả

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: CÁC KỸ THUẬT THĂM KHÁM
• 1.1. X quang quy ước
• 1.2. Siêu âm
• 1.3. Cắt lớp vi tính
• 1.4. Cộng hưởng từ
• 1.5. Xạ hình xương
• 2. CHƯƠNG 2: GIẢI PHẪU HÌNH ẢNH
• 2.1. Giải phẫu X quang xương
• 2.2. Vị trí giải phẫu
• 2.2.1. Bàn tay
• 2.2.2. Cổ tay
• 2.2.3. Khuỷu tay
• 2.2.4. Khớp vai
• 2.2.5. Xương chậu
• 2.2.6. Khớp gối
• 2.2.7. Bàn chân
• 2.2.8. Khớp cổ chân
• 3. CHƯƠNG 3: TRIỆU CHỨNG X QUANG CƠ BẢN
• 3.1. Tổn thương xương
• 3.1.1. Thay đổi cấu trúc xương
• 3.1.1.1. Loãng xương
• 3.1.1.2. Tiêu xương (Khuyết xương)
• 3.1.1.3. Đặc xương
• 3.1.1.4. Phản ứng màng xương
• 3.1.1.5. Mảnh xương chết (Mảnh xương biệt lập)
• 3.1.2. Thay đổi hình dạng xương
• 3.1.2.1. Phì đại xương
• 3.1.2.2. Mỏng xương (Teo xương)
• 3.1.2.3. Cong xương
• 3.2. Tổn thương khớp
• 3.2.1. Hẹp khe khớp
• 3.2.2. Rộng khe khớp
• 3.2.3. Gai xương
• 3.2.4. Vôi hóa
• 4. CHƯƠNG 4: BỆNH LÝ
• 4.1. Các bệnh lý khớp thường gặp
• 4.1.1. Thoái hóa khớp
• 4.1.2. Viêm khớp dạng thấp
• 4.1.3. Nhóm bệnh liên quan đến HLA-B27
• 4.1.4. Lao xương khớp
• 4.1.4.1. Lao khớp háng
• 4.1.4.2. Lao cột sống
• 4.2. Các tổn thương xương thường gặp
• 4.2.1. Gãy xương
• 4.2.2. U xương
• 4.2.3. Hoại tử vô khuẩn
• 4.2.3.1. Nhồi máu xương
• 4.2.3.2. Hoại tử vô trùng ở người lớn

Tóm tắt

I. Tổng quan kỹ thuật X quang xương khớp Vai trò cốt lõi

Kỹ thuật X quang xương khớp là phương pháp chẩn đoán hình ảnh nền tảng và không thể thiếu trong y học hiện đại. Dựa trên nguyên lý sử dụng tia X đi xuyên qua các cấu trúc cơ thể, kỹ thuật này tạo ra hình ảnh chi tiết về hệ cơ xương khớp, giúp phát hiện và đánh giá các bệnh lý xương khớp một cách nhanh chóng và hiệu quả. Đây là kỹ thuật đơn giản, dễ thực hiện, phổ biến ở mọi tuyến y tế và cung cấp những đánh giá ban đầu quan trọng cho việc chẩn đoán và xây dựng phác đồ điều trị. Mặc dù có nhiều phương pháp chẩn đoán tiên tiến khác như Cắt lớp vi tính (CT) hay Cộng hưởng từ (MRI), X quang vẫn giữ vai trò là chỉ định đầu tay trong hầu hết các trường hợp chấn thương chỉnh hình và các bệnh lý về xương. Hình ảnh thu được từ phim X quang cho phép các bác sĩ chẩn đoán hình ảnh quan sát rõ ràng các tổn thương xương như gãy xương, trật khớp, các dấu hiệu của thoái hóa khớp hay viêm khớp. Khả năng tiếp cận rộng rãi, chi phí hợp lý và tốc độ thực hiện nhanh chóng làm cho X quang trở thành công cụ sàng lọc và chẩn đoán ban đầu vô giá, định hướng cho các thăm khám chuyên sâu hơn khi cần thiết. Việc nắm vững nguyên lý và các chỉ định của kỹ thuật này là yêu cầu cơ bản đối với mọi bác sĩ lâm sàng, đặc biệt là trong các chuyên khoa Cơ xương khớp, Chấn thương chỉnh hình và Cấp cứu.

1.1. Nguyên lý cơ bản và ưu điểm vượt trội của tia X

Nguyên lý của X quang dựa trên khả năng đâm xuyên khác nhau của tia X qua các vật chất có mật độ khác nhau. Xương, với hàm lượng canxi cao, cản tia X nhiều hơn nên hiện lên màu trắng trên phim X quang. Ngược lại, các mô mềm ít cản tia hơn và có màu xám, trong khi không khí có màu đen. Sự tương phản này tạo ra hình ảnh rõ nét về cấu trúc xương. Ưu điểm chính của X quang là tốc độ nhanh, chi phí thấp và tính sẵn có cao ở hầu hết các cơ sở y tế. Kỹ thuật này đặc biệt hữu ích trong việc đánh giá các tổn thương xương cấp tính như gãy xương, trật khớp và các dị tật xương bẩm sinh. Nó cũng là công cụ hiệu quả để theo dõi quá trình liền xương sau điều trị.

1.2. So sánh X quang với các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh khác

Trong lĩnh vực chẩn đoán hình ảnh hệ cơ xương khớp, bên cạnh X quang còn có siêu âm, CT và MRI. Siêu âm có giá trị cao trong chẩn đoán bệnh lý mô mềm như rách cơ, đứt dây chằng hay tụ dịch khớp. CT scanner cho hình ảnh đa mặt phẳng, phát hiện các tổn thương nhỏ và phức tạp tốt hơn X quang, đặc biệt trong chấn thương chỉnh hình nặng. MRI là kỹ thuật ưu việt nhất để khảo sát mô mềm, sụn khớp, tủy xương và dây chằng. Tuy nhiên, X quang quy ước vẫn là lựa chọn đầu tiên vì tính đơn giản và hiệu quả chi phí, cung cấp cái nhìn tổng quan ban đầu để quyết định xem có cần thực hiện các kỹ thuật chuyên sâu hơn hay không. Mỗi phương pháp có một thế mạnh riêng và thường bổ trợ cho nhau trong chẩn đoán.

1.3. Các trường hợp được chỉ định chụp X quang xương khớp

Chụp X quang xương khớp được chỉ định rộng rãi trong nhiều tình huống lâm sàng. Chỉ định phổ biến nhất là khi có nghi ngờ chấn thương chỉnh hình như gãy xương, trật khớp sau tai nạn. Ngoài ra, kỹ thuật này được dùng để chẩn đoán và theo dõi các bệnh lý xương khớp mạn tính như thoái hóa khớp (đặc biệt là khớp gối, khớp háng, cột sống thắt lưng), viêm khớp dạng thấp, lao xương khớp, và loãng xương. X quang cũng cần thiết để phát hiện các bất thường về cấu trúc xương như u xương (lành tính và ác tính), dị tật bẩm sinh hoặc đánh giá sự phát triển xương ở trẻ em. Các triệu chứng như đau, sưng, hạn chế vận động khớp là những lý do chính để bác sĩ chỉ định thực hiện kỹ thuật này.

II. Hướng dẫn đọc phim X quang Nhận biết tổn thương cơ bản

Việc đọc phim X quang đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về giải phẫu và bệnh lý học, là kỹ năng cốt lõi của bác sĩ chẩn đoán hình ảnh và bác sĩ lâm sàng. Quá trình này bắt đầu bằng việc kiểm tra thông tin hành chính của bệnh nhân và chất lượng kỹ thuật của phim. Sau đó, việc phân tích phải tuân theo một trình tự có hệ thống, thường bắt đầu từ mô mềm, sau đó đến vỏ xương, tủy xương và cuối cùng là các khớp. Các triệu chứng X quang cơ bản cần nhận diện bao gồm sự thay đổi về cấu trúc xương, hình dạng xương và các tổn thương tại khớp. Sự thay đổi cấu trúc có thể là loãng xương (mật độ xương giảm), đặc xương (mật độ xương tăng), hoặc tiêu xương (hình khuyết xương). Thay đổi hình dạng bao gồm phì đại xương, mỏng xương hoặc cong xương. Tại khớp, các dấu hiệu quan trọng cần tìm kiếm là hẹp hoặc rộng khe khớp, sự xuất hiện của gai xương, và tình trạng vôi hóa. Phân tích các dấu hiệu này một cách cẩn thận giúp định hướng chẩn đoán các bệnh lý xương khớp từ chấn thương chỉnh hình đơn giản đến các bệnh lý phức tạp như u xương hay viêm khớp mạn tính. Đặc biệt, việc so sánh với bên đối diện (nếu có thể) là một nguyên tắc quan trọng để phát hiện các bất thường kín đáo.

2.1. Phân tích sự thay đổi cấu trúc xương trên phim X quang

Thay đổi cấu trúc xương là một trong những dấu hiệu quan trọng nhất. Loãng xương biểu hiện bằng hình ảnh mật độ xương giảm, vỏ xương mỏng và các thớ xương thưa. Ngược lại, đặc xương là tình trạng tăng mật độ, vỏ xương dày, thường gặp trong viêm xương hoặc các tổn thương lành tính. Hình ảnh tiêu xương hay khuyết xương là dấu hiệu mất cấu trúc xương tại một vùng, cần đánh giá kỹ bờ viền. Bờ rõ, có viền đặc xương thường gợi ý tổn thương lành tính, trong khi bờ mờ, nham nhở là dấu hiệu cảnh báo của u xương ác tính. Một dấu hiệu đặc biệt khác là mảnh xương chết, là mảnh xương có mật độ cao nằm trong vùng tiêu xương, đặc trưng cho viêm xương tủy.

2.2. Nhận diện các dấu hiệu X quang tại khớp và mô mềm

Tại khớp, hẹp khe khớp là dấu hiệu chính của thoái hóa khớp (thường hẹp không đối xứng ở vị trí chịu lực) hoặc viêm khớp (hẹp toàn bộ khe khớp). Rộng khe khớp có thể do tràn dịch, trật khớp hoặc đứt dây chằng. Gai xương là hình ảnh vôi hóa ở rìa khớp, là một dấu hiệu điển hình của thoái hóa. Ngoài ra, cần chú ý đến các hình ảnh vôi hóa trong sụn khớp hoặc bao hoạt dịch. Về mô mềm, dù không rõ nét như trên MRI, X quang vẫn có thể cho thấy các dấu hiệu gợi ý như sưng nề mô mềm quanh khớp hoặc hình ảnh khí trong mô mềm (gợi ý nhiễm trùng kỵ khí hoặc chấn thương hở).

2.3. Dấu hiệu phản ứng màng xương và ý nghĩa lâm sàng

Phản ứng màng xương là sự hình thành xương mới bởi màng xương để đáp ứng với một kích thích bệnh lý như chấn thương, viêm hoặc u. Hình ảnh phản ứng màng xương trên phim X quang cung cấp thông tin quý giá về bản chất của tổn thương. Phản ứng màng xương dạng một lớp, dày, đặc và liên tục thường gợi ý một quá trình lành tính, tiến triển chậm. Ngược lại, các dạng phản ứng màng xương gián đoạn, nhiều lớp (hình vỏ hành), hoặc dạng tia (hình ảnh mặt trời mọc - sunburst) và tam giác Codman là những dấu hiệu rất đáng lo ngại, thường liên quan đến các u xương ác tính nguyên phát như Osteosarcoma hay Ewing sarcoma. Việc nhận diện chính xác các dạng phản ứng này giúp định hướng chẩn đoán và các bước xử trí tiếp theo.

III. Chẩn đoán bệnh lý xương khớp phổ biến qua phim X quang

X quang là công cụ thiết yếu để chẩn đoán và theo dõi nhiều bệnh lý xương khớp phổ biến. Đối với thoái hóa khớp, đặc biệt là khớp gối và khớp háng, phim X quang cho thấy các dấu hiệu kinh điển như hẹp khe khớp không đối xứng, đặc xương dưới sụn, gai xương và nang xương. Trong viêm khớp dạng thấp, hình ảnh X quang thường đối xứng ở các khớp nhỏ bàn tay, cổ tay với các dấu hiệu phù nề mô mềm, loãng xương quanh khớp, bào mòn xương ở rìa khớp (vùng trần) và hẹp đều khe khớp, giai đoạn muộn có thể dẫn đến dính khớp. Đối với các bệnh nhiễm khuẩn như lao xương khớp, X quang có thể phát hiện hình ảnh ổ lao, hẹp khe khớp và sưng phần mềm. Trong chẩn đoán u xương, X quang là phương pháp đầu tay để xác định vị trí, kích thước, và các đặc điểm của tổn thương (tiêu xương hay đặc xương, phản ứng màng xương), giúp phân biệt ban đầu giữa u lành tính và ác tính trước khi tiến hành sinh thiết. Ví dụ, một tổn thương tiêu xương có bờ nham nhở và phản ứng màng xương dạng sunburst sẽ gợi ý mạnh mẽ đến một u ác tính. Việc phân tích có hệ thống các dấu hiệu này cho phép bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đưa ra chẩn đoán chính xác, góp phần quan trọng vào việc xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả.

3.1. Hình ảnh đặc trưng của thoái hóa khớp và viêm khớp

Thoái hóa khớp là bệnh lý mài mòn sụn khớp, trên X quang có bốn dấu hiệu chính: hẹp khe khớp (thường ở vị trí chịu lực), đặc xương dưới sụn (vùng xương ngay dưới sụn trở nên dày và cản quang hơn), gai xương (các chồi xương mọc ra từ rìa khớp) và nang xương dưới sụn. Ngược lại, viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn, gây viêm màng hoạt dịch. Hình ảnh X quang điển hình là tổn thương đối xứng, bào mòn xương ở rìa khớp (bare area), loãng xương quanh khớp và hẹp đều khe khớp. Giai đoạn cuối có thể thấy hình ảnh dính và biến dạng khớp nặng nề. Phân biệt hai bệnh lý này trên X quang là cực kỳ quan trọng vì hướng điều trị hoàn toàn khác nhau.

3.2. Chẩn đoán hoại tử vô khuẩn và lao xương khớp

Hoại tử vô khuẩn, đặc biệt ở chỏm xương đùi, là tình trạng chết của tế bào xương do thiếu máu nuôi. Giai đoạn đầu, X quang có thể bình thường. Sau đó, xuất hiện các vùng thưa xương và đặc xương xen kẽ, dấu hiệu đường sáng dưới sụn (hình vỏ trứng), và cuối cùng là xẹp chỏm xương đùi, dẫn đến thoái hóa khớp thứ phát. Đối với lao xương khớp, thường gặp ở khớp háng và cột sống (lao cột sống), X quang là công cụ tầm soát quan trọng. Các dấu hiệu bao gồm hẹp khe khớp, đường viền xương mờ nham nhở, phá hủy mặt khớp và tiêu xương. Ở cột sống, có thể thấy hình ảnh xẹp đốt sống, phá hủy đĩa đệm và áp xe lạnh cạnh cột sống.

IV. Ứng dụng X quang trong chẩn đoán chấn thương chỉnh hình

Trong lĩnh vực chấn thương chỉnh hình, kỹ thuật X quang đóng vai trò không thể thay thế. Đây là phương pháp đầu tay và gần như bắt buộc đối với mọi trường hợp nghi ngờ có tổn thương xương. X quang cho phép xác định nhanh chóng và chính xác sự hiện diện của gãy xương, vị trí gãy, đường gãy (ngang, chéo, xoắn), mức độ di lệch và số lượng mảnh gãy. Việc này cực kỳ quan trọng để bác sĩ đưa ra quyết định điều trị bảo tồn (bó bột) hay phẫu thuật (kết hợp xương). Ngoài gãy xương, X quang còn giúp chẩn đoán trật khớp, cho thấy sự mất tương quan giải phẫu bình thường giữa các mặt khớp. Để đánh giá toàn diện một tổn thương xương, việc áp dụng "Quy luật số 2" là rất cần thiết: chụp ít nhất 2 mặt phẳng (thường là thẳng và nghiêng), lấy cả 2 khớp (trên và dưới ổ gãy), chụp 2 lần (trước và sau nắn chỉnh), và so sánh 2 bên (với bên lành). Tuân thủ nguyên tắc này giúp tránh bỏ sót các tổn thương kín đáo và đảm bảo việc lập phác đồ điều trị được chính xác và toàn diện nhất, tối ưu hóa kết quả phục hồi cho bệnh nhân.

4.1. Phân loại các dạng gãy xương thường gặp trên phim X quang

Dựa trên phim X quang, gãy xương có thể được phân loại theo nhiều cách. Theo mức độ hoàn toàn, có gãy hoàn toàn và gãy không hoàn toàn (gãy cành tươi ở trẻ em, vỏ xương chỉ gãy một bên). Theo đường gãy, có gãy ngang, gãy chéo, gãy xoắn. Gãy phức tạp là khi xương vỡ thành nhiều mảnh. Gãy xương có thể không di lệch hoặc di lệch (chồng ngắn, gập góc, sang bên, xoay). Việc xác định chính xác loại gãy xương và mức độ di lệch là yếu tố quyết định để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, từ bó bột cho các trường hợp gãy đơn giản, không di lệch đến phẫu thuật kết hợp xương cho các ca gãy phức tạp.

4.2. Nguyên tắc và các tư thế chụp X quang xương khớp chuẩn

Để có một phim X quang chất lượng, việc thực hiện đúng tư thế chụp là vô cùng quan trọng. Nguyên tắc chung là tia trung tâm phải đi qua vị trí tổn thương và phim phải lấy được toàn bộ cấu trúc xương liên quan, bao gồm cả khớp trên và khớp dưới. Mỗi vị trí giải phẫu có các tư thế chụp tiêu chuẩn riêng. Ví dụ, với khớp gối, tư thế thẳng và nghiêng là bắt buộc; có thể cần thêm tư thế chụp hầm (tunnel view) để xem khuyết gian lồi cầu hoặc tư thế chụp tiếp tuyến để đánh giá xương bánh chè. Với cột sống thắt lưng, ngoài tư thế thẳng và nghiêng, tư thế chếch có thể được chỉ định để quan sát các lỗ liên hợp và eo đốt sống.

V. Lưu ý quan trọng và quy trình chụp X quang xương khớp

Mặc dù X quang là một kỹ thuật tương đối an toàn, việc tuân thủ các quy tắc về an toàn bức xạ vẫn là ưu tiên hàng đầu. Lợi ích chẩn đoán từ việc chụp phải luôn lớn hơn nguy cơ phơi nhiễm tia xạ. Các biện pháp bảo vệ như sử dụng áo chì che chắn các bộ phận nhạy cảm, khu trú chùm tia vào đúng vùng cần khảo sát và sử dụng liều tia thấp nhất có thể mà vẫn đảm bảo chất lượng hình ảnh là bắt buộc. Phụ nữ có thai hoặc nghi ngờ có thai cần thông báo cho bác sĩ và kỹ thuật viên trước khi chụp. Quy trình chụp thường diễn ra nhanh chóng: bệnh nhân được hướng dẫn thay đồ (nếu cần) và tháo bỏ các vật kim loại, sau đó kỹ thuật viên sẽ đặt bệnh nhân vào tư thế phù hợp và thực hiện chụp. Toàn bộ quá trình chỉ mất vài phút. Sau khi có kết quả, phim X quang sẽ được phân tích bởi bác sĩ chẩn đoán hình ảnh, người sẽ đưa ra kết luận chẩn đoán và gửi lại cho bác sĩ lâm sàng để xây dựng phác đồ điều trị cuối cùng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ lâm sàng và bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đảm bảo hiệu quả chẩn đoán và điều trị cao nhất.

5.1. Các biện pháp đảm bảo an toàn bức xạ cho người bệnh

Nguyên tắc cơ bản trong an toàn bức xạ là ALARA (As Low As Reasonably Achievable), nghĩa là sử dụng liều tia xạ thấp nhất có thể để đạt được hình ảnh chẩn đoán. Đối với bệnh nhân, các biện pháp bảo vệ bao gồm sử dụng các tấm chắn chì cho các vùng cơ thể không cần chụp (đặc biệt là tuyến giáp, tuyến sinh dục). Kỹ thuật viên sẽ điều chỉnh các thông số máy và khu trú chùm tia chính xác vào vùng giải phẫu cần khảo sát để giảm thiểu phơi nhiễm cho các mô xung quanh. Mặc dù liều bức xạ từ một lần chụp X quang xương khớp là rất thấp, việc tuân thủ các quy tắc an toàn là cần thiết để bảo vệ sức khỏe lâu dài của bệnh nhân.

5.2. Vai trò của bác sĩ chẩn đoán hình ảnh trong phác đồ điều trị

Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh không chỉ là người thực hiện và đọc kết quả hình ảnh. Họ đóng vai trò là một nhà tư vấn quan trọng cho các bác sĩ lâm sàng. Dựa trên việc phân tích phim X quang và kết hợp với thông tin lâm sàng, họ đưa ra chẩn đoán xác định hoặc chẩn đoán phân biệt, mô tả chi tiết các tổn thương xương khớp. Kết luận của họ giúp bác sĩ điều trị lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp, từ việc bó bột một ca gãy xương đơn giản đến việc lên kế hoạch cho một cuộc phẫu thuật thay khớp háng phức tạp. Họ cũng tham gia vào việc theo dõi hiệu quả điều trị thông qua việc so sánh các phim X quang chụp ở những thời điểm khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học thuật "Kỹ Thuật X Quang Xương Khớp: Chẩn Đoán và Điều Trị Hiệu Quả" do ThS. Võ Thị Minh Trí biên soạn là tài liệu giảng dạy chuyên ngành thuộc học phần Chẩn đoán hình ảnh hệ cơ - xương - khớp trong chương trình đào tạo Y đa khoa và Kỹ thuật hình ảnh y học. Giáo trình giữ vị trí trung gian kết nối giữa kiến thức giải phẫu học cơ bản với kỹ năng thực hành chẩn đoán lâm sàng tại các cơ sở y tế.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào việc trang bị cho người học khả năng:

1. Nhận biết phạm vi ứng dụng và chỉ định của các phương pháp chẩn đoán hình ảnh xương khớp (X-quang quy ước, Siêu âm, Cắt lớp vi tính, Cộng hưởng từ, Xạ hình xương).
2. Định danh chính xác các cấu trúc giải phẫu trên các bình diện phim X-quang chuẩn (AP, phim nghiêng).
3. Phân tích các hội chứng tổn thương cơ bản trên xương và khớp.
4. Tiếp cận chẩn đoán phân biệt các nhóm bệnh lý xương khớp phổ biến gồm thoái hóa, viêm, nhiễm trùng lao, chấn thương gãy xương, u xương và hoại tử vô mạch.

Cấu trúc giáo trình được xây dựng theo trình tự logic 4 phần: Kỹ thuật thăm khám $\rightarrow$ Giải phẫu hình ảnh $\rightarrow$ Triệu chứng X-quang cơ bản $\rightarrow$ Bệnh lý chuyên biệt. Cách tiếp cận này giúp người học xây dựng tư duy phân tích hình ảnh từ cấu trúc bình thường đến các biến đổi bệnh lý, dựa trên các quy chuẩn kỹ thuật và danh pháp giải phẫu học rõ ràng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             X QUANG XƯƠNG KHỚP
KỸ THUẬT           GIẢI PHẪU                     TRIỆU CHỨNG          BỆNH LÝ
THĂM KHÁM          HÌNH ẢNH                        CƠ BẢN            XƯƠNG KHỚP

Các chương và chủ đề chính

Phần 1: Các kỹ thuật thăm khám hình ảnh hệ vận động

Tài liệu phân loại và xác định vai trò của từng phương pháp thăm khám:

• X-quang quy ước: Kỹ thuật nền tảng, dễ thực hiện, phổ biến ở mọi tuyến y tế, cung cấp đánh giá ban đầu cho chẩn đoán và điều trị. Giáo trình nhấn mạnh "Quy luật số 2": chụp trên 2 mặt phẳng (thẳng AP và nghiêng), lấy đủ 2 khớp (trên và dưới vùng tổn thương), chụp 2 lần (để theo dõi tiến triển), và chụp 2 bên (đối chiếu bên lành).
• Siêu âm: Thăm khám phổ biến từ tuyến cơ sở đến chuyên sâu, có giá trị cao trong khảo sát mô mềm quanh khớp, tụ dịch khớp, đứt dây chằng hoặc rách cơ; yêu cầu kỹ năng của người thực hiện.
• Cắt lớp vi tính (CT): Kỹ thuật chuyên sâu tại các trung tâm lớn, khảo sát đa mặt phẳng, phát hiện các tổn thương xương nhỏ phức tạp.
• Cộng hưởng từ (MRI): Phương pháp tối ưu trong xác định chi tiết giải phẫu mô mềm, tổn thương sụn khớp và dịch ổ khớp.
• Xạ hình xương: Phương pháp đánh giá tổn thương di căn toàn thân và hỗ trợ xếp giai đoạn ung thư xương theo hệ thống TNM.

Phần 2: Giải phẫu hình ảnh X-quang xương khớp

Chủ đề này phân loại xương theo hình thái học (xương dài như xương đùi, cẳng tay; xương ngắn và xương dẹt như đốt sống, xương chậu, xương gót, xương sọ, bả vai) và chuẩn hóa giải phẫu X-quang theo từng vị trí chụp:

• Bàn tay (phim thẳng AP): Hệ thống xương bàn tay (Metacarpal), các xương đốt ngón gần/giữa/xa (Proximal/Middle/Distal phalanx), khớp cổ - bàn tay (Carpo-metacarpal joint), khớp bàn ngón (Metacarpo-phalangeal joint), khớp gian đốt gần (PIP) và khớp gian đốt xa (DIP).
• Cổ tay (phim thẳng AP và phim nghiêng): Xương quay (Radius), xương trụ (Ulna), hàng xương cổ tay gồm xương thuyền (Scaphoid), xương nguyệt/đậu (Lunate), xương thang (Trapezium), xương thê/móc (Trapezoid), xương cả (Capitate); khớp quay - cổ tay (Radio-carpal joint) và khớp quay - trụ dưới (Distal radio-ulna joint).
• Khuỷu tay (phim thẳng AP và phim nghiêng): Xương cánh tay (Humerus), ròng rọc (Trochlea), chỏm con (Capitellum), mỏm vẹt (Coronoid process), mỏm khuỷu (Olecranon process), các khuyết khớp và hình ảnh chồng lấp giải phẫu trên phim nghiêng.
• Khớp vai (phim thẳng): Mỏm cùng vai (Acromium), mỏm quạ (Coronoid process), khớp ổ chảo cánh tay (Glenohumeral joint), củ lớn và củ nhỏ xương cánh tay (Greater/Lesser Tuberosity), xương đòn (Clavicle).
• Xương chậu (phim thẳng AP): Xương cánh chậu (Ilium), mào chậu (Iliac crest), xương cùng (Sacrum), khớp cùng chậu (Sacroiliac joint), ổ cối (Acetabulum), xương đùi (Femur), mấu chuyển lớn/bé (Greater/Lesser trochanter), xương ngồi/mu (Pubis), lỗ bịt (Obturator foramen).
• Khớp gối (phim thẳng AP và phim nghiêng): Xương bánh chè (Patella), khuyết gian lồi cầu (Intercondylar), lồi cầu ngoài/trong xương đùi, mâm chày (Tibial plateau), gò gian lồi cầu (Intercondylar eminence), xương mác (Fibula), lồi củ chày (Tibial tuberosity), túi hoạt dịch trên xương bánh chè (Suprapatella pouch), khớp đùi - bánh chè (Patellofemoral joint), khớp đùi - chày (Tibio-femoral joint).
• Cổ chân và bàn chân (phim thẳng AP và phim nghiêng): Mắt cá trong/ngoài (Medial/Lateral malleolus), xương sên (Talus), xương ghe (Navicular), các xương hộp/chêm (Cuneiform bones), khớp chày sên (Talo-tibial joint), thân - cổ - đầu các xương đốt bàn và các khớp ngón chân.

Phần 3: Triệu chứng X-quang xương khớp cơ bản

Hệ thống hóa hai nhóm triệu chứng học cơ bản:

• Tổn thương xương:
  • Loãng xương: Mật độ xương giảm, vỏ xương mỏng, thớ xương xốp mảnh và thưa thớt (gặp trong nguyên nhân khu trú như u, viêm; hoặc lan tỏa như rối loạn chuyển hóa, còi xương, cường cận giáp, bất động lâu ngày).
  • Tiêu xương (khuyết xương): Mất cấu trúc xương vùng tổn thương; đánh giá qua đường bờ (rõ đều hoặc mờ nham nhở) và viền đặc xương (viền dày trong viêm, viền mỏng trong u lành tính, không có viền trong u ác tính như bệnh Kahler).
  • Đặc xương: Tăng mật độ xương, vỏ xương dày, thớ xương xơ đặc sát nhau (gặp dạng lan tỏa trong bệnh xương hóa đá; khu trú trong viêm, u, chấn thương).
  • Phản ứng màng xương: Xuất hiện đường vôi hóa màng xương chạy song song thân xương trong chấn thương, viêm hoặc u. Các dấu hiệu u ác tính gồm tam giác Codman (Codman triangle), màng xương nhiều lớp (Layering periosteal reaction), phản ứng dạng tia lửa mặt trời (Sunburst trong Osteosarcoma, bệnh mô bào Langerhans - LCH).
  • Mảnh xương chết (mảnh xương biệt lập): Vùng xương có mật độ cản quang cao nằm lọt trong vùng tiêu xương, có viền sáng bao quanh, đặc trưng cho viêm xương tủy.
  • Thay đổi hình dạng xương: Phì đại xương, teo/mỏng xương, cong vẹo trục xương.
• Tổn thương khớp:
  • Hẹp khe khớp: Phân biệt hẹp khu trú (vùng tỳ đè trong thoái hóa khớp) và hẹp toàn bộ (trong viêm khớp). Quy định chụp tư thế đứng chịu lực khi khảo sát khớp chi dưới.
  • Rộng khe khớp: Dãn rộng khoảng cách đầu xương do tràn dịch khớp, trật khớp, đứt dây chằng hoặc phì đại sụn khớp (bệnh to đầu chi).
  • Gai xương: Vôi hóa cấu trúc bao khớp hoặc điểm bám gân; phân biệt với cầu xương trong viêm cột sống dính khớp.
  • Vôi hóa khớp: Vôi hóa sụn khớp (Chondrocalcinose) nằm giữa khe khớp; vôi hóa bao hoạt dịch trong bệnh thoái hóa xương sụn bao hoạt dịch (Osteochondromatose); vôi hóa phần mềm cạnh khớp.

Phần 4: Bệnh lý xương khớp thường gặp

Giáo trình phân tích tiêu chuẩn hình ảnh của các nhóm bệnh lý cụ thể:

• Thoái hóa khớp: Bào mòn sụn khớp, hẹp khe khớp không đồng đều ở vùng tỳ đè, đặc xương dưới sụn, hình thành gai xương rìa khớp, nang xương dưới sụn và dày bao xơ/bao hoạt dịch.
• Viêm khớp dạng thấp (VKDT): Tổn thương tự miễn đối xứng hai bên tại khớp cổ tay, khớp bàn ngón tay, liên đốt gần; biểu hiện bằng phù nề mô mềm, loãng xương quanh khớp, hẹp khe khớp toàn bộ, gặm mòn xương ở bờ rìa khớp (vùng trần) và dính khớp ở giai đoạn muộn.
• Nhóm bệnh lý liên quan HLA-B27: Viêm cột sống dính khớp, bệnh ruột viêm (IBD), bệnh vảy nến, viêm khớp phản ứng (Hội chứng Reiter).
• Lao xương khớp:
  • Lao khớp háng (4 giai đoạn): Giai đoạn 1 (hẹp nhẹ khe khớp, mất chất vôi đầu xương); Giai đoạn 2 (đường viền chỏm cầu và ổ khớp mờ, nham nhở, hẹp rõ khe khớp, có thể trật khớp); Giai đoạn 3 (đầu xương và ổ khớp bị phá hủy nặng, thủng ổ cối); Giai đoạn 4 (giai đoạn lành/muộn: dính khớp háng, xơ đặc xương và đường viền xương rõ nét trở lại).
  • Lao cột sống (3 giai đoạn): Giai đoạn 1 (hẹp khe khớp đĩa đệm trên phim nghiêng, bờ đốt sống mờ giảm đậm độ); Giai đoạn 2 (hẹp nhiều khe đĩa đệm, bắt đầu xẹp thân đốt sống, phá hủy bề mặt khớp, xuất hiện ổ áp xe lạnh); Giai đoạn 3 (xẹp nhiều đốt sống gây biến dạng gù lưng, trượt đốt sống, dính liền đốt sống, áp xe lạnh lớn gây liệt).
• Chấn thương gãy xương: Nhận diện đường sáng mất liên tục vỏ xương, đường gãy ngang/chéo xoắn, gãy cài (đường tăng đậm độ do xương chồng lên nhau). Phân loại các thể đặc thù: gãy cành tươi ở trẻ em (màng xương còn nguyên vẹn), bong sụn tiếp, gãy phức tạp nhiều mảnh hở vào khớp, vỡ xương dẹt/xương ngắn (xương gót, đốt sống, vòm sọ).
• U xương:
  • U ác tính: Đa u tủy xương (Kahler), Osteosarcoma, Chondrosarcoma, Ewing sarcoma, di căn xương.
  • Tổn thương xương lành tính: Osteoma, Osteoid osteoma, Osteochondroma, Enchondroma, Chondroblastoma.
• Hoại tử vô khuẩn và nhồi máu xương:
  • Nhồi máu xương (ở hành xương, thân xương): Thường không triệu chứng lâm sàng; hình ảnh thấu quang tủy xương có viền đặc ngoằn ngoèo, dạng "đám mờ hình quả dâu", "bó sợi" hoặc "ống khói nhả khói".
  • Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi (AVN - ở đầu xương): Gặp phổ biến ở độ tuổi 20-50 (nam giới chiếm 80%). Cơ chế do thiếu máu nuôi; giai đoạn đầu X-quang bình thường hoặc mất vôi dưới sụn tạo đường sáng "hình vỏ trứng"; sau 1-3 tháng tiến triển tăng đậm độ, xơ đặc, khuyết xương, gãy xương dưới sụn và cuối cùng gây dẹt/xẹp chỏm xương đùi kết hợp hẹp khe khớp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu xây dựng hệ thống lý thuyết dựa trên:

• Nguyên lý cản quang và tạo ảnh của tia X trên các mô có mật độ vật chất khác nhau (vỏ xương đặc, mô xương xốp, sụn khớp, dịch và mô mềm).
• Mối liên hệ bệnh học giữa cơ chế phân tử/miễn dịch (tự miễn trong VKDT, kháng nguyên HLA-B27, vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis) với các biểu hiện biến đổi hình thái xương khớp tương ứng.
• Hệ thống quy tắc đọc phim có cấu trúc nhằm tránh bỏ sót tổn thương ở các cấu trúc giải phẫu chồng lấp.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Xác định đúng chỉ định tư thế chụp X-quang quy ước (thẳng, nghiêng, tư thế đứng chịu lực) và vận dụng "Quy luật số 2".
• Kỹ năng phân tích: Đọc và định danh chính xác các cấu trúc giải phẫu bằng danh pháp y khoa; phân tích các dấu hiệu viền tổn thương (bờ rõ/mờ, viền xơ đặc) để định hướng u lành hay u ác.
• Kỹ năng thực hành: Đánh giá giai đoạn tiến triển của bệnh lý lao xương khớp, nhận định hoại tử chỏm xương đùi theo thời gian và phân loại các thể gãy xương trên phim X-quang.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Cách tiếp cận sư phạm

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm trực quan kết hợp phân tích đối chiếu giải phẫu:

• Đối chiếu trực tiếp: Đặt hình ảnh X-quang thực tế song song với sơ đồ cấu trúc giải phẫu chuẩn và danh pháp song ngữ (Anh - Việt), giúp người học nhận dạng nhanh mốc xương (như Trochlea, Coronoid process, Acromium, Tibial plateau).
• Phân tích so sánh bệnh học: Sử dụng bảng đối chiếu giữa khớp bình thường và khớp thoái hóa, so sánh kiểu hẹp khe khớp khu trú (thoái hóa) với hẹp toàn bộ (viêm), phân biệt phản ứng gai xương với cầu xương.

                    QUY TRÌNH PHÂN TÍCH PHIM X-QUANG
BƯỚC 1: KIỂM TRA              BƯỚC 2: KHẢO SÁT              BƯỚC 3: PHÂN TÍCH
KỸ THUẬT & GIẢI PHẪU          CẤU TRÚC XƯƠNG                KHE KHỚP & MÔ MỀM

Bài tập và ca bệnh thực hành

Tài liệu tích hợp các chuỗi ca bệnh lâm sàng điển hình:

• Đánh giá tổn thương tiêu xương dạng đục lỗ (punched-out) trong bệnh Kahler.
• Phân tích các dạng phản ứng màng xương ác tính: tam giác Codman, phản ứng nhiều lớp vỏ hành, hình tia lửa mặt trời trong Osteosarcoma.
• Theo dõi hình ảnh X-quang qua các mốc thời gian: chẩn đoán hoại tử chỏm xương đùi ở bệnh nhân đau khớp háng (phim ban đầu bình thường, sau 3 tháng xuất hiện xơ đặc và xẹp chỏm).

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Đánh giá năng lực: Yêu cầu người học đọc phim theo quy trình từng bước: kiểm tra tiêu chuẩn kỹ thuật phim $\rightarrow$ khảo sát vỏ xương và thớ xương $\rightarrow$ đo độ rộng khe khớp $\rightarrow$ phân tích mô mềm quanh khớp.
• Hướng dẫn tự học: Người học cần tự vẽ lại các mốc giải phẫu xương chi trên và chi dưới, ghi nhớ danh pháp giải phẫu tiếng Anh, và thực hành so sánh phim chụp đối bên để phát hiện các tổn thương kín đáo.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Hệ thống hóa toàn diện danh pháp giải phẫu X-quang: Tài liệu chi tiết hóa tên gọi giải phẫu quốc tế song ngữ cho toàn bộ các khớp chính (vai, khuỷu, cổ tay, bàn tay, khung chậu, gối, cổ chân, bàn chân), tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu tài liệu quốc tế.
• Quy chuẩn hóa "Quy luật số 2" trong thực hành X-quang: Đưa ra nguyên tắc thực hành rõ ràng gồm 2 mặt phẳng, 2 khớp, 2 lần và 2 bên, giúp giảm thiểu sai sót kỹ thuật và bỏ sót tổn thương trong chẩn đoán ban đầu.
• Phân kỳ rõ ràng các bệnh lý nhiễm trùng và hoại tử: Cung cấp tiêu chuẩn hình ảnh chi tiết theo 4 giai đoạn của lao khớp háng, 3 giai đoạn của lao cột sống và các biến đổi theo thời gian của hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi (AVN).
• Tích hợp đa phương tiện chẩn đoán: Định vị rõ vai trò của X-quang quy ước trong mối tương quan với các kỹ thuật hình ảnh tiên tiến như CT, MRI và Xạ hình xương theo hệ thống phân loại TNM.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên Y đa khoa, Kỹ thuật hình ảnh y học từ năm thứ 3 trở đi, khi bắt đầu học phần Chẩn đoán hình ảnh và đi thực tập lâm sàng tại các khoa Ngoại chấn thương chỉnh hình, Nội cơ xương khớp.
• Học viên sau đại học: Bác sĩ nội trú, học viên chuyên khoa 1, chuyên khoa 2 chuyên ngành Chẩn đoán hình ảnh, Chấn thương chỉnh hình và Nội thần kinh - Cơ xương khớp sử dụng làm tài liệu ôn tập triệu chứng học cơ bản.
• Điều kiện tiên quyết: Người học cần hoàn thành các học phần Giải phẫu học người, Mô phôi học, Sinh lý bệnh học và Bệnh học nội - ngoại khoa cơ sở.
• Giảng viên và cán bộ y tế: Sử dụng làm khung bài giảng lý thuyết, tài liệu hướng dẫn thực hành đọc phim X-quang tại giảng đường và phòng giao ban bệnh viện.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng học tập nào?

Tài liệu được thiết kế cho sinh viên y khoa đại học, học viên sau đại học chuyên ngành Chẩn đoán hình ảnh, Cơ xương khớp, cũng như bác sĩ lâm sàng cần nắm vững kỹ năng đọc phim X-quang hệ vận động.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học tài liệu này?

Người học cần nắm vững kiến thức Giải phẫu học đại cương (đặc biệt là hệ thống xương khớp, các mốc giải phẫu bề mặt) và các nguyên lý cơ bản về bệnh học thoái hóa, viêm, nhiễm trùng và u.

3. "Quy luật số 2" trong chụp X-quang quy ước gồm những nguyên tắc nào?

Quy luật số 2 gồm 4 nguyên tắc: Chụp trên 2 mặt phẳng vuông góc (thẳng AP và nghiêng); Chụp lấy đủ 2 khớp (khớp trên và khớp dưới vùng tổn thương); Chụp 2 lần (chụp theo dõi tiến triển); và Chụp 2 bên (đối chiếu cấu trúc bên bệnh với bên lành).

4. Làm thế nào để phân biệt hẹp khe khớp trong thoái hóa và viêm khớp theo giáo trình?

Theo giáo trình, hẹp khe khớp trong thoái hóa khớp mang tính chất khu trú (thường xuất hiện ở các vị trí chịu lực của khớp), trong khi hẹp khe khớp trong các bệnh lý viêm (như viêm khớp dạng thấp) mang tính chất hẹp toàn bộ khe khớp.

5. Giáo trình phân loại các giai đoạn của bệnh lao khớp háng như thế nào?

Giáo trình phân chia lao khớp háng thành 4 giai đoạn: Giai đoạn 1 (hẹp nhẹ khe khớp, mất chất vôi); Giai đoạn 2 (bờ chỏm cầu và ổ khớp mờ nham nhở, hẹp rõ khe khớp); Giai đoạn 3 (đầu xương và ổ khớp bị phá hủy nặng, thủng ổ cối); Giai đoạn 4 (giai đoạn muộn đã lành: dính khớp háng, xơ đặc xương và bờ xương rõ nét trở lại).

---

Kết luận

Giáo trình "Kỹ Thuật X Quang Xương Khớp: Chẩn Đoán và Điều Trị Hiệu Quả" của ThS. Võ Thị Minh Trí cung cấp hệ thống kiến thức chuẩn mực về chẩn đoán hình ảnh hệ vận động. Lộ trình học tập được thiết lập chặt chẽ từ nắm vững nguyên lý kỹ thuật thăm khám, nhận diện mốc giải phẫu X-quang, phân tích triệu chứng học biến đổi cấu trúc/khớp, đến chẩn đoán xác định các bệnh lý cụ thể. Tài liệu là cơ sở lý thuyết và thực hành quan trọng, hỗ trợ đắc lực cho quá trình học tập, giảng dạy và thực hành lâm sàng trong chuyên ngành Chẩn đoán hình ảnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

X QUANG XƯƠNG KHỚP THS. VÕ THỊ MINH TRÍ Các kỹ thuật Giải phẫu thăm khám hình ảnh NỘI DUNG Triệu chứng X Bệnh lý quang cơ bản CÁC KỸ THUẬT THĂM KHÁM X SIÊU CẮT LỚP CỘNG XẠ QUANG ÂM VI TÍNH HƯỞNG HÌNH QUY TỪ XƯƠNG ƯỚC X QUANG QUY ƯỚC • Kỹ thuật đơn giản • Dễ thực hiện • Phổ biến ở mọi tuyến y tế • Cho những đánh giá ban đầu tốt về mặt chẩn đoán cũng như điều trị. X QUANG QUY ƯỚC • Quy luật số 2: • 2 mặt phẳng: Thẳng (AP) và nghiêng • 2 khớp: trên và dưới • 2 lần: theo dõi • 2 bên: đối chiếu SIÊU ÂM • Phổ biến ở mọi tuyến y tế từ cơ sở chuyên sâu tới phường xã. • Có giá trị cao trong chẩn đoán các bệnh lý về khớp như tụ dịch khớp, đứt dây chằng hay rách cơ.

• Đòi hỏi phải có kỹ năng tốt CẮT LỚP VI TÍNH • Là kỹ thuật khảo sát hình ảnh chuyên sâu ở các trung tâm lớn. • Cho phép khảo sát nhiều mặt phẳng khác nhau của hệ vận động, phát hiện các tổn thương nhỏ CỘNG HƯỞNG TỪ • Có ưu thế xác định tốt các cấu trúc giải phẫu chi tiết • Chẩn đoán tốt các bệnh lý mô mềm và dịch XẠ HÌNH XƯƠNG • Giúp phát hiện tốt các tổn thương di căn và xác định giai đoạn ung thư xương ( TNM ) Các kỹ thuật thăm khám Giải phẫu hình ảnh NỘI DUNG Triệu chứng X quang cơ bản Bệnh lý GIẢI PHẪU X QUANG XƯƠNG • Về phương diện giải phẫu, xương được chia thành: • Xương dài: đùi, cẳng tay,… • Xương ngắn và xương dẹt: đốt sống, chậu, gót, sọ, bả vai… GIẢI PHẪU X QUANG XƯƠNG Độ rộng hẹp của các khe khớp Trục của các khe khớp Vị trí giải phẫu Bàn tay, phim thẳng AP  Metacarpal = Xương bàn (tay)  Proximal/Middle/Distal phalanx = Xương đốt ngón gần/giữa/xa  Carpo-metacarpal joint = Khớp cổ - bàn tay  Metacarpo-phalangeal joint = Khớp bàn ngón  Proximal interphalangeal joint = Khớp gian đốt gần  Distal interphalangeal joint = Khớp gian đốt xa Cổ tay, phim thẳng AP  Radius = Xương quay  Ulna = X. trụ  Scaphoid = Xương thuyền  Lunate = X. đậu  Trapezium = Xương thang  Trapezoid = x.móc  Radio-carpal joint = Khớp quay-cổ tay  Distal radio-ulna joint = khớp quay trụ dưới Cổ tay, phim nghiêng  Radius = Xương quay  Scaphoid = Xương thuyền  Lunate = X.

đậu  Trapezium = Xương thang  Capitate = x. bàn Khuỷu tay, phim thẳng AP  Trochlea = Ròng rọc  Coronoid process = mỏm vẹt  Olecranon process = mỏm khuỷu  Humerus = x. cánh tay  Capitellum = chỏm con  Notch = khuyết Khuỷu tay, phim nghiêng  Humerus = x. cánh tay  Olecranon process = mỏm khuỷu  Coronoid process = mỏm vẹt  Capitellum and trochlea superimposed = chỏm con và ròng rọc chồng lên nhau Vai, thẳng  Acromium = mỏm cùng vai  Coracoid process = mỏm quạ  Glenohumeral joint = Khớp ổ chảo cánh tay  Greater/Lesser Tuberosity = củ lớn/nhỏ (x.

cánh tay)  Clavicle = x. đòn Xương chậu, phim thẳng (AP)  Ilium = x. cánh chậu  Iliac crest = mào chậu  Sacrum = x. cùng  Sacroiliac joint = khớp cùng chậu  Acetabulum = ổ cối  Femur = x.

đùi  Greater/Lesser trochanter = mấu chuyển lớn/bé  Pubis = x. ngồi  Obturator foramen = lỗ bịt Khớp gối, AP  Femur = x. bánh chè  Intercondylar = khuyết gian lồi cầu  Lateral/Medial femoral condyle = Lồi cầu ngoài/trong x. chày  Tibial plateau = mâm chày  Intercondylar eminence = gò gian lồi cầu  Fibula = x.

mác Khớp gối, phim nghiêng  Suprapatella pouch = túi (hoạt dịch) trên xương bánh chè  Patellofemoral joint = Khớp đùi – bánh chè  Tibio-femoral joint = Khớp đùi – chày  Tibial tuberosity = Lồi củ chày Bàn chân, AP  1. Nền xương đốt bàn V  8,9,10. Thân/Cổ/Đầu xương đốt bàn  16. Khớp bàn ngón  17,18,19.

đốt ngón gần/giữa/xa Khớp cổ chân, AP  Medial/Lateral malleolus = Mắt cá trong/ngoài  Talus = x. sên  Talo-tibial joint = khớp chày sên  Navicular = X. ghe Khớp cổ chân, phim nghiêng  Cuneiform bones: các x. hộp Các kỹ thuật thăm khám Giải phẫu hình ảnh NỘI DUNG Triệu chứng X quang cơ bản Bệnh lý Tổn thương Tổn thương xương khớp Hẹp khe khớp TRIỆU CHỨNG Thay đổi cấu trúc xương X QUANG CƠ BẢN Rộng khe khớp Hình khuyết xương Thay đổi hình dạng xương Gai xương Thay đổi cấu trúc xương • Loãng xương • X quang: • Mật độ xương giảm • Vỏ xương mỏng • Thớ xương xốp mảnh và thưa • Nguyên nhân: • Khu trú: Viêm, u,… • Lan tỏa: Bệnh lý hệ thống • RLCH: còi xương, thiếu chất, cường cận giáp • Bất động lâu ngày Thay đổi cấu trúc xương • TIÊU XƯƠNG (KHUYẾT XƯƠNG) • HÌnh ảnh mất cấu trúc xương tại một vùng • 2 đặc điểm quan trọng: • Bờ: Rõ, đều/ mờ, nham nhở? • Viền đặc xương: dày (viêm)/ mỏng (u lành)/ không có (u ác) Kahler Thay đổi cấu trúc xương • ĐẶC XƯƠNG • Tăng mật độ xương • Vỏ xương dày • Các thớ xương sát nhau, dày • Nguyên nhân • Lan tỏa: Bệnh xương hóa đá • Khu trú: Viêm, u, chấn thương • Phản ứng màng xương • Đường vôi hóa chạy song song thân xương Thay đổi cấu trúc xương • Gặp trong viêm, u ác, chấn thương • Bệnh lý lành tính: hình ảnh phì đại thân xương và dày vỏ xương (ở gđ muộn hơn) Tam giác Codman Osteosarcoma Layering periosteal reaction LCH (Bệnh mô bào Langerhans) Sunburst Thay đổi cấu trúc xương • Mảnh xương chết (mảnh xương biệt lập): nằm trong vùng tiêu xương • Viền sáng biệt lập • Mật độ cao hơn xương lành • Viêm xương tủy Thay đổi hình dạng xương • PHÌ ĐẠI XƯƠNG • MỎNG XƯƠNG (TEO • CONG XƯƠNG • Thể tích xương tăng XƯƠNG) • Rõ trên phim toàn lên • Thể tích và mật độ cảnh • Viêm, u, di chứng xương giảm • Xương cong gây chấn thương, rối biến dạng rõ nhất loạn sinh xương,… ở chi Tổn thương Tổn thương xương khớp Hẹp khe khớp TRIỆU CHỨNG Thay đổi cấu trúc xương X QUANG CƠ BẢN Rộng khe khớp Hình khuyết xương Thay đổi hình dạng xương Gai xương TỔN THƯƠNG KHỚP • HẸP KHE KHỚP • Chú ý các tư thế chịu lực (tư thế đứng khi chụp các khớp của chi dưới) • Khi khe khớp hẹp nhẹ, so sánh đối bên • Phân biệt: • Hẹp khu trú • Hẹp toàn bộ Hẹp khu trú • Vị trí chịu lực • Thoái hóa khớp Hẹp toàn bộ • Viêm khớp TỔN THƯƠNG KHỚP • RỘNG KHE KHỚP • Dãn rộng khoảng cách giữa 2 đầu xương • Nguyên nhân: • Tràn dịch khớp • Trật khớp • Đứt dây chằng • Phì đại sụn khớp (to đầu chi)… TỔN THƯƠNG KHỚP • GAI XƯƠNG • Hình ảnh vôi hóa cấu trúc bao khớp hoặc ở vị trí bám của các gân vào xương tạo hình ảnh như gai • Thoái hóa khớp • Phân biệt với cầu xương: Viêm dính khớp TỔN THƯƠNG KHỚP • VÔI HÓA • Vôi hóa sụn khớp: vôi hóa nằm giữa khe khớp, viền theo đường sụn khớp • Chondrocalcinose TỔN THƯƠNG KHỚP • Vôi hóa bao hoạt dịch: • Một số bệnh lý khớp mạn tính dẫn đến thoái hóa xương sụn bao hoạt dịch (osteochondromatose) • Vôi hóa cạnh khớp (gân, phần mềm,…) NỘI DUNG Các kỹ thuật thăm khám Giải phẫu hình ảnh Triệu chứng X quang cơ bản Bệnh lý CÁC BỆNH LÝ KHỚP THƯỜNG GẶP • Đa dạng, nhiều nguyên nhân • Hình ảnh thường không đặc hiệu,chồng lấp • Khớp lớn: Ít gặp • Thoái hóa khớp • VKDT • Viêm cột sống dính khớp • Nhiễm khuẩn • Khớp cổ tay, bàn tay: • VKDT • CPPD (bệnh lý lắng đọng tinh thể calci pyrophosphate dihydrate) • Bệnh vảy nến • Hội chứng Reiter • Thoái hóa khớp THOÁI HÓA KHỚP Khớp bình thường Khớp thoái hóa • 1 Sụn khớp • 1a,1b: Sụn khớp bị bào • 2 Khe khớp mòn • 3 Lớp màng hoạt • 2a,2b: Gai xương dịch • 3,4: Đặc xương dưới • 4 Lớp xơ sụn • 5 Mô xương xốp • 5: Dày bao hoạt dịch • 6: Dày bao xơ THOÁI HÓA KHỚP • Các dấu hiệu chính • Đặc xương dưới sụn • Gai xương • Hẹp khe khớp • Nang xương dưới sụn Viêm khớp dạng thấp • Cơ chế tự miễn gây nên các tổn thương viêm của bao hoạt dịch khớp • Khớp cổ tay, bàn ngón, liên đốt gần… • Khớp lớn (háng, vai) Viêm khớp dạng thấp: Dấu hiệu chính • Tổn thương liên quan khớp cổ tay, đối xứng 2 bên • Phù nề mô mềm • Hẹp khe khớp • Gặm mòn xương ở ngoại vi khớp (vùng trần) • Loãng xương quanh khớp • Dính khớp Viêm khớp dạng thấp: Dấu hiệu chính Nhóm bệnh liên quan đến HLA-B27 • Viêm cột sống dính khớp • Bệnh ruột viêm (Inflammatory bowel disease) • Bệnh vảy nến • Viêm khớp phản ứng (Hội chứng Reiter) LAO XƯƠNG KHỚP • Hay gặp khớp háng, gối, khớp cột sống… • Các dấu hiệu - Hình ổ lao - Khe khớp hẹp - Sưng phần mềm xung quanh - Mất chất vôi - Có thể trật, dính khớp LAO KHỚP HÁNG GĐ 4 (muộn, đã GĐ 1 GĐ 2 GĐ 3 khỏi) Khe khớp hẹp Đường viền Đầu xương bị Dính khớp nhẹ chỏm cầu và phá hủy háng, thớ Đầu xương ổ khớp mờ, nhiều, khó xương từ mất chất vôi nham nhở nhận dạng chỏm cầu Hẹp khe khớp Ổ khớp phá đến ổ cối Phá hủy cấu hủy, thủng Đường viền trúc xương Có thể trật xương đậm xung quanh khớp háng lại, rõ nét Đường viền chỏm cầu và ổ khớp nham nhở Hẹp khe khớp háng bên T Đầu xương và ổ khớp bị phá hủy LAO CỘT SỐNG - Người trẻ - Xquang là quan trọng tầm soát, cần chụp thẳng, nghiêng LAO CỘT SỐNG GĐ 1 GĐ 2 GĐ 3 Hẹp khe khớp Hẹp nhiều khe Cột sống biến (phim nghiêng) khớp dạng Đường viền đốt Bắt đầu xẹp đs Xẹp nhiều đs: Gù sống mờ, giảm Phá hủy mặt lưng đậm độ khớp, ổ khuyết Phá hủy bờ xương sáng (tiêu xương, Trượt đs, có thể bã đậu hóa) liệt Áp xe lạnh Xẹp - phá hủy đốt sống – khe khớp Áp – xe lạnh Xẹp – dính đốt sống.

Áp xe lạnh CÁC TỔN THƯƠNG XƯƠNG THƯỜNG GẶP • Gãy xương • U xương ác tính • Đa u tủy xương • Osteosarcoma • Chondrosarcoma • Ewing sarcoma • Di căn xương • Tổn thương xương lành tính: Osteoma, osteoid osteoma, osteochondroma, enchondroma, chondroblastoma…. Gãy thân xương dài: • Đường sáng mất liên tục của xương. • Gãy ngang, chéo xoắn • Có thể di lệch hoặc không, chồng lên nhau (gãy cài – đường đậm hơn vùng khác) Gãy xương 1. Gãy cành tươi • Gãy không hoàn toàn ở trẻ nhỏ, màng xương không bị đứt 2.