Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số định nghĩa liên quan Bệnh truyền nhiễm: là bệnh lây truyền trực tiếp hoặc gián tiếp từ người hoặc từ động vật sang người do tác nhân gây BTN [9]. Trung gian truyền bệnh là côn trùng, động vật, môi trường, thực phẩm và các vật khác mang tác nhân gây BTN và có khả năng truyền bệnh [9]. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế định nghĩa: “SXHD là BTN nhóm B gây dịch do vi rút Dengue gây nên.
Vi rút Dengue có 4 type huyết thanh là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Vi rút truyền từ người bệnh sang người lành do muỗi đốt. Muỗi Aedes aegypti là côn trùng trung gian truyền bệnh chủ yếu” [3]. Đặc điểm SXHD 1.
Tác nhân gây bệnh Vi rút Dengue thuộc giống Flaviviridae, họ Togaviridae là tác nhân gây nên bệnh SXHD. Vi rút Dengue có 3 ổ chứa là người, muỗi và một số động vật thuộc nhóm linh trưởng như vượn, hắc tinh tinh. Có 4 type huyết thanh là DEN 1, DEN 2, DEN 3, DEN 4. Khi bị nhiễm type nào sẽ tạo miễn dịch bền vững với type đó.
Dù các type huyết thanh có kháng nguyên chung là đặc hiệu nhóm, nhưng chỉ sinh ra bảo vệ chéo trong giới hạn thời gian (vài tháng) nếu nhiễm type khác chứ không tạo miễn dịch bảo vệ suốt đời khi nhiễm type DEN khác. Ở nước ta đã phân lập được cả 4 type Dengue [3], [6], [21]. Thời kỳ ủ bệnh và lây truyền Giai đoạn ủ bệnh (thường từ 3 đến 14 ngày), trung bình thường từ 5 đến 7 ngày. Giai đoạn lây nhiễm mạnh nhất lúc bệnh nhân đang sốt, nhất là 5 ngày đầu của sốt vì đây là lúc trong máu có tải lượng vi rút cao.
Muỗi vằn mang mầm bệnh thường sau 8 đến 12 ngày sau hút máu có thể lây truyền bệnh cho người khác và truyền bệnh suốt đời [3]. Theo tài liệu của WHO thì bệnh nhân là nguồn lây ngay trước thời kỳ sốt cho đến cuối giai đoạn sốt, trung bình thời gian lây là 6 đến 7 ngày. Bên cạnh bệnh nhân, những người nhiễm vi rút nhưng không có biểu hiện lâm sàng cũng là một nguồn lây bệnh đáng chú ý [25]. Tính cảm nhiễm và sức đề kháng Con người là vật chủ duy nhất vói sự nhiễm đa dạng, từ thể không triệu chứng đến có biểu hiện lâm sàng nhẹ hoặc tình trạng xuất huyết nặng, sốc và tử vong.
Sau khi nhiễm với type Dengue nào thì có miễn dịch lâu dài với type Dengue đó nhưng chỉ bảo vệ được một phần và tạm thời với 3 type còn lại. Nếu bị mắc bệnh lần thứ hai với type vi rút Dengue khác, bệnh nhân có thể sẽ bị bệnh nặng hơn và dễ xuất hiện sốc Dengue [3]. Véc tơ truyền bệnh Bệnh SXHD lây truyền qua trung gian truyền bệnh là muỗi vằn, muỗi mang mầm bệnh chích (đốt) người và gây bệnh, do đó SXHD không lây từ người sang người một cách trực tiếp. Hiện nay ở nước ta, bệnh SXHD được xác định chủ yếu là do muỗi Aedes aegypti (Ae.
aegypti) và Aedes albopictus (Ae. albopictus), trong đó muỗi Ae. aegypti là nguyên nhân chính trong các vụ dịch SXHD [3]. Vi rút Dengue được truyền qua vết chích (đốt) của muỗi mang mầm bệnh [2].
aegypti có thể hoạt động cả ngày, hoạt động kém vào ban đêm ở trong buồng có đèn sáng, thời gian hoạt động chủ yếu vào buổi sáng sớm và chiều tối. aegypti sẽ mang virus Den sau khi đốt người bệnh, virus sẽ tồn tại và phát triển trong tuyến nước bọt sau khoảng thời gian từ 8 đến 10 ngày. Sau thời gian đó muỗi nhiễm virus có khả năng lây truyền bệnh cho người khác [26]. Diễn biến của bệnh SXHD Bệnh SXHD có 3 giai đoạn lâm sàng từ nhẹ đến nguy hiểm và cuối cùng là giai đoạn hồi phục nếu vượt qua được giai đoạn nguy.
Hiểu rõ từng giai đoạn lâm sàng của bệnh để phát hiện bệnh sớm từ đó đưa ra chẩn đoán và hướng điều trị phù hợp và kịp thời sẽ giảm được nguy hiểm cũng như nguy cơ tử vong cho người bệnh [6], [12], [26]. Giai đoạn nhẹ (Giai đoạn sốt) người bệnh có biểu hiện lâm sàng thường gặp như sốt cao đột ngột, liên tục không được hạ sốt người bệnh có thể có biểu hiện nhức đầu, chán ăn, cảm giác buồn nôn, có thể da bị xung huyết; có trường hợp đau cơ, đau khớp, nhức hai hố mắt, khi thực hiện nghiệm pháp dây thắt cho người bệnh kết quả (+), người bệnh thường có chấm xuất huyết ở dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi. 6 Giai đoạn nhẹ không được xử lý hợp lý người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện nguy hiểm của bệnh (giai đoạn nguy hiểm): Giai đoạn này thường xảy ra vào ngày thứ 3 đến 7 của bệnh, nếu người bệnh đáp ứng tốt với các biện pháp hạ sốt thì triệu chứng sốt sẽ giảm, còn các biện pháp hạ sốt không hiểu quả thì người bệnh có thể vẫn còn sốt. Giai đoạn này có các biểu hiện sau: - Đau bụng nhiều: người bệnh có thể biểu hiện đau bụng nhiều và liên tục hoặc người bệnh tăng cảm giác đau nhất là ở vùng gan.
- Có trường hợp người bệnh nôn ói, vật vã, lừ đừ, li bì. - Do tăng tính thấm thành mạch làm thoát huyết tương ở người bệnh, biểu hiện này có thể kéo dài từ 24 đến 48 giờ): + Tràn dịch màng phổi, mô kẽ, màng bụng, nề mi mắt, gan to, có thể đau. + Nếu thoát huyết tương nhiều có thể dẫn đến sốc (vật vã, lì bì, mạch nhỏ, huyết áp kẹp và có thể không đo được huyết áp. Thời gian kéo dài bệnh nhân có thể bị sốc nặng (nổi vân tím).
- Bệnh nhân có biểu hiện xuất huyết nhiều nơi như: + Xuất huyết dưới da: Người bệnh nổi các nốt chấm đỏ (xuất huyết) rải rác, dấu chấm đỏ thường ở mặt trước hai cẳng chân và mặt trong hai cánh tay, đôi khi có ở bụng, đùi, mạng sườn. Có trường hợp bệnh nhân nổi thành mảng bầm tím. + Xuất huyết ở niêm mạc: Người bệnh bị xuất huyết niêm mạc ở mũi (chảy máu mũi), lợi, có thể tiểu ra máu. Đối với phụ nữ có thể kinh nguyệt kéo dài hoặc chu kỳ kinh có sớm hơn.
+ Xuất huyết nội tạng: Các nội tạng có thể bị xuất huyết như tiêu hóa, phổi, não là biểu hiện nặng. Trường hợp nặng gây suy tạng như viêm nặng: gan, não, cơ tim. Các dấu hiệu này có thể xảy ra ở một số người bệnh không có dấu hiệu thoát huyết tương. Người bệnh bước qua gia đoạn hồi phục thường vào ngày thứ 7 đến ngày thứ 10 của bệnh.
Người bệnh có thể trãi qua hoặc không trãi qua giai đoạn nguy hiểm. Sau giai đoạn nguy hiểm 24 đến 48 giờ người bệnh có hiện tượng tái hấp thu dần dịch từ mô kẽ vào bên trong lòng mạch, quá trình này có thể kéo dài 48 đến 72 giờ. - Người bệnh hết sốt, toàn trạng tốt, thèm ăn, huyết động ổn định, tiểu nhiều. - Có thể phát ban hồi phục hoặc bị ngứa ngoài da.
7 - Người bệnh có nhịp tim chậm, không đều, và có thể suy hô hấp do quá tải dịch truyền [6]. Phân độ SXHD Bệnh SXHD được chia làm 3 mức độ (theo Tổ chức Y tế thế giới năm 2009) - Sốt xuất huyết Dengue. - Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo. - Sốt xuất huyết Dengue nặng [6] 1.
Kiến thức, thái độ, thực hành phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Các nghiên cứu KAP về bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới 1. Kiến thức SXHD là BTN do muỗi truyền và có khả năng lây lan nhanh, có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc tăng số mắc ca SXHD như điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của lăng quăng (bọ gậy) và muỗi, khu vực lưu hành SXHD quanh năm với số mắc và tử vong cao, chưa có sự phối hợp chủ động của các ban, ngành, đoàn thể trong phòng chống SXHD, ý thức của cộng đồng. Để đánh giá sự hiểu biết, ý thức và các hành vi phòng chống SXHD được người dân áp dụng các nhà khoa học đã có nhiều nghiên cứu nhằm tìm hiểu các vấn đề trên.
Một số kết quả nghiên cứu được tôi tổng hợp như sau: Các nghiên cứu về KAP phòng chống SXHD của người dân tại, Yemen, Peru, Venezuela, Malaysia cho thấy tỷ lệ người dân biết 1 triệu chứng bệnh SXHD khá cao trên 90% [18], [23], [29], [30]. Trong đó các triệu chứng được người dân liệt kê nhiều nhất là sốt (>85%), đau đầu (>76%), đau cơ (>67%) [23], [30]. Tuy nhiên nghiên cứu tại Venezuela tỷ lệ người dân cho rằng đau đầu và đau cơ là triệu chứng của SXHD thấp hơn, tỷ lệ lần lượt là 57,1% và 34,3% [18]. Nghiên cứu Jelte Elsinga và công sự tại Maracay, Venezuela từ tháng 9 - 2013 đến tháng 2 năm 2014 về KAP phòng bệnh SXHD của người dân.
Kết quả cho thấy đa số người dân có kiến thức đúng về đường lây truyền SXHD là do muỗi đốt 95,2% [18]. Ở một số nghiên cứu khu vực khác cũng có kết quả tương tự như Cambodia 96,7%, Malaysia 97,2%, Costa Rica 98% [19], [23], [24]. Một nghiên cứu tương tự được thực hiện tại Viêng Chăn, thủ đô của nước CHDCND Lào năm 8 2015 cho thấy tỷ lệ người dân biết về đường lây truyền SXHD là 67,15% [16]. Kumaran E, Doum D, Keo V, Sokha L, Sam B, Chan V và cộng sự nghiên cứu tại vùng nông thôn của Cambodia.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, kiến thức của người dân về thời gian hoạt động cũng như thời gian muỗi đốt đúng khá cao, mặc dù có 17,8% người tham gia cho rằng véc tơ truyền bệnh SXHD đốt vào ban đêm [19]. Một nghiên cứu khác tại Peru ghi nhận, hầu hết ĐTNC biết rằng muỗi truyền bệnh SXHD nhưng chỉ có 18,6% đối tượng biết rằng véc tơ truyền bệnh SXHD thường hoạt động và đốt người vào buổi sáng sớm hoặc chiều tối [30]. Nghiên cứu tại Viêng Chăn, thủ đô của CHDCND Lào năm 2015 của các tác giả Chanthalay Sayavong, Jiraporn Chompikul, Somsak Wongsawass, CheerwitRattanapan. Kết quả nghiên cứu ghi nhận về mức độ hiểu biết của người dân về véc tơ gây bệnh SXHD như sau: Trong số những người tham gia, 61,35% biết về vòng đời của muỗi, kiến thức về nơi sinh sản của các vật trung gian truyền bệnh là 52,21% [16].
Nghiên cứu của Valerie A.