Luận văn kiến thức thái độ thực hành về điều trị thuốc arv và một số yếu tố liên quan của người nhiễm hiv aids tại phòng khám ngoại trú bệnh viện đa khoa tỉnh long an năm 2015

Luận văn nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành về điều trị ARV và các yếu tố liên quan ở người nhiễm HIV/AIDS tại Bệnh viện Đa khoa Long An năm 2015.

• Tác giả: Lê Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: Đỗ Duy Cường
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Kiến thức, thái độ, thực hành về điều trị thuốc ARV và một số yếu tố liên quan của người nhiễm HIV/AIDS tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An năm 2015
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Điều trị thuốc kháng HIV (điều trị ARV)
• 1.2. Tình hình HIV/AIDS trên thế giới và tại Việt Nam
• 1.3. Thực trạng chăm sóc và điều trị HIV/AIDS trên thế giới và tại Việt Nam
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu về tuân thủ điều trị ARV
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Các biến số nghiên cứu
• 2.7. Tiêu chuẩn đánh giá
• 2.8. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.9. Vấn đề y đức của nghiên cứu
• 2.10. Sai số và biện pháp khắc phục sai số
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Kiến thức, thái độ và thực hành về tuân thủ điều trị ARV
• 3.3. Một số yếu tố liên quan kiến thức, thái độ, thực hành tuân thủ điều trị ARV
• 3.4. Một số kết quả điều trị ARV
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Kiến thức, thái độ, thực hành về tuân thủ điều trị ARV
• 4.3. Một số yếu tố liên quan kiến thức, thái độ, thực hành tuân thủ điều trị ARV
• 4.4. Một số kết quả điều trị
• 4.5. Điểm mạnh và hạn chế của nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Kiến thức, thái độ, thực hành về tuân thủ điều trị ARV
• 5.2. Một số yếu tố liên quan kiến thức, thái độ, thực hành tuân thủ điều trị ARV
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: CÁC BIẾN SỐ NGHIÊN CỨU
• Phụ lục 2: BẢN THÔNG TIN DÀNH CHO ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ CHẤP THUẬN THAM GIA NGHIÊN CỨU
• Phụ lục 3: PHIẾU PHỎNG VẤN
• Phụ lục 4: PHIẾU THU THẬP THÔNG TIN TỪ BỆNH ÁN

Tóm tắt

I. Kiến thức về điều trị ARV

Nghiên cứu đánh giá kiến thức về điều trị ARV của người nhiễm HIV/AIDS tại Long An năm 2015 cho thấy 59,8% bệnh nhân có kiến thức đạt về tuân thủ điều trị. Trong đó, 90,2% bệnh nhân nhận biết được thuốc ARV là thuốc kháng virus HIV, 93,4% hiểu rõ tuân thủ điều trị là uống đúng thuốc, đúng liều, đúng giờ và đều đặn suốt đời. Tuy nhiên, chỉ 76,2% bệnh nhân biết cách xử trí khi quên thuốc. Kiến thức về điều trị ARV là yếu tố quan trọng giúp bệnh nhân tuân thủ điều trị, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ kháng thuốc.

1.1. Nhận thức về thuốc ARV

Đa số bệnh nhân nhận thức được thuốc ARV là thuốc kháng virus HIV, điều này cho thấy sự hiểu biết cơ bản về loại thuốc này. Tuy nhiên, vẫn còn một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân chưa nắm rõ tác dụng và cách sử dụng thuốc, đặc biệt là cách xử lý khi quên thuốc.

1.2. Tác hại của việc không tuân thủ điều trị

95,1% bệnh nhân nhận thức được tác hại của việc không tuân thủ điều trị, bao gồm nguy cơ kháng thuốc và giảm hiệu quả điều trị. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục sức khỏe để nâng cao nhận thức về tuân thủ điều trị ARV.

II. Thái độ đối với điều trị ARV

Nghiên cứu chỉ ra rằng 90,2% bệnh nhân có thái độ tích cực đối với việc tuân thủ điều trị ARV. Thái độ này được hình thành từ sự hiểu biết về lợi ích của điều trị ARV và sự hỗ trợ từ gia đình, cộng đồng. Tuy nhiên, vẫn còn một số bệnh nhân có thái độ tiêu cực do lo ngại về tác dụng phụ của thuốc hoặc sự kỳ thị xã hội.

2.1. Yếu tố ảnh hưởng đến thái độ

Nhóm tuổi và việc tham gia các buổi tập huấn, tư vấn trước điều trị là những yếu tố tích cực ảnh hưởng đến thái độ đối với điều trị ARV. Những bệnh nhân được hỗ trợ tâm lý và giáo dục sức khỏe thường có thái độ tích cực hơn.

2.2. Thách thức trong việc duy trì thái độ tích cực

Sự kỳ thị và phân biệt đối xử vẫn là rào cản lớn trong việc duy trì thái độ tích cực của bệnh nhân. Ngoài ra, việc sử dụng ma túy cũng là yếu tố tác động tiêu cực đến thái độ tuân thủ điều trị.

III. Thực hành điều trị ARV

Kết quả nghiên cứu cho thấy 81,2% bệnh nhân tuân thủ điều trị ARV trong tháng qua, trong đó 8,2% bệnh nhân quên thuốc 1-2 lần. Thực hành điều trị ARV được cải thiện đáng kể nhờ sự hỗ trợ từ gia đình và các buổi tập huấn, tư vấn. Tuy nhiên, việc sử dụng ma túy vẫn là yếu tố cản trở lớn đến việc tuân thủ điều trị.

3.1. Hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng

Sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì thực hành điều trị ARV. Những bệnh nhân được hỗ trợ tại nhà thường có tỷ lệ tuân thủ điều trị cao hơn.

3.2. Tác động của việc sử dụng ma túy

Việc sử dụng ma túy là yếu tố tiêu cực ảnh hưởng đến thực hành điều trị ARV. Những bệnh nhân nghiện ma túy thường có tỷ lệ tuân thủ điều trị thấp hơn do lối sống không ổn định và thiếu sự hỗ trợ từ gia đình.

IV. Yếu tố liên quan đến HIV AIDS

Nghiên cứu xác định các yếu tố liên quan đến HIV/AIDS như trình độ học vấn, sự hỗ trợ từ gia đình, và việc sử dụng ma túy. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến kiến thức, thái độ và thực hành điều trị ARV của bệnh nhân. Việc nâng cao trình độ học vấn và tăng cường hỗ trợ từ gia đình là giải pháp quan trọng để cải thiện hiệu quả điều trị.

4.1. Trình độ học vấn

Trình độ học vấn là yếu tố tích cực ảnh hưởng đến kiến thức về điều trị ARV. Những bệnh nhân có trình độ học vấn cao thường có kiến thức và thái độ tốt hơn trong việc tuân thủ điều trị.

4.2. Sự hỗ trợ từ gia đình

Sự hỗ trợ từ gia đình giúp bệnh nhân duy trì thực hành điều trị ARV một cách hiệu quả. Những bệnh nhân được hỗ trợ tại nhà thường có tỷ lệ tuân thủ điều trị cao hơn.

V. Điều trị ARV tại Long An

Nghiên cứu được thực hiện tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An cho thấy tỉnh đã triển khai 3 cơ sở điều trị ARV với 1.010 bệnh nhân đang điều trị. Tuy nhiên, việc theo dõi tuân thủ điều trị và đánh giá kết quả điều trị vẫn còn hạn chế. Nghiên cứu đề xuất cần tăng cường công tác tư vấn, hỗ trợ bệnh nhân và nâng cao chất lượng điều trị.

5.1. Thực trạng điều trị ARV tại Long An

Tỉnh Long An đã triển khai điều trị ARV từ năm 2004, nhưng việc theo dõi tuân thủ điều trị và đánh giá kết quả điều trị vẫn chưa được hệ thống hóa. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

5.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả điều trị

Nghiên cứu đề xuất cần tăng cường công tác tư vấn, hỗ trợ bệnh nhân và nâng cao chất lượng điều trị. Đồng thời, cần có hệ thống theo dõi và đánh giá kết quả điều trị một cách chặt chẽ hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đại dịch HIV/AIDS tiếp tục là thách thức y tế công cộng nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, tính đến cuối năm 2013, toàn cầu có khoảng 35 triệu người đang sống chung với HIV và 12,9 triệu người được tiếp cận liệu pháp kháng retrovirus. Tại Việt Nam, lũy tích đến tháng 9 năm 2014 đã ghi nhận 224.223 ca nhiễm HIV và 70.734 trường hợp tử vong. Việc triển khai mở rộng thuốc kháng retrovirus (ARV) cho 88.800 bệnh nhân trên cả nước đã làm giảm rõ rệt tỷ lệ tử vong do AIDS từ 7.000 ca mỗi năm xuống còn khoảng 2.000 đến 3.000 ca.

Liệu pháp ARV đòi hỏi người bệnh phải duy trì mức độ tuân thủ nghiêm ngặt từ 95% trở lên và điều trị liên tục suốt đời để ức chế tải lượng virus, ngăn ngừa đột biến kháng thuốc và phục hồi hệ miễn dịch. Tại tỉnh Long An, tính đến tháng 9 năm 2014 có 4.167 người nhiễm HIV và 1.010 bệnh nhân đang điều trị ARV tại 3 cơ sở y tế. Trong đó, Phòng khám ngoại trú Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An quản lý điều trị cho 786 người bệnh. Tuy nhiên, tình trạng bỏ trị chiếm 47 trường hợp và 12 ca tử vong trong 9 tháng đầu năm 2014 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải phân tích thực trạng tuân thủ dùng thuốc.

Nghiên cứu được triển khai nhằm mô tả thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về tuân thủ điều trị ARV của người nhiễm HIV/AIDS tại Phòng khám ngoại trú Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An, xác định các yếu tố liên quan và đánh giá kết quả phục hồi miễn dịch sau 24 tháng theo dõi liên tục từ năm 2011 đến năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng mô hình Lý thuyết Hành vi Sức khỏe kết hợp khung đánh giá Kiến thức - Thái độ - Thực hành (KAP) trong y tế công cộng và các hướng dẫn chuẩn quốc gia của Bộ Y tế về chẩn đoán, điều trị HIV/AIDS. Khung phân tích tập trung vào mối quan hệ đa chiều giữa đặc điểm nhân khẩu học xã hội, hoạt động tư vấn hỗ trợ y tế và hành vi dùng thuốc của người bệnh.

Các khái niệm trọng tâm bao gồm:

• Thuốc kháng retrovirus: Nhóm dược chất ức chế sự nhân lên của virus HIV, phối hợp phác đồ tối thiểu từ 3 hoạt chất như Tenofovir, Lamivudine và Efavirenz.
• Tuân thủ điều trị ARV: Hành vi uống đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng khoảng cách thời gian và duy trì liên tục suốt đời với tỷ lệ đạt từ 95% tổng số liều chỉ định trở lên (không quên quá 3 liều mỗi tháng đối với phác đồ uống 2 lần mỗi ngày).
• Nhiễm trùng cơ hội: Tình trạng nhiễm khuẩn hoặc nấm thứ phát xuất hiện khi hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng do tế bào lympho TCD4 bị phá hủy.
• Phục hồi miễn dịch: Sự gia tăng số lượng tế bào lympho TCD4 và cải thiện thể trạng cân nặng sau các mốc can thiệp điều trị.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế cắt ngang mô tả có phân tích kết hợp phương pháp hồi cứu hồ sơ bệnh án theo dõi dọc qua các mốc thời gian 6 tháng, 12 tháng, 18 tháng và 24 tháng.

Địa điểm thực hiện tại Phòng khám ngoại trú Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 10 năm 2015. Cỡ mẫu nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ, tiếp cận thành công 122 người bệnh trong tổng số 146 bệnh nhân bắt đầu điều trị ARV trong giai đoạn từ ngày 1 tháng 1 năm 2011 đến ngày 31 tháng 12 năm 2012 đáp ứng đủ tiêu chuẩn tham gia.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua bộ phiếu phỏng vấn cấu trúc chuẩn hóa gồm 5 phần chi tiết: đặc điểm cá nhân, kiến thức, thái độ, thực hành tuân thủ và hoạt động tư vấn hỗ trợ. Dữ liệu thứ cấp trích xuất từ 122 bệnh án lưu trữ, theo dõi các chỉ số sinh học gồm cân nặng, nhiễm trùng cơ hội, tế bào lympho TCD4 và nồng độ Hemoglobin. Quy trình phân tích dữ liệu thực hiện trên phần mềm Epidata 3.1 và Stata 10.0, sử dụng kiểm định Chi bình phương với mức ý nghĩa p dưới 0,05, tính tỷ số chênh OR để xác định độ mạnh liên kết và kiểm định t ghép cặp để so sánh biến thiên chỉ số miễn dịch qua các giai đoạn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát nhân khẩu học trên 122 đối tượng cho thấy nữ giới chiếm 52,5% và nam giới chiếm 47,5%. Độ tuổi tập trung chủ yếu từ 30 đến 39 tuổi chiếm 65,6%, trong khi nhóm dưới 30 tuổi chiếm 18,8% và từ 40 tuổi trở lên chiếm 15,6%. Trình độ học vấn phân bố chủ yếu ở mức trung học cơ sở với 39,3% và tiểu học với 35,3%, tỷ lệ người bệnh chưa biết chữ chiếm 5,7%. Thu nhập hàng tháng của 45,1% người bệnh nằm trong khoảng 3 đến 5 triệu đồng và 39,3% có thu nhập dưới 3 triệu đồng.

Về kiến thức điều trị, tỷ lệ người bệnh đạt kiến thức chung về tuân thủ điều trị ARV là 59,8%. Trong đó, 96,7% nhận thức được điều trị ARV là quá trình suốt đời, 95,1% hiểu rõ tác hại của việc không tuân thủ dẫn đến kháng thuốc, 93,4% định nghĩa chính xác 4 tiêu chí tuân thủ đúng thuốc, đúng liều, đúng giờ, đều đặn và 76,2% biết cách xử trí chuẩn xác khi quên liều thuốc.

Về thái độ và thực hành, 90,2% đối tượng thể hiện thái độ tích cực đối với việc tuân thủ phác đồ và đánh giá cao vai trò của cán bộ y tế cũng như người hỗ trợ điều trị. Tỷ lệ bệnh nhân đạt thực hành tuân thủ điều trị tối ưu trong một tháng qua là 81,2%, trong đó tỷ lệ quên thuốc từ 1 đến 2 lần trong tháng chiếm 8,2%.

Phân tích tương quan đa biến ghi nhận trình độ học vấn và việc tham gia tập huấn tư vấn trước điều trị có mối liên quan thuận chiều có ý nghĩa thống kê với kiến thức tuân thủ (p dưới 0,05). Sự hỗ trợ từ người thân trong gia đình và hoạt động tư vấn định kỳ giúp nâng cao đáng kể tỷ lệ thực hành đúng, trong khi tiền sử sử dụng ma túy chiếm 8,2% và thói quen lạm dụng rượu bia chiếm 27,9% là những yếu tố cản trở trực tiếp đến mức độ tuân thủ điều trị.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ tuân thủ điều trị ARV đạt 81,2% tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An cao hơn đáng kể so với kết quả ghi nhận tại Ninh Bình với 64,2% và Thanh Hóa với 77,5%, đồng thời tương đương với một số báo cáo quốc tế tại khu vực Nam Á đạt 85,5%. Sự cải thiện này phản ánh hiệu quả rõ rệt của mô hình tư vấn cá nhân hóa trước điều trị và quy trình phát thuốc định kỳ hàng tháng tại phòng khám ngoại trú.

Tuy nhiên, khoảng trống 18,8% bệnh nhân chưa đạt mức độ tuân thủ tối ưu xuất phát từ rào cản địa lý và nghề nghiệp. Toàn tỉnh có 27,9% bệnh nhân phải di chuyển trên 50 km để tiếp cận cơ sở điều trị và 26,2% người bệnh làm nghề công nhân thường xuyên tăng ca, dễ dẫn đến quên thuốc hoặc uống sai lệch giờ.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cột thể hiện mức độ cải thiện tế bào TCD4 và bảng phân tích hồi quy tương quan. Đánh giá hồi cứu 24 tháng cho thấy kết quả điều trị lâm sàng rất khả quan: tỷ lệ sạch các bệnh nhiễm trùng cơ hội đạt trên 90%, nồng độ Hemoglobin ổn định và trung vị tế bào lympho TCD4 tăng trưởng vượt bậc so với thời điểm trước khi bắt đầu dùng thuốc ARV.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng điều trị và duy trì tỷ lệ tuân thủ thuốc ARV bền vững trên địa bàn tỉnh Long An, các giải pháp can thiệp trọng tâm được đề xuất như sau:

• Chuẩn hóa quy trình tư vấn và tập huấn trước điều trị: Cán bộ y tế tại các phòng khám ngoại trú cần duy trì 100% người bệnh mới tham gia tối thiểu 3 buổi tư vấn cá nhân trước khi cấp phát thuốc; tập trung hướng dẫn chi tiết kỹ năng xử trí khi quên liều và cách nhận biết, khắc phục tác dụng phụ thông thường của thuốc ARV trong quý 1 hàng năm.
• Mở rộng mạng lưới hỗ trợ tuân thủ điều trị tại gia đình: Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS tỉnh phối hợp với trạm y tế tuyến xã xây dựng quy chế phối hợp người thân hỗ trợ, đặt mục tiêu trên 90% bệnh nhân có người nhà trực tiếp nhắc nhở uống thuốc đúng giờ, triển khai định kỳ 6 tháng một lần.
• Triển khai can thiệp giảm hại chuyên biệt cho nhóm nguy cơ cao: Thiết lập phác đồ tư vấn tâm lý đặc thù và lồng ghép điều trị thay thế nghiện chất dạng thuốc phiện bằng Methadone cho 100% bệnh nhân có tiền sử tiêm chích ma túy hoặc lạm dụng rượu bia, nhằm kiểm soát tỷ lệ quên thuốc ở nhóm này xuống dưới mức 5% trong vòng 12 tháng.
• Ứng dụng công nghệ nhắc lịch và phân cấp dịch vụ y tế: Sở Y tế tỉnh Long An cùng Ban quản lý chương trình HIV/AIDS đẩy mạnh tích hợp hệ thống tin nhắn tự động nhắc lịch uống thuốc, đồng thời từng bước mở rộng phân cấp phát thuốc ARV về trạm y tế xã theo mô hình điều trị 2.0, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tuân thủ chung toàn tỉnh đạt trên 95% giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và hàm ý chuyên môn sâu rộng cho nhiều nhóm đối tượng:

• Bác sĩ và cán bộ y tế tại các phòng khám ngoại trú HIV/AIDS: Ứng dụng các phát hiện về khoảng trống kiến thức xử trí quên liều để hoàn thiện cẩm nang tư vấn thực hành, tối ưu hóa quá trình quản lý 100% ca bệnh ngoại trú.
• Nhà quản lý y tế công cộng và cơ quan hoạch định chính sách địa phương: Sử dụng các số liệu thực chứng về rào cản khoảng cách địa lý và kinh tế xã hội để xây dựng kế hoạch mở rộng mạng lưới điều trị ARV phân cấp cho hơn 1.000 người bệnh tại tỉnh Long An.
• Học viên cao học, sinh viên và nghiên cứu sinh khối ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học: Tham khảo khung thiết kế nghiên cứu cắt ngang kết hợp hồi cứu bệnh án 24 tháng, quy trình chuẩn hóa biến số và phương pháp phân tích dịch tễ học thực địa trên phần mềm chuyên dụng.
• Cán bộ dự án và các tổ chức xã hội dân sự phòng chống HIV/AIDS: Khai thác kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình can thiệp dựa vào cộng đồng, tập huấn kỹ năng cho mạng lưới đồng đẳng viên và xây dựng tài liệu truyền thông hỗ trợ trên 80% người sống với HIV.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao mức độ tuân thủ điều trị thuốc ARV bắt buộc phải đạt từ 95% trở lên? Mức độ tuân thủ từ 95% trở lên tương đương với việc không được quên quá 3 liều mỗi tháng đối với phác đồ uống 2 lần mỗi ngày. Ngưỡng này đảm bảo nồng độ thuốc trong máu luôn duy trì ổn định để ức chế hoàn toàn tải lượng virus HIV, ngăn ngừa đột biến kháng thuốc và hạn chế nguy cơ thất bại điều trị.

• Người bệnh nhiễm HIV nên xử trí như thế nào khi phát hiện quên một liều thuốc ARV? Khi nhớ ra, người bệnh cần uống ngay liều thuốc vừa quên. Nếu thời gian đến liều kế tiếp còn trên 4 tiếng, tiếp tục uống liều tiếp theo đúng lịch quy định. Nếu thời gian đến liều kế tiếp còn dưới 4 tiếng, người bệnh phải đợi cách đủ 4 tiếng mới được uống liều tiếp theo và tuyệt đối không uống gấp đôi liều.

• Những yếu tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến hành vi tuân thủ điều trị ARV của bệnh nhân tại Long An? Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tham gia tập huấn tư vấn trước điều trị và nhận được sự hỗ trợ nhắc nhở từ người thân trong gia đình là hai yếu tố thúc đẩy tuân thủ mạnh nhất. Ngược lại, trình độ học vấn thấp, hành vi tiêm chích ma túy chiếm 8,2% và thói quen uống rượu bia chiếm 27,9% là các rào cản chính làm tăng nguy cơ quên thuốc.

• Kết quả điều trị ARV sau 24 tháng theo dõi liên tục được đánh giá qua những tiêu chí sinh học nào? Kết quả được đánh giá thông qua sự biến thiên tích cực của các chỉ số lâm sàng và cận lâm sàng: trung vị số lượng tế bào lympho TCD4 gia tăng rõ rệt phản ánh hệ miễn dịch phục hồi, tỷ lệ bệnh nhân không mắc nhiễm trùng cơ hội đạt trên 90% và thể trạng cân nặng của người bệnh tăng trưởng ổn định.

• Người sống chung trong gia đình đóng vai trò như thế nào trong việc duy trì điều trị ARV? Trong nghiên cứu có 64,8% bệnh nhân sống cùng vợ hoặc chồng và 41,0% sống cùng cha mẹ. Người thân đóng vai trò là người hỗ trợ trực tiếp tại nhà, giúp nhắc nhở giờ uống thuốc, động viên tâm lý vượt qua kỳ thị xã hội và hỗ trợ người bệnh tái khám đúng hẹn, góp phần nâng tỷ lệ tuân thủ thực hành lên 81,2%.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác lập bức tranh dịch tễ toàn diện về tuân thủ điều trị ARV tại Long An với 59,8% người bệnh đạt kiến thức đúng, 90,2% có thái độ tích cực và 81,2% thực hành tuân thủ tối ưu.
• Khẳng định vai trò quyết định của công tác tư vấn chuyên sâu trước điều trị và mạng lưới hỗ trợ từ gia đình trong việc duy trì hành vi uống thuốc đúng giờ, đủ liều.
• Chứng minh hiệu quả phục hồi miễn dịch vượt trội của liệu pháp ARV qua 24 tháng theo dõi, giúp trên 90% người bệnh kiểm soát hoàn toàn các bệnh nhiễm trùng cơ hội.
• Nhận diện chính xác nhóm rào cản từ tình trạng lạm dụng chất và khoảng cách di chuyển xa trên 50 km để làm căn cứ định hình các giải pháp can thiệp trọng điểm.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để hệ thống y tế tỉnh Long An nâng cấp chất lượng chăm sóc ngoại trú và bảo vệ sức khỏe cho hơn 1.000 người nhiễm HIV trên địa bàn.

Các cơ sở điều trị ngoại trú và cơ quan y tế địa phương cần nhanh chóng tích hợp các khuyến nghị can thiệp vào kế hoạch hành động giai đoạn tiếp theo, tăng cường tiếp cận dịch vụ điều trị sớm và đồng hành cùng người bệnh nhằm hiện thực hóa mục tiêu chấm dứt đại dịch AIDS.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ HIV/AIDS vẫn đang là một đại dịch gây thách thức toàn cầu. Trung bình mỗi ngày trên thế giới có khoảng 6.000 ngƣời nhiễm mới. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), tính đến cuối năm 2013 đã có 35 triệu ngƣời đang nhiễm HIV và tổng số ngƣời nhiễm HIV/AIDS đang điều trị ARV là 12,9 triệu ngƣời. Riêng năm 2013 đã phát hiện 2,1 triệu ca nhiễm mới và 1,5 triệu ngƣời tử vong do AIDS [32, 33].

Tại Việt Nam, từ trƣờng hợp nhiễm HIV đầu tiên phát hiện vào năm 1990 đến cuối tháng 9/2014 dịch đã xảy ra hầu hết cả nƣớc, kể cả các khu vực vùng sâu, vùng xa với 224.223 ngƣời hiện nhiễm, 69.617 bệnh nhân chuyển sang giai đoạn AIDS và tích lũy 70.734 trƣờng hợp tử vong [2]. Trong những năm gần đây, phƣơng pháp điều trị bằng thuốc kháng retrovirus (ARV) là một trong những phƣơng pháp hiệu quả nhất giúp ngƣời nhiễm HIV/AIDS phục hồi chức năng miễn dịch, giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội (NTCH), cải thiện chất lƣợng sống và kéo dài tuổi thọ [8]. Việt Nam bắt đầu triển khai mở rộng điều trị ARV từ năm 2005, đến nay có 365 điểm điều trị ARV đặt tại cơ sở y tế, các trại giam và trung tâm giáo dục chữa bệnh và lao động xã hội với số bệnh nhân đang điều trị ARV là 88.800, chiếm khoảng 36% số nhiễm HIV/AIDS trong cộng đồng [2]. Việc gia tăng số ngƣời đƣợc điều trị ARV trong thời gian qua đã làm giảm đáng kể số tử vong do AIDS hằng năm [2].

Phƣơng pháp điều trị ARV đòi hỏi bệnh nhân (BN) phải tham gia điều trị suốt đời và tuân thủ điều trị (TTĐT) tuyệt đối để đảm bảo hiệu quả và tránh kháng thuốc [8]. Tuy nhiên, do tình trạng phân biệt đối xử còn phổ biến, bệnh nhân đăng ký điều trị muộn, bệnh nhân sống xa khu vực điều trị, bệnh nhân đi làm xa nhà, nhiều bệnh nhân là ngƣời nghiện chích ma túy nên di biến động thƣờng xuyên. đã ảnh hƣởng đến hoạt động tuân thủ điều trị của bệnh nhân cũng nhƣ chất lƣợng điều trị [2]. Nghiên cứu đƣợc tiến hành tại Ninh Bình đánh giá TTĐT trong vòng 7 ngày trƣớc thời điểm điều tra cho thấy có 64,2% bệnh nhân TTĐT; tìm thấy mối liên quan giữa việc đi làm xa nhà, sử dụng ma túy và uống rƣợu bia với việc TTĐT ARV [16].

Một nghiên cứu khác 2 tại Thanh Hóa cũng cho thấy, tỷ lệ TTĐT ARV của bệnh nhân trong một tháng qua còn thấp (77,5%) và việc TTĐT ARV có mối liên quan chặc chẽ với kết quả điều trị [21]. Tuy nhiên, các nghiên cứu đánh giá tuân thủ điều trị ở Việt Nam còn ít đƣợc đề cập. Tại tỉnh Long An, lũy tích số trƣờng hợp nhiễm HIV đến 30/9/2014 là 4.167, chuyển sang giai đoạn AIDS là 2.320 trƣờng hợp tử vong. Đến nay, tỉnh đã triển khai đƣợc 3 cơ sở điều trị ARV với số bệnh nhân đang điều trị ARV là 1.010; trong đó có 148 bệnh nhân mới bắt đầu điều trị và 39 bệnh nhân chuyển đến trong 9 tháng đầu năm [22].

Với số lƣợng bệnh nhân điều trị ngày một gia tăng và ở rải khắp các địa bàn trong tỉnh, nhiều bệnh nhân thƣờng xuyên đi lao động ở tỉnh ngoài, trong khi đó điều trị ARV chỉ tập trung tại 3 phòng khám, điều đó gây không ít khó khăn cho bệnh nhân trong việc tiếp cận điều trị và tuân thủ điều trị. Theo thống kê của các phòng khám ngoại trú (PKNT), chỉ tính riêng 9 tháng đầu năm đã có 12 bệnh nhân đang điều trị ARV tử vong và 47 bệnh nhân không đến tái khám trên 3 tháng (bỏ trị) [22]. Tại tỉnh, hiện nay các báo cáo về công tác điều trị ARV chỉ đơn thuần tập trung vào các chỉ số nhƣ số điều trị, số bỏ trị, số tử vong… và theo dõi kết quả điều trị của bệnh nhân qua các chỉ số lâm sàng và cận lâm sàng nhƣng chƣa có nghiên cứu nào đánh giá về kết quả điều trị cũng nhƣ đánh giá thực trạng và nguyên nhân dẫn đến tình trạng không tuân thủ điều trị từ khi chƣơng trình triển khai cho đến nay. Tại PKNT Bệnh viện Đa khoa (BVĐK) Long An, công tác chăm sóc, điều trị cho ngƣời nhiễm HIV/AIDS đƣợc triển khai năm 2004 với sự tài trợ của dự án hỗ trợ phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam.

Đây là phòng khám của bệnh viện tuyến tỉnh đã trải qua nhiều năm điều trị ARV, vì thế hầu hết ngƣời nhiễm HIV/AIDS ở các huyện, thành phố của tỉnh tham gia điều trị ARV đều tập trung ở đây. Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Kiến thức, thái độ, thực hành về điều trị thuốc ARV và một số yếu tố liên quan của người nhiễm HIV/AIDS tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An năm 2015” nhằm đánh giá kết quả của quá trình triển khai điều trị bằng thuốc ARV và đƣa ra các giải pháp tăng cƣờng điều trị ARV nhằm nâng cao chất lƣợng chăm sóc, điều trị cho ngƣời nhiễm HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả kiến thức, thái độ, thực hành về tuân thủ điều trị ARV của ngƣời nhiễm HIV/AIDS đang điều trị ARV tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Đa khoa tỉnh Long An năm 2015.

Xác định một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành về tuân thủ điều trị ARV của ngƣời nhiễm HIV/AIDS đang điều trị ARV. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các khái niệm HIV: Là virus gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở ngƣời. HIV gây tổn thƣơng hệ thống miễn dịch của cơ thể và làm cho cơ thể không còn khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh dẫn đến chết ngƣời [12, 18].

AIDS: Là giai đoạn cuối cùng của quá trình nhiễm HIV đƣợc thể hiện bởi các bệnh nhiễm trùng cơ hội, ung thƣ và các bệnh liên quan đến rối loạn miễn dịch dẫn đến tử vong [12, 18]. Ngƣời nhiễm HIV: Một ngƣời đƣợc xác định là nhiễm HIV khi có mẫu huyết thanh dƣơng tính cả ba lần xét nghiệm kháng thể HIV bằng ba loại sinh phẩm khác nhau với nguyên lý phản ứng và phƣơng pháp chuẩn bị kháng nguyên khác nhau [6, 8]. Thuốc ARV: Là thuốc kháng virut sao chép ngƣợc [20]. Điều trị ARV: Là liệu pháp kháng virut sao chép ngƣợc, sử dụng phối hợp ba hoặc nhiều loại thuốc ARV để ức chế virut và phải điều trị suốt đời [20].

Tuân thủ điều trị ARV: Là uống đúng thuốc, đúng liều, đúng thời gian và đòi hỏi bệnh nhân phải tham gia điều trị liên tục suốt đời. Để đạt kết quả điều trị tốt, mức độ tuân thủ yêu cầu từ 95% trở lên, ví dụ: nếu thuốc điều trị đƣợc kê đơn uống 2 lần/ngày thì bệnh nhân không đƣợc quên quá 3 lần/tháng. Tuân thủ điều trị ARV là yếu tố cực kỳ quan trọng để đảm bảo sự thành công của điều trị, tránh sự xuất hiện kháng thuốc. - Uống đúng thuốc: Uống đủ số lƣợng thuốc đƣợc kê.

- Uống đúng liều, đúng thời gian: Đối với thuốc uống 2 lần/ngày phải uống cách nhau 12 giờ [6]. Nhiễm trùng cơ hội: Là nhiễm trùng xảy ra do cơ thể bị suy giảm miễn dịch vì bị nhiễm HIV [12, 18]. Điều trị thuốc kháng HIV (điều trị ARV) 1. Mục đích của điều trị ARV - Ức chế sự nhân lên của virus và kìm hãm lƣợng virus trong máu mức thấp nhất.

- Phục hồi chức năng miễn dịch, giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội. - Cải thiện chất lƣợng sống và tăng khả năng sống sót cho ngƣời bệnh [8]. Nguyên tắc điều trị ARV - Điều trị ARV là một phần trong tổng thể các dịch vụ chăm sóc và hỗ trợ về y tế, tâm lý và xã hội cho ngƣời nhiễm HIV/AIDS. - Điều trị ARV chủ yếu là điều trị ngoại trú và đƣợc chỉ định khi ngƣời bệnh có đủ tiêu chuẩn lâm sàng, và/hoặc xét nghiệm và chứng tỏ đã sẵn sàng điều trị.

- Bất cứ phác đồ điều trị nào cũng phải có ít nhất 3 loại thuốc. Điều trị ARV là điều trị suốt đời; ngƣời bệnh phải tuân thủ điều trị tuyệt đối để đảm bảo hiệu quả và tránh kháng thuốc. - Ngƣời nhiễm HIV đƣợc điều trị ARV vẫn phải áp dụng các biện pháp dự phòng lây nhiễm virus cho ngƣời khác. - Ngƣời nhiễm HIV đƣợc điều trị ARV khi tình trạng miễn dịch chƣa phục hồi cần tiếp tục điều trị dự phòng các bệnh nhiễm trùng cơ hội [8].

Tiêu chuẩn bắt đầu điều trị ARV (theo QĐ 4139/BYT ban hành 2/11/2011) - Ngƣời nhiễm HIV có số lƣợng tế bào TCD4 ≤ 350 tế bào/mm3 không phụ thuộc giai đoạn lâm sàng. - Ngƣời nhiễm HIV ở giai đoạn lâm sàng 3,4 không phụ thuộc số lƣợng tế bào TCD4 [10]. Quy trình điều trị ARV - Cung cấp thông tin về phác đồ điều trị ARV mà ngƣời nhiễm HIV sẽ sử dụng: tên thuốc, liều lƣợng, cách uống thuốc, tác dụng phụ và xử trí tác dụng phụ của thuốc. - Tƣ vấn về tuân thủ điều trị và sự cần thiết của ngƣời hỗ trợ điều trị cho ngƣời nhiễm HIV.

- Đánh giá sự sẵn sàng điều trị ARV của ngƣời nhiễm HIV. 6 - Cấp thuốc ARV khi ngƣời nhiễm HIV sẵn sàng điều trị và thông báo về lịch cấp thuốc (định kỳ hàng tháng). - Thông báo cho ngƣời nhiễm HIV về lịch tái khám: + Đối với trẻ em: Tái khám từ 01 đến 03 tháng/lần tùy thuộc vào độ tuổi và tình trạng bệnh của trẻ. + Đối với ngƣời lớn: Tái khám hàng tháng trong 06 tháng sau khi bắt đầu điều trị bằng thuốc kháng HIV, sau đó căn cứ vào mức độ đáp ứng điều trị và tuân thủ điều trị của ngƣời bệnh có thể tái khám 06 tháng/lần.

- Trƣờng hợp tình trạng bệnh của ngƣời nhiễm HIV vƣợt quá khả năng điều trị của cơ sở điều trị thì phải thực hiện việc chuyển ngƣời bệnh đến cơ sở y tế có đủ khả năng điều trị. - Cấp phiếu chuyển tiếp điều trị đối với trƣờng hợp ngƣời bệnh chuyển sang điều trị tại cơ sở điều trị khác. - Ghi chép đầy đủ thông tin của ngƣời nhiễm HIV vào sổ điều trị bằng thuốc kháng HIV [11]. Theo dõi điều trị ARV - Ngƣời bệnh bắt đầu điều trị ARV cần đƣợc tái khám và phát thuốc định kỳ.

- Thăm khám thƣờng xuyên trong giai đoạn đầu để đƣợc tƣ vấn, hỗ trợ tuân thủ và theo dõi tác dụng phụ khi bắt đầu điều trị. - Khi ngƣời bệnh tuân thủ và dung nạp thuốc tốt, các triệu chứng lâm sàng đƣợc cải thiện, thời gian giữa các lần tái khám là 1 tháng.