CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT NÉ THUẾ THÔNG QUA GIAO DỊCH LIÊN KẾT 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ KIỂM SOÁT NÉ THUẾ THÔNG QUA CÁC GIAO DỊCH LIÊN KẾT 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của Thuế Hiện nay có rất nhiều quan điểm khi bàn đến khái niệm về Thuế nói chung, phần lớn người dân hiểu rằng Thuế là một khoản thu nộp của các chủ thể tiến hành phải thực hiện đối với nhà nước và có vai trò quan trọng trong hình thành ngân sách quốc gia và công cụ điều tiết hành vi của người nộp thuế của mỗi quốc gia, chủ thể có thẩm quyền quy định về thuế. Song cách hiểu trên vẫn có nhiều điểm chưa đúng và đầy đủ bởi lẽ cách hiểu như trên đánh đồng tất cả các chủ thể nhưng trên thực tế thì không phải chủ thể nào cũng phải nộp thuế vì việc tiến hành nộp thuế phải được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật.
Xét về mặt ngôn ngữ học thì Thuế được hiểu như sau: Thuế là một khoản nộp bắt buộc mà các thể nhân và pháp nhân có nghĩa vụ phải thực hiện đối với Nhà nước, phát sinh trên cơ sở các văn bản pháp luật do Nhà nước ban hành, không mang tính chất đối giá và hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp thuế1. Khái niệm trên đã đưa ra một cách nhìn tương đối hoàn thiện về Thuế đến với người đọc. Song, khái niệm trên chưa thể hiện được bản chất, vai trò để qua đó đưa tới cho các chủ thể có thể hiểu, thực hiện sao cho đúng và hiệu quả. Quy định của pháp luật Việt Nam thì xem Thuế là số tiền thu của các công dân, hoạt động và đồ vật (như giao dịch, tài sản) nhằm huy động tài chính cho chính quyền, nhằm tái phân phối thu nhập, hay nhằm điều tiết các hoạt động kinh tế - xã hội.
Vì vậy, hoạt động thu thuế ở nước ta hiện nay được xem là một trong những nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với sự phát triển của kinh tế - xã hội. Việc ban hành các quy định của pháp luật 1 Từ điển tiếng việt- nxb Đà Nẵng, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 về thuế được xem là những cơ sở pháp lý cao nhất, quan trọng nhất khẳng định việc các chủ thể phải thực hiện nghĩa vụ của mình trong quá trình kinh doanh. Từ điển luật học đưa ra khái niệm về Thuế2 như sau: Là khoản thu của ngân sách nhà nước không hoàn trả và không mang tính đối giá, do cơ quan quyền lực nhà nước quy định. Thuế được thu dưới hình thức bằng vật hoặc bằng tiền.
Thuế là khoản nhà nước thu đối với tổ chức, cá nhân có các hoạt động sản xuất, kinh doanh, có thu nhập hoặc tài sản được pháp luật xác định là đối tượng chịu thuế nên quan hệ thu, nộp này không mang tính đối giá. Thuế thực hiện theo quy trình được pháp luật quy định. Điều này được thể hiện bằng các quy phạm pháp luật được quy định tại các văn bản pháp luật quy định về Thuế nói chung. Việc xây dựng và ban hành các quy định về thuế là bước ngoặt quan trọng trong việc hoàn thiện các quy định pháp luật về Thuế ở nước ta, phục vụ đắc lực trong quá trình xây dựng và kiến thiết đất nước của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Vì vậy, để đảm bảo cho hoạt động thu thuế thu nhập doanh nghiệp thì các chủ thể cần phải tuân thủ theo quy định của pháp luật Việt Nam về Thuế nói chung. Đối với đời sống kinh tế xã hội có thể nói rằng: Thuế đóng vai trò là công cụ quan trọng của Nhà nước để quản lý, điều tiết sản xuất kinh doanh cũng như phân phối tiêu dùng, thúc đẩy kinh tế phát triển. Ở Việt Nam, một trong các loại thuế mà các doanh nghiệp phải nộp đó là Thuế. Nhìn chung, có thể thấy vai trò của thuế là thuế lấy tài sản làm đối tượng đánh thuế, tức là đánh vào thu nhập của các chủ thể nói chung.
Trong QLNN về Thuế có thể thấy mang tính chất là thuế tài sản đã phân biệt rõ đối tượng đánh thuế và là căn cứ xác định chính xác thời điểm cũng như cơ sở đánh thuế, tránh được sự trùng lắp, chồng chéo về nội dung động viên thu nhập của đối tượng chịu thuế. Bản chất của thuế là sự thể hiện thuộc tính bên trong vốn có của nó. Đối với Thuế thì các đặc điểm của loại thuế này đã mang những thuộc tính ổn định tương đối qua các giai đoạn phát triển. Thông qua quá trình áp dụng vào thực tế thì bản thân chúng ta nhận thấy thuế có những đặc trưng riêng biệt để phân biệt với các sắc thuế và các công cụ tài chính khác, cụ thể là: 2 Từ điển tiếng việt- nxb Đà Nẵng, 2010, Từ điển luật học TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Một là, thuế mang tính chất bắt buộc.
Tính bắt buộc là thuộc tính cơ bản vốn có của thuế, nó phân biệt thuế với các hình thức huy động tài chính khác của ngân sách nhà nước. Hai là, thuế mang tính không đối giá. Sự chuyển giao thu nhập thông qua thuế không mang tính chất đối giá, nghĩa là mức thuế mà các tầng lớp trong xã hội chuyển giao cho Nhà nước không hoàn toàn dựa trên mức độ người nộp thuế thừa hưởng những dịch vụ, hàng hóa công do Nhà nước cung cấp. Thuế là khoản chuyển giao thu nhập dưới hình thức thuế không hoàn trả trực tiếp cho người nộp.
Ba là, thuế được dùng vào chi tiêu công. Đặc điểm này cho thấy nguồn thu từ thuế vào ngân sách nhà nước chỉ được sử dụng để đáp ứng nhu cầu chi tiêu công của Nhà nước, không được sử dụng cho mục tiêu cá nhân. Bốn là, thuế mang tính không hoàn trả. Đặc tính này cho thấy nộp thuế cho Nhà nước không giống như hình thức cho Nhà nước vay tiền nên không thể đòi hỏi Nhà nước phải hoàn trả, bởi vì nguồn thu từ thuế được dùng đáp ứng nhu cầu chi tiêu công mà phần lớn khoản chi này mang tính cấp phát nên nộp thuế cho Nhà nước là san sẻ một phần gánh nặng các khoản chi của Nhà nước.
Từ các đặc điểm trên, có thể hiểu “né thuế” hay “tránh thuế” là khái niệm dùng để chỉ các biện pháp của người nộp thuế nhằm khai thác tối đa các cơ chế thuế một cách hợp pháp nhằm giảm thiểu khoản thuế phải nộp bằng các phương tiện trong khuôn khổ pháp luật. Như vậy khác với “trốn thuế”3, phương tiện sử dụng để “né thuế” là phương tiện hợp pháp, được luật pháp cho phép. Khái niệm về giao dịch liên kết “Giao dịch liên kết” là giao dịch phát sinh giữa các bên có quan hệ liên kết trong quá trình sản xuất, kinh doanh, bao gồm: Mua bán, trao đổi, thuê, cho thuê, mượn, cho mượn, chuyển giao, chuyển nhượng máy móc, thiết bị, hàng hóa, cung cấp dịch vụ; vay, cho vay, dịch vụ tài chính, đảm bảo tài chính và các công cụ tài chính khác; mua, bán, trao đổi, thuê, cho thuê, mượn, cho mượn, chuyển giao, chuyển nhượng tài sản hữu hình, tài sản vô hình và thỏa thuận sử dụng chung nguồn 3 “Trốn thuế” là hành vi cá nhân, tổ chức vi phạm các quy định của pháp luật về thuế làm giảm số thuế phải nộp hoặc làm tăng số thuế được hoàn trả hoặc được miễn giảm. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 lực như hợp lực, hợp tác khai thác sử dụng nhân lực; chia sẻ chi phí giữa các bên liên kết4.
Giao dịch liên kết thường có các đặc điểm sau: Các bên có quan hệ liên kết (bên liên kết) là các bên có mối quan hệ thuộc một trong các trường hợp sau đây: Một bên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc điều hành, kiểm soát, góp vốn hoặc đầu tư vào bên kia. - Một doanh nghiệp nắm giữ trực tiếp hoặc gián tiếp ít nhất 25% vốn góp của chủ sở hữu của doanh nghiệp kia; - Một doanh nghiệp là cổ đông lớn nhất về vốn góp của chủ sở hữu của doanh nghiệp kia, nắm giữ trực tiếp hoặc gián tiếp ít nhất 10% tổng sổ cổ phần của doanh nghiệp kia; - Một doanh nghiệp bảo lãnh hoặc cho một doanh nghiệp khác vay vốn dưới bất kỳ hình thức nào (bao gồm cả các khoản vay từ bên thứ ba được đảm bảo từ nguồn tài chính của bên liên kết và các giao dịch tài chính có bản chất tương tự) với điều kiện khoản vốn vay ít nhất bằng 25% vốn góp của chủ sở hữu của doanh nghiệp đi vay và chiếm trên 50% tổng giá trị các khoản nợ trung và dài hạn của doanh nghiệp đi vay; - Một doanh nghiệp chỉ định thành viên ban lãnh đạo điều hành hoặc nắm quyền kiểm soát của một doanh nghiệp khác với điều kiện số lượng các thành viên được doanh nghiệp thứ nhất chỉ định chiếm trên 50% tổng số thành viên ban lãnh đạo điều hành hoặc nắm quyền kiểm soát của doanh nghiệp thứ hai; hoặc một thành viên được doanh nghiệp thứ nhất chỉ định có quyền quyết định các chính sách tài chính hoặc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thứ hai; - Hai cơ sở kinh doanh có mối quan hệ trụ sở chính và cơ sở thường trú hoặc cùng là cơ sở thường trú của tổ chức, cá nhân nước ngoài; - Các trường hợp khác trong đó doanh nghiệp chịu sự điều hành, kiểm soát quyết định trên thực tế đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp kia. 4 Khoản 3 Điều 4 Nghị định 20/2017/NĐ-CP ngày 24/02/2017 của Chính phủ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 Các bên trực tiếp hay gián tiếp cùng chịu sự điều hành, kiểm soát, góp vốn hoặc đầu tư của một bên khác.