Tìm Hiểu Các Cảng Thị Vùng Thuận Quảng và Nam Bộ Trong Các Thế Kỷ XVII-XIX

Khóa luận tìm hiểu lịch sử các cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ từ thế kỷ XVII đến XIX, khám phá vai trò và ảnh hưởng của chúng.

• Tác giả: Lê Thanh Hà
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Thanh Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Tìm Hiểu Một Số Cảng Thị Vùng Thuận Quảng Và Nam Bộ Trong Các Thế Kỷ XVII-XIX
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH CÁC CẢNG THỊ VÙNG THUẬN QUẢNG VÀ NAM BỘ
• 1.1. Khái niệm về cảng thị
• 1.2. Vài nét về xứ Đàng Trong
• 1.3. Tình hình sản xuất hàng hoá ở Đàng Trong
• 1.4. Chính sách mở cửa thương mại của các chúa Nguyễn
• 1.5. Tác động của luồng thương mại thế giới và các nước trong khu vực
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC CẢNG THỊ HỘI AN, NƯỚC MẶN, BA NẴNG
• 2.1. Cảng thị Hội An
• 2.1.1. Tiền đề lịch sử
• 2.1.2. Diện mạo của phố cảng Hội An
• 2.1.3. Hàng hoá và trao đổi
• 2.1.3.1. Hàng hoá xuất khẩu
• 2.1.3.2. Nguồn hàng nông sản
• 2.1.3.3. Nguồn hàng lâm sản
• 2.1.3.4. Nguồn hàng không sản xuất
• 2.1.3.5. Nguồn hàng hải sản
• 2.1.3.6. Nguồn hàng thủ công nghiệp
• 2.1.4. Hàng hoá nhập khẩu
• 2.1.5. Giá cả và phương thức trao đổi
• 2.1.6. Thương nhân trên đất Hội An
• 2.1.6.1. Thương nhân người Nhật
• 2.1.6.2. Thương nhân người Hoa
• 2.1.6.3. Thương nhân Pháp
• 2.1.6.4. Thương nhân các nước Đông Nam Á
• 2.1.7. Vai trò của chúa Nguyễn đối với cảng thị Hội An
• 2.1.8. Những chính sách kích thích nền kinh tế hàng hoá trong nước
• 2.1.8.1. Chính sách mở cửa thương mại
• 2.1.8.2. Chính sách bảo vệ và điều hành, quản lý việc thông thương ở Hội An
• 2.1.9. Sự suy thoái của thương cảng Hội An và vai trò của nó
• 2.1.9.1. Sự suy thoái của thương cảng Hội An
• 2.1.9.2. Vai trò đối với nhà nước
• 2.1.9.3. Vai trò đối với nền binh lễ
• 2.1.9.4. Vai trò về văn hoá
• 2.2. Cảng thị Nước Mặn
• 2.2.1. Sự ra đời của cảng thị Nước Mặn
• 2.2.2. Sự thành lập phủ Quy Nhơn
• 2.2.3. Sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá ở phủ Quy Nhơn
• 2.2.4. Điều kiện giao thông
• 2.2.5. Tình hình sản xuất hàng hoá ở phủ Quy Nhơn
• 2.3. Cảng thị Đà Nẵng
• 2.3.1. Về danh xưng Đà Nẵng
• 2.3.2. Những làng xã cổ - tiền đề của cảng thị Đà Nẵng
• 2.3.3. Hoạt động thương mại ở cảng thị Đà Nẵng
• 2.3.4. Quá trình phát triển thành một hải cảng quốc tế
• 2.3.5. Hải cảng Đà Nẵng dưới triều Nguyễn
• 2.3.6. Thương nhân người Hoa
• 2.3.7. Thương nhân phương Tây
• 2.3.8. Vai trò của nhà nước đối với hải cảng Đà Nẵng
• 2.3.9. Chính sách kiểm soát và quản lý
• 2.3.10. Hoạt động thương nghiệp của nhà nước ở Đà Nẵng
• 2.3.11. Hải cảng Đà Nẵng trong những năm đầu thuộc Pháp
• 2.4. CÁC CẢNG THỊ CỬA LÒ PHỐ VÀ SÀI GÒN
• 2.4.1. Nam Bộ - Những điều kiện tự nhiên và xã hội
• 2.4.2. Nam Bộ trước khi có lưu dân người Việt
• 2.4.3. Công cuộc khai hoang của người Việt ở Nam Bộ từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XVIII
• 2.4.4. Cảng thị Cửa Lò Phố
• 2.4.5. Biên Hoà - Đồng Nai trong điều kiện phát triển kinh tế hàng hoá của khu vực miền Đông Nam Bộ thế kỷ XVII-XVIII
• 2.4.6. Củ Lao Phố - trung tâm thương mại và giao dịch quốc tế của miền Đông Nam Bộ thế kỷ XVII-XVIII
• 2.4.7. Thương cảng Sài Gòn
• 2.4.7.1. Sự ra đời của thương cảng Sài Gòn
• 2.4.7.2. Quá trình khai phá vùng đất Sài Gòn - Gia Định
• 2.4.7.3. Tình hình sản xuất hàng hoá ở Sài Gòn - Gia Định
• 2.4.7.4. Hoạt động thương mại ở thương cảng Sài Gòn
• 2.4.7.5. Hoạt động thương mại ở thương cảng Sài Gòn thời kỳ tiền thực dân
• 2.4.7.6. Thuế khoá và tiền tệ
• 2.4.7.7. Sài Gòn trong những năm đầu thuộc Pháp

Tóm tắt

I. Tổng quan về cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ thế kỷ XVII XIX

Cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ trong các thế kỷ XVII đến XIX đóng vai trò quan trọng trong lịch sử thương mại Việt Nam. Đây là những trung tâm giao thương sầm uất, nơi diễn ra các hoạt động buôn bán giữa các thương nhân trong và ngoài nước. Sự phát triển của các cảng thị này không chỉ phản ánh tình hình kinh tế mà còn là minh chứng cho sự giao lưu văn hóa giữa các vùng miền và các quốc gia. Các cảng như Hội An, Đà Nẵng, và Sài Gòn đã trở thành những điểm dừng chân quan trọng trên con đường giao thương quốc tế.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của cảng thị

Cảng thị đã hình thành từ những thế kỷ trước, với sự phát triển mạnh mẽ dưới thời các chúa Nguyễn. Các chính sách mở cửa thương mại đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển của các cảng thị. Sự đa dạng về hàng hóa và nguồn lực đã thu hút nhiều thương nhân từ các nước khác nhau đến giao thương.

1.2. Vai trò của cảng thị trong nền kinh tế

Cảng thị không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là trung tâm văn hóa, nơi giao lưu giữa các nền văn hóa khác nhau. Sự phát triển của thương mại tại các cảng thị đã góp phần thúc đẩy nền kinh tế địa phương, tạo ra nhiều cơ hội việc làm và phát triển xã hội.

II. Thách thức và vấn đề trong phát triển cảng thị

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng các cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ các cảng khác, cùng với những biến động chính trị và kinh tế đã ảnh hưởng đến hoạt động thương mại tại đây. Việc duy trì và phát triển các cảng thị trong bối cảnh toàn cầu hóa là một vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Cạnh tranh từ các cảng khác

Sự xuất hiện của nhiều cảng mới và hiện đại đã tạo ra áp lực lớn đối với các cảng truyền thống như Hội An và Đà Nẵng. Cạnh tranh không chỉ về mặt hàng hóa mà còn về dịch vụ và cơ sở hạ tầng.

2.2. Biến động chính trị và kinh tế

Các biến động chính trị trong khu vực và thế giới đã ảnh hưởng đến hoạt động thương mại tại các cảng. Những thay đổi trong chính sách thương mại cũng như sự thay đổi trong nhu cầu thị trường đã tạo ra nhiều thách thức cho các cảng thị.

III. Phương pháp nghiên cứu lịch sử cảng thị

Để hiểu rõ hơn về sự phát triển của các cảng thị, việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu lịch sử là rất cần thiết. Các tài liệu lịch sử, khảo cổ học và các nghiên cứu hiện có sẽ được sử dụng để phân tích và đánh giá tình hình phát triển của các cảng thị trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

3.1. Phân tích tài liệu lịch sử

Việc nghiên cứu các tài liệu lịch sử như Đại Nam thực lục và các tài liệu địa chí sẽ giúp làm rõ hơn về sự hình thành và phát triển của các cảng thị. Những thông tin này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về hoạt động thương mại và xã hội tại các cảng.

3.2. Khảo cổ học và các nghiên cứu hiện có

Khảo cổ học đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và xác minh các hoạt động thương mại tại các cảng. Các nghiên cứu hiện có cũng sẽ được xem xét để đưa ra những nhận định chính xác về sự phát triển của các cảng thị.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu cảng thị

Nghiên cứu về các cảng thị không chỉ mang lại giá trị lịch sử mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn hiện nay. Những bài học từ quá khứ có thể giúp định hướng cho việc phát triển kinh tế và văn hóa trong bối cảnh hiện đại. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của các cảng thị cũng là một nhiệm vụ quan trọng.

4.1. Bảo tồn di sản văn hóa

Việc bảo tồn các di sản văn hóa tại các cảng thị là rất cần thiết để giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương. Các chương trình bảo tồn cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả.

4.2. Phát triển du lịch văn hóa

Các cảng thị có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch văn hóa. Việc khai thác các giá trị văn hóa và lịch sử sẽ thu hút du khách và tạo ra nguồn thu cho địa phương.

V. Kết luận và tương lai của cảng thị

Cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ đã trải qua nhiều thăng trầm trong lịch sử. Tuy nhiên, với những tiềm năng hiện có, việc phát triển các cảng thị trong tương lai là hoàn toàn khả thi. Cần có những chính sách hợp lý để thúc đẩy sự phát triển bền vững của các cảng thị, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa và lịch sử.

5.1. Tầm quan trọng của cảng thị trong tương lai

Cảng thị sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Việc phát triển các cảng thị sẽ góp phần thúc đẩy thương mại và giao lưu văn hóa.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Cần có những chiến lược phát triển bền vững cho các cảng thị, bao gồm việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, bảo tồn di sản văn hóa và phát triển du lịch. Những chính sách này sẽ giúp các cảng thị phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Tìm hiểu một số cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ trong các thế kỷ XVII - XIX" do sinh viên Lê Thanh Hà thực hiện tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2009), dưới sự hướng dẫn của TS. Trần Thị Thanh Thanh.

Bối cảnh thực tiễn được tác giả nêu rõ xuất phát từ điều kiện địa lý tự nhiên thuận lợi của dải đất Thuận Quảng và Nam Bộ trên tuyến hải trình huyết mạch Đông - Tây. Bờ biển dài, khúc khuỷu tạo nên nhiều vũng vịnh kín gió, luồng lạch sâu thuận lợi cho tàu thuyền quốc tế ghé đỗ, tiếp tế và buôn bán trong hải trình giữa Trung Quốc, Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải. Nghiên cứu kinh tế thương nghiệp thời chúa Nguyễn và vua triều Nguyễn là yêu cầu cần thiết nhằm làm rõ diện mạo kinh tế - xã hội Đàng Trong, đồng thời cung cấp thêm cứ liệu khoa học để đánh giá khách quan, thỏa đáng về vai trò lịch sử của nhà Nguyễn và các chúa Nguyễn. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu sự hưng thịnh và suy tàn của các cảng thị còn đóng góp bài học thực tiễn cho việc quy hoạch đô thị, bảo tồn di sản văn hóa và hoạch định chính sách kinh tế đối ngoại hiện nay.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định gồm 4 nội dung cụ thể:

1. Phân tích các yếu tố tự nhiên, chính trị, kinh tế chi phối quá trình hình thành và biến đổi của mạng lưới cảng thị Đàng Trong và từng cảng thị cụ thể.
2. Phục dựng diện mạo, danh mục hàng hóa xuất nhập khẩu, giá cả, phương thức giao dịch và hoạt động của các nhóm thương nhân trong và ngoài nước.
3. Làm rõ vai trò của từng cảng thị đối với nền kinh tế - xã hội Đàng Trong và thể chế nhà nước qua các thời kỳ.
4. Xác định mối liên hệ đa chiều giữa các cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ với nhau, cũng như mối liên kết giữa các cảng thị với vùng nội địa hậu phương và thị trường quốc tế.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Địa bàn Đàng Trong trải dài từ Quảng Trị đến mũi Cà Mau, tập trung vào các trung tâm thương cảng tiêu biểu gồm Hội An, Nước Mặn, Đà Nẵng, Cù Lao Phố và Sài Gòn.
• Thời gian: Từ thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XIX. Điểm khởi đầu gắn với cục diện phân tranh Trịnh - Nguyễn và chính sách mở cửa ngoại thương của các chúa Nguyễn; điểm kết thúc là khi triều Nguyễn ký Hiệp ước Giáp Thân (1884), chuyển quyền quản lý các cảng thị sang chính quyền thuộc địa Pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, tác giả xây dựng khung khái niệm cụ thể cho đối tượng nghiên cứu:

• Cảng thị: Là thực thể đô thị kinh tế kết hợp hai thành tố "Cảng" (giang cảng hoặc hải cảng có bến bãi, luồng lạch, thiết bị bốc dỡ, nơi neo đậu và sửa chữa tàu thuyền) và "Thị" (chợ hoặc phố xá tập trung dân cư phi nông nghiệp, nơi diễn ra các hoạt động mua bán, lưu thông hàng hóa).
• Tiêu chí xác định cảng thị: (1) Có điều kiện giao thông thủy bảo đảm cho khối lượng tàu bè, hàng hóa và hành khách lớn; (2) Có điều kiện cư trú cho thương nhân, kho bãi bảo quản hàng hóa và dịch vụ sửa chữa tàu thuyền; (3) Có nhu cầu giao lưu, xuất nhập khẩu của một vùng kinh tế hàng hóa phát triển; (4) Có sự hiện diện và quản lý của quyền lực nhà nước nhằm kiểm soát thuế khóa và an ninh mậu dịch.
• Phân biệt khái niệm: Luận văn phân định rõ "cảng thị" với "quân cảng" (nơi thuần túy phục vụ quốc phòng) và "thị tứ" (điểm dân cư buôn bán nhỏ, chưa đáp ứng đủ quy mô hạ tầng kỹ thuật và lưu lượng vận tải lớn).

Phương pháp nghiên cứu thực tế đã sử dụng:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm tái hiện tiến trình phát triển của các cảng thị theo trình tự thời gian gắn liền với bối cảnh kinh tế - chính trị.
• Phương pháp hệ thống để xem xét từng cảng thị như một mắt xích trong mạng lưới mậu dịch tổng thể của Đàng Trong.
• Phương pháp liên ngành kết hợp kiến thức sử học với địa lý học, kinh tế học, khảo cổ học và văn hóa học.
• Phương pháp thống kê nhằm phân loại, đối chiếu các số liệu về giá cả, thuế khóa, số lượng tàu thuyền và mặt hàng trao đổi.
• Vận dụng lý thuyết nghiên cứu vùng để phân tích mối tương quan giữa trung tâm thương mại ven biển với các vùng nguyên liệu nội địa.

Nguồn sử liệu và tư liệu khai thác:

• Địa chí cổ: Ô châu cận lục (Dương Văn An), Phủ biên tạp lục (Lê Quý Đôn), Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức), Đại Nam nhất thống chí (Quốc sử quán triều Nguyễn).
• Sử biên niên triều Nguyễn: Đại Nam thực lục (tiền biên và chính biên), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ.
• Tài liệu du ký và hồi ký của người nước ngoài: Hải ngoại ký sự (Thích Đại Sán), Xứ Đàng Trong năm 1621 (Christoforo Borri), ghi chép của Alexandre de Rhodes, Pierre Poivre.
• Công trình khảo cứu hiện đại: Các chuyên khảo của Phan Khoang, Li Tana, Huỳnh Lứa, Thành Thế Vỹ, Nguyễn Thế Anh, Nguyễn Thừa Hỷ, Đỗ Bang, Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Phan Đại Doãn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Điều kiện hình thành các cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ

Chương này phân tích các tiền đề tự nhiên, kinh tế, chính trị và bối cảnh quốc tế dẫn tới sự xuất hiện của hệ thống cảng thị Đàng Trong:

• Điều kiện tự nhiên: Vùng Bắc Đàng Trong có địa hình hẹp, nhiều nhánh núi đâm ra biển tạo các vịnh sâu kín gió (Đà Nẵng, Quy Nhơn); mạng lưới sông ngắn dốc tạo cửa khẩu ven biển. Khí hậu chia thành mùa khô (tháng 2 đến tháng 7, thuận lợi buôn bán ngoài trời) và mùa mưa lũ (tháng 8 đến tháng 1 năm sau). Vùng Nam Đàng Trong có mạng lưới sông Đồng Nai và sông Cửu Long dày đặc, dòng chảy điều hòa với chế độ bán nhật triều, ít bão gió, tạo điều kiện cho giao thông đường thủy bằng ghe thuyền diễn ra quanh năm.
• Tình hình sản xuất hàng hóa: Dưới thời các chúa Nguyễn, nền kinh tế Đàng Trong chuyển biến nhanh chóng từ tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa nhờ khai thác triệt để nguồn lâm sản (trầm hương, quế, ngà voi, sừng tê), khoáng sản (vàng, đồng), hải sản quý (yến sào, hải sâm, đồi mồi), sản phẩm nông nghiệp (lúa gạo Nam Bộ, đường mía) và hàng thủ công nghiệp (gốm sứ, dệt tơ lụa, rèn sắt, đúc đồng, đóng ghe bầu).
• Chính sách mở cửa thương mại của chúa Nguyễn: Nhằm tạo tiềm lực kinh tế và quân sự đối đầu với Đàng Ngoài, các chúa Nguyễn chủ động thiết lập quan hệ ngoại thương, gửi 13 bức thư bang giao cho chính quyền Mạc phủ Nhật Bản (1601 - 1635), áp dụng chính sách ưu đãi cư trú, cho phép lập phố buôn bán, thiết lập quan hệ hôn nhân chính trị (chúa Nguyễn Hoàng nhận thương gia Nhật Bản Hunamoto Yabeije làm con nuôi năm 1604; chúa Nguyễn Phúc Nguyên gả con gái cho thương nhân Araki Shutaro và vua Chân Lạp Chey Chetta II), cho phép lập thương điểm phương Tây (như thương điểm Hà Lan năm 1633).
• Tác động của luồng thương mại thế giới: Bối cảnh bùng nổ của "thời đại đại thương mại" thế kỷ XVI - XVII, dòng bạc từ châu Mỹ (mỏ Potosi), sự thành lập các công ty Đông Ấn của Anh (EIC năm 1600) và Hà Lan (VOC năm 1602), cùng chính sách cấp giấy phép Châu ấn thuyền (Shuinsen) của Nhật Bản đã biến các cảng thị ven biển Đàng Trong thành những trạm trung chuyển mậu dịch quốc tế quan trọng ở rìa Tây Nam Thái Bình Dương.

Chương II: Các cảng thị Hội An, Nước Mặn, Đà Nẵng

Chương này trình bày chi tiết về ba thương cảng tiêu biểu của vùng duyên hải miền Trung:

• Cảng thị Hội An:
  • Tiền đề lịch sử: Kế thừa nền tảng cư trú của văn hóa Sa Huỳnh muộn và vai trò cửa ngõ ngoại thương của Chiêm cảng Chăm Pa (Cửa Đại Chiêm, di tích khảo cổ Bãi Làng trên Cù Lao Chàm với đồ gốm sứ thế kỷ IX - X và thủy tinh có nguồn gốc từ Ai Cập, Iran).
  • Hàng hóa và trao đổi: Mặt hàng xuất khẩu chủ lực gồm nông - lâm - hải sản và hàng thủ công nghiệp. Đặc biệt là đường mía (xuất từ 20 đến 60 tấn mỗi mùa hội chợ theo ghi nhận của Pierre Poivre năm 1744), tơ tằm xứ Quảng (vải lụa thô, sa, the, đoạn, vóc, gấm), yến sào (khai thác tại Cù Lao Chàm, Hòn Nội, Hòn Ngoại), trầm hương, quế, đồi mồi, hải sâm. Hàng nhập khẩu gồm đồng, kẽm, bạc thoi, vũ khí, diêm tiêu, dược liệu Bắc, vải vóc cao cấp và các mặt hàng tạp hóa phục vụ sinh hoạt.
  • Giá cả và phương thức giao dịch: Luận văn dẫn số liệu từ Phủ biên tạp lục phản ánh biểu giá chuẩn của hàng hóa tính theo đơn vị tạ (100 cân). Mậu dịch diễn ra theo mùa hội chợ kéo dài từ 4 đến 6 tháng đầu năm (từ tháng giêng đến tháng 7-8), vận hành theo chu kỳ gió mùa Đông Bắc (tàu cập bến) và gió mùa Đông Nam (tàu rời bến).
  • Cộng đồng thương nhân: Gồm thương nhân người Nhật (được cấp phép 71 chuyến Châu ấn thuyền đến Hội An giai đoạn 1601 - 1635, lập phố Nhật tại làng Hoài Phố), người Hoa (lập phố Minh Hương), người Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp.
  • Vai trò và suy thoái: Đóng vai trò trung tâm ngoại thương số một Đàng Trong thời chúa Nguyễn; suy tàn vào cuối thế kỷ XVIII do biến động chiến tranh thời Tây Sơn và hiện tượng bồi lấp luồng lạch cửa sông Thu Bồn.
• Cảng thị Nước Mặn: Là trung tâm thương mại lớn nhất phủ Quy Nhơn và vùng Nam Trung Bộ - Tây Nguyên trong thế kỷ XVII - XVIII. Nước Mặn giữ vai trò cảng vệ tinh thu gom lâm thổ sản từ vùng rừng núi và phân phối hàng nhập khẩu từ Hội An trước khi chuyển giao vai trò kinh tế cho Vạn Gò Bồi và đô thị Quy Nhơn ở thế kỷ XIX.
• Cảng thị Đà Nẵng: Hình thành từ các làng xã cổ ven vịnh Đà Nẵng kín gió. Dưới triều Nguyễn thế kỷ XIX, khi tàu thuyền phương Tây có trọng tải lớn không thể vào sâu trong sông Hội An, triều đình chuyển trung tâm giao dịch sang Đà Nẵng, áp dụng quy chế kiểm soát hải cảng nghiêm ngặt, biến nơi đây thành cửa ngõ ngoại thương chính của kinh đô Huế và sau đó là đô thị nhượng địa thời Pháp thuộc.

Chương III: Các cảng thị Cù Lao Phố và Sài Gòn

Chương này khảo sát quá trình mở rộng mạng lưới thương mại về phía Nam:

• Điều kiện tự nhiên - xã hội Nam Bộ: Địa bàn Nam Bộ với mạng lưới sông rạch chằng chịt, đất đai phì nhiêu trở thành vựa lúa dồi dào, thu hút dòng lưu dân người Việt vào khai hoang mở cõi từ đầu thế kỷ XVII.
• Cảng thị Cù Lao Phố (Nông Nại Đại Phố): Được xây dựng trên đất Biên Hòa - Đồng Nai vào nửa sau thế kỷ XVII bởi cộng đồng người Hoa và người Việt. Nơi đây nhanh chóng trở thành trung tâm giao dịch quốc tế lớn nhất miền Đông Nam Bộ thế kỷ XVIII trước khi bị tàn phá nặng nề trong các cuộc giao tranh giữa quân Tây Sơn và Nguyễn Ánh.
• Thương cảng Sài Gòn: Kế thừa vai trò của Cù Lao Phố từ cuối thế kỷ XVIII, Sài Gòn - Gia Định vươn lên thành đầu mối kinh tế - thương mại quy mô nhất toàn vùng Nam Bộ. Luận văn phân tích cơ cấu sản xuất lúa gạo, chế độ quản lý thuế khóa, tuần ty, hệ thống tiền tệ dưới thời Nguyễn tiền thực dân và những chuyển biến cấu trúc cảng biển trong những năm đầu Pháp xâm lược và thiết lập chế độ cai trị.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã trích xuất và hệ thống hóa nhiều dữ liệu lịch sử định lượng cụ thể:

• Bảng giá cả các mặt hàng xuất khẩu tại cảng thị Hội An (theo ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục):

Tên mặt hàng	Đơn vị tính	Đơn giá quy đổi (Quan tiền)
Tê giác (Sừng tê)	1 tạ (100 cân)	500 quan
Đồi mồi	1 tạ	180 quan
Vàng	1 hốt (10 lượng)	180 quan
Kỳ nam hương	1 tạ	120 quan
Yến sào	1 tạ	50 quan
Ngà voi	1 tạ	40 quan
Vây cá	1 tạ	40 quan
Hồ tiêu	1 tạ	12 quan
Hạt sa nhân	1 tạ	12 quan
Balama	1 tạ	12 quan
Ốc hương	1 tạ	12 quan
Thảo quả	1 tạ	10 quan
Tô mộc	1 tạ	6 quan
Ô mộc	1 tạ	6 quan
Tôm khô	1 tạ	6 quan
Rau biển	1 tạ	6 quan
Tơ lụa	1 tấm	5 quan 5 tiền
Đậu khấu	1 tạ	5 quan
Đường phèn	1 tạ	4 quan
Cau	1 tạ	3 quan
Đường trắng	1 tạ	2 quan
Gỗ trắc	1 tạ	1 quan
Hồng mộc	1 tạ	1 quan

• Số liệu về hoạt động ngoại thương và thương nhân:
  • Giai đoạn 1604 - 1635, chính quyền Mạc phủ Nhật Bản cấp tổng cộng 356 giấy phép Châu ấn thuyền ra nước ngoài, trong đó có 71 tàu cập cảng Đàng Trong (so với 37 tàu đến Đàng Ngoài). Riêng hai thương nhân Araki Shutaro và Hunamoto Yabeije phụ trách 17 chuyến trên tổng số 84 lượt tàu Nhật đến Đàng Trong.
  • Khối lượng xuất khẩu đường mía tại Hội An đạt từ 20 đến 60 tấn mỗi mùa hội chợ, cần đến 80 thuyền buôn chuyên chở (theo ghi chép của Pierre Poivre năm 1744).
  • Tàu buôn nước ngoài cập cảng Đàng Trong tăng từ mức 6 - 7 chiếc/năm lên 16 - 17 chiếc vào năm 1695 (theo lời chúa Nguyễn Phúc Chu ghi trong Hải ngoại ký sự của Thích Đại Sán).
  • Năm 1768 (Mậu Tý), mức thuế yến sào thu bằng tiền tại phủ Thăng Hoa đạt 773 quan 1 tiền 30 đồng.

Giải pháp và bài học lịch sử rút ra:

• Cung cấp luận cứ lịch sử khẳng định tính đúng đắn của chính sách mở cửa ngoại thương, thu hút đầu tư quốc tế và hội nhập kinh tế biển.
• Đề xuất vận dụng bài học xác định các ngành hàng xuất khẩu chủ lực dựa trên lợi thế tài nguyên bản địa.
• Gợi mở kinh nghiệm trong việc gắn kết quy hoạch phát triển đô thị hiện đại với bảo tồn các giá trị di sản văn hóa, chuyển hóa di sản đô thị cổ thành tài nguyên du lịch.

Đóng góp khoa học của tác giả:

• Luận văn đã phục dựng một bức tranh liên tục, có hệ thống logic về mạng lưới cảng thị Đàng Trong kéo dài ba thế kỷ.
• Xác lập mô hình cấu trúc phân tầng giữa thương cảng trung tâm (Hội An, Cù Lao Phố, Sài Gòn) và hệ thống cảng vệ tinh (Thanh Hà, Nước Mặn), cũng như quy luật chuyển dịch trung tâm kinh tế do biến đổi tự nhiên và chính trị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình:

• Là khóa luận tốt nghiệp bậc cử nhân, công trình chủ yếu dừng lại ở mức độ tập hợp, phân loại, hệ thống hóa và phân tích lại các nguồn tư liệu thứ cấp và tư liệu dịch thuật đã công bố, chưa khai thác được nhiều nguồn tài liệu gốc sơ lược chưa dịch hoặc văn bản lưu trữ địa phương.
• Do giới hạn về thời gian và tư liệu, tác giả chưa thể nghiên cứu sâu toàn diện về một số cảng thị quan trọng ở miền Tây Nam Bộ như Mỹ Tho Đại Phố, Ba Thắc - Bãi Xàu, Hà Tiên.

Hướng nghiên cứu mở rộng:

• Mở rộng phạm vi khảo cứu thực địa và sưu tầm thêm các nguồn gia phả, văn bia, địa bạ tại các vùng cảng thị cổ.
• Đẩy mạnh nghiên cứu so sánh đồng đại giữa hệ thống cảng thị Đàng Trong với Phố Hiến (Đàng Ngoài) và các mô hình thương cảng tương đương ở khu vực Đông Nam Á như Ayutthaya (Xiêm), Malacca, Batavia.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và giảng viên ngành Sư phạm Lịch sử, Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Kinh tế, Địa lý Lịch sử và Văn hóa học.
• Người thực hiện đề tài nghiên cứu về ngoại thương Việt Nam thời trung cận đại, lịch sử đô thị cổ hoặc lịch sử vương triều Nguyễn.

Các phần có giá trị tham khảo nổi bật:

• Hệ thống hóa khung lý thuyết và tiêu chí nhận diện khái niệm "cảng thị" trong bối cảnh lịch sử Việt Nam.
• Bảng biểu chi tiết về chủng loại hàng hóa xuất nhập khẩu, biểu giá quy đổi thời Lê - Nguyễn và số liệu lưu lượng Châu ấn thuyền Nhật Bản.
• Bức tranh tổng quan và thư mục các công trình nghiên cứu sử học về Đàng Trong từ năm 1959 đến năm 2005.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "cảng thị" trong khóa luận được định nghĩa và phân biệt ra sao?

Cảng thị được định nghĩa là cảng chuyên dùng cho các hoạt động lưu thông trao đổi hàng hóa trong nước hoặc quốc tế, kết hợp hai thành tố: Cảng (bến bãi thủy văn) và Thị (chợ, phố xá). Cảng thị phân biệt rõ với "quân cảng" (nơi phục vụ phòng thủ quốc phòng) và "thị tứ" (điểm tập trung dân cư buôn bán nhỏ nhưng chưa đủ hạ tầng tiếp nhận tàu thuyền và khối lượng hàng hóa lớn).

2. Mùa mậu dịch quốc tế tại thương cảng Hội An diễn ra vào thời gian nào trong năm?

Mùa mậu dịch (hội chợ quốc tế) tại Hội An kéo dài từ 4 đến 6 tháng đầu năm, bắt đầu từ tháng giêng khi gió mùa Đông Bắc đưa thuyền buôn Nhật Bản, Trung Quốc, Bồ Đào Nha cập bến; hoạt động mua bán tấp nập nhất vào tháng 3 và tháng 4. Đến tháng 7 hoặc tháng 8, khi gió mùa Đông Nam bắt đầu thổi, các thuyền buôn rời bến để trở về nước tránh mùa mưa bão.

3. Chính quyền chúa Nguyễn và vua Nguyễn đã ban hành quy chế nào đối với việc khai thác yến sào?

Thời chúa Nguyễn, nhà nước lập đội khai thác yến sào tại xã Thanh Châu (phủ Thăng Hoa), định ngạch thuế tổ non (120 tổ vào tháng hai) và thuế thân theo từng hạng dân đinh (hạng tráng nộp 2 cân, hạng dân nộp 1 cân 8 lạng, hạng lão và định nộp 1 cân). Đến năm 1806, vua Gia Long chuẩn định dân hộ tịch lập đội lấy tổ yến nộp 8 lạng/người/năm; năm 1834, vua Minh Mạng quy định tổ yến là phẩm vật quý của nhà nước, cấm tuyệt đối việc tư nhân mua bán lẻ ra bên ngoài.

4. Bằng chứng nào phản ánh chính sách ngoại giao và thu hút thương gia Nhật Bản của các chúa Nguyễn?

Từ năm 1601 đến 1635, các chúa Nguyễn đã gửi 13 bức thư cho chính quyền Nhật Bản nhằm mời gọi thương thuyền. Năm 1604, chúa Nguyễn Hoàng nhận thương gia Nhật Bản Hunamoto Yabeije làm con nuôi; sau đó chúa Nguyễn Phúc Nguyên gả con gái cho thương nhân Araki Shutaro (được mang họ Nguyễn và nhận tước hiệu Hiển Hùng). Trong tổng số 84 lượt Châu ấn thuyền đến Đàng Trong giai đoạn này, có 17 chuyến do hai thương nhân này dẫn đầu.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lê Thanh Hà đã tái hiện một cách khoa học, toàn diện về diện mạo, cơ cấu hàng hóa và quá trình vận động của hệ thống cảng thị tiêu biểu tại Đàng Trong từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX. Tác phẩm làm rõ vai trò quyết định của chính sách mở cửa ngoại thương thời các chúa Nguyễn kết hợp với điều kiện tự nhiên thuận lợi và tác động từ luồng thương mại quốc tế. Đây là công trình chuyên khảo lịch sử kinh tế có giá trị tư liệu cao, đóng góp cơ sở dữ liệu xác thực cho công tác học tập, giảng dạy và nghiên cứu lịch sử đô thị thương nghiệp cổ truyền Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương ITI :Các cảng thị Cù Lao Phổ, Sai Gòn. Khda Luge “H1 Hghisp I4 Lễ Thanh Hả — - Tim hiểu một số cảng thị vùng Thuận Quảng va Nam Bộ trong các thể ky XVII- XIX :. Chương DIEU KIỆN HÌNH THÀNH CÁC CANG THỊ VÙNG THUẬN QUẢNG VÀ NAM BỘ I. Khai niệm cảng thị.

Cảng thị chứa đựng hai thành tổ CANG và THỊ: + Cảng: bao gom có cảng sông (giang cảng] và cùng hiến ( hai cảng), là nơi có những công trình xây dựng vả trang thiết bị phục vụ cho việc tau thuyền cập bên, boc đỡ hang hoá, hành khách lên xuống, sửa chữa phương tiện tau thuyền, bảo quản hang hoa vả thực hiện các công việc khác nhục vụ quả trình vận chuyển đường thuỷ, + Thị (chợ): là nơi để lưu thông trao đổi hàng hoá, là mỗi trường hoạt động chỉnh của thương nhân. Chợ hao gồm có hãi chợ, phiên chợ. Chợ sau một thời gian hoạt động nếu có người lưu trú thường xuyên va là một don vị hành chỉnh dẫn cư, được xây dựng các cơ sở hạ tang, tức có diện mạo vẻ vật chất thi chợ sẽ phat triển lên thành Pho- đối lập với nông thôn. Vậy CANG THỊ là cảng chuyên dùng cho các hoạt động lưu thông trao đổi hang hod trong nước hoặc quốc tế, Nó khác với QUAN CANG- là nơi phục vụ cho việc quắc phỏng, giữ gìn an ninh.

Đẻ trở thành một Cảng Thị thi nơi đó phải cơ bản đáp ứng được các chỉ tiêu SAU: - Phải có điều kiện giao thông đảm bảo cho việc thông tau, bốc đỡ wa vận chuyển một khỏi lượng hàng hoá, hành khách lớn. - Phải cỏ điều kiện cư tri cho hanh khách vả thương nhãn, bảo quản hàng hoá và bảo dưỡng, sửa chữa tàu thuyền. - Phải co nhu cầu trao đổi, lưu thông hang hoá, dịch vụ vận chuyển va xuất nhập khẩu hàng hoá của một khu vực có nên thương mại va kinh tế hang hoá đã phát triển. - Phải c sự hiện điện của quyên lực nha nước dé có chính sách kiểm soát, điều hành, quản lý việc thông thương, bảo đảm an ninh cho các hoạt động trao doi, budn bản.

Khdo Lug Fé (Ä[ghiệp 15 Lễ Thanh Ha - — Tim hiểu một số cảng thị vung Thuận Quang va Nam Bộ trang cac thê ký xvii xã Khái niệm Cảng Thi cũng gan tương tự như khái niệm vẻ Phố Cảng. Cả hai đều la địa điểm tập trung dân cư và buôn ban, là đơn vị hành chỉnh có tổ chức vú diện mạo vật chất khác với nông thôn. Nhưng pho cảng thường ở mức độ thắp hon. Cảng sau một quá trình hoạt động, néu có sự thuận lợi về cư trủ, huôn ban, lập phủ va củ sự hỗ trợ của nhả nước, pha mới thành lap.

Phố cảng ra divi, hoạt động đến mức độ phát triển nao đó về kinh tế, dan cư, tổ chức quản lý, quan hệ xã hội, văn hoá. mới thành dé thị cảng tức cảng thị. Cho nên có thé dùng khái niệm Phố cảng cho cảng- thị. Cũng can phân biệt khái niệm Cảng Thị với khái niệm Thị Tử.

Thị tứ chỉ là nơi tap trung dân cư hay một đơn vị hành chỉnh dan cư, có hoạt động trao đổi buôn ban nhưng chưa hội tụ đủ những điều kiện về mặt tự nhiên, kinh tế, xã hội. để có thể dap ứng cho các hoạt động trao đổi với một khối lượng tàu thuyền, hang hoá và hành khách lớn. Căn cử vào khái niệm trên, chúng tôi xác định ở vùng Thuận Quảng và Nam Bộ trong các thể kỷ XVII-XIX có các Pho cảng - Cảng thị tiêu biểu hình thành va phat triển: Thanh Ha, Da Nang, Hội An, Nước Man, Củ Lao Phố, Sài Gon, Mỹ Tho Đại Phổ, Ba Thac- Bãi Xau, Ha Tiên. Do thời gian, công sức va khả nang của người viết luận van còn nhiều hạn ché, nguồn tai liệu về một số cảng thị như Mỹ Tho Đại Phố, Ba Thắc, Hà Tiên còn thiểu thốn, nên trong giới hạn của luận văn này, chúng tôi xin được đi sâu tìm hiểu một số cảng thị : Hội An, Ba Nẵng, Nước Man, Củ Lao Phả, Sai Gon.

Trong các cảng thi nay thi Hội An là một cảng thị lớn nhất của Pang Trong trong các thé kỷ XVII đến nửa đầu thé kỹ XVIII, còn Củ Lao Phố cùng với Mỹ Tho Pai Phố, Ha tiên, Ba Thắc là bon trung tam thương mại tiểu biểu va lớn nhất ở khu vực Nam Bộ trong thé ky XVIII. Từ cuỗi thể ky XVIII, trong cảnh dâu bé của tự nhién va sự thăng tram của ngọn triều thương mại, một số thương cảng như : Hội An, Thanh Ha, Nước Man, Củ Lao Phổ, Mỹ Tho Đại Phổ, Ba Thắc, Ha Tiên đều bị giảm sút hoặc lui tan, nhường bước cho Da Nẵng và Sài Gòn đang vươn lên mạnh mẽ. Vai nét về xứ Dang Trong I. Điều kiện tự nhiên.

Pang Trong là một khu vực rộng lớn, tương đương với lãnh thé hiện thuộc các tỉnh từ Quảng Trị cho tới mũi Cả Mau. Do đặc điểm của địa hình, chúng ta có thể chia Đảng Trong thanh 2 vùng riêng biệt: vùng Bắc Dang Trong va Nam Đảng Trong. Khia Cuận Fat (Nghiệp lú La Thanh Ha - _ Tìm hiểu một số cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ trong các thé kỷ XVII- XIX - Vùng Bae Đảng Trong: Tương đươue với các tỉnh từ Nam Quang Binh cho đến Binh Thuận. Đây 14 một vùng lãnh thé vừa dai vừa hẹp.

phía Tây là đãy Trưởng Sơn va cao nguyên Trung hộ, phia Đông là biển, Dây là đoạn bay biển khúc khuy, có nhiều cửa sông tạo thành nhiều vịnh sâu kin gió. Dec bữ biển này có nhiều bãi cát va con cát kéo dai, một phan được phủ sa sẵn hỏi dip tạo thành những dai dong hãng hẹp ven biển- chân núi. Đại hình ở đây chủ yếu la đổi núi, trong đỏ cỏ nhiều mom nủi an sâu ra biển hình thành nên các déo lớn như: déo Ngang, đèo Hai Van, déo Củ Mông.tạo thành địa giới của nhiều tinh, Ngoài khơi có nhiều đảo và ban đảo như: Mũi Ron, mũi Lai, đảo Côn Cỏ, mũi Chan May, bán dao Sơn Tra, cù lao Cham, củ lao Rẻ, ban đảo Phương Mai.Doc theo bờ biến có nhiều hải cảng, lớn nhất là Da Nẵng và Quy Nhơn'. Vùng Bac Đảng Trong cũng có nhiều sông, phát nguyên từ dãy trường Sơn va cao nguyên phía Tây.

Sông ở đây thường ngắn, có độ dốc cao để ra biển Đông, tạo thành nhiều dam phá, cửa khẩu va thương cảng. Đây cũng là nơi hình thánh nhiều lang mạc, trung tâm thương nghiệp và cảng thị. Dau thể ky XVII, Borri đến Dang Trong va đã ghi nhận: *.that lạ lùng, chi trong khoảng hon một trăm dim một chút ma người ta đã đếm được hon sau mươi cảng, tắt cả đều rất thuận tiên để cận bến va lên đất liên”. Ö Bắc Pang Trong , khí hậu được chia làm hai mùa rõ rệt.

Mùa khô từ tháng 2 đến thang 7, mùa mưu từ thang & đến thang |. Việc sản xuất hang hoa và mua bản ngoai trời tap nap thường diễn ra vào mùa khô khi trời tanh giáo. Vào mùa mưa thường có bão lũ xây ra, tiếp đến là rét buốt nên chợ búa thưa thot, phd xã ving khách, các thuyền buôn rửi bến cảng dé đưa hàng vẻ nước. Đầu thể ky XVIL, Borri có nhận xét về khí hậu ở đây như sau: “Mùa hạ gằm ba tháng Sảu, Bay và Tám, cũng rat nóng vì ở miễn nhiệt đới va mặt trời trong những tháng đỏ cũng ở điểm cao nhất trên đầu của chúng ta.

Nhưng vào tháng Chin, Mười va Mười Một thuộc mùa thu hết nóng va khi hậu địu bởi có mưa liên tục, nhất là ở miễn núi Kẻ Mọi. Do dé, nước lũ làm ngập khắp xứ, đỗ ra biển như thể đất lien và biển chỉ còn là một. Cứ mười lãm hom lại xảy ra một trận nước lụt va kéo dai ba ngay. Con vào ba thang mia đồng- tháng Chap, tháng Giêng và tháng Hai thì có gió bắc thôi, dem mưa đủ lạnh để phân ' Trin Binh Gain (<b).

Địa lý Viet Nam, Nxh KHXH, HM. Xử Bang Trang nim 1621, ban dich của Hong Huệ. Nguyễn Khắc Xuyên và Nguyễn Nahi, Nxb Tp HCM. 9] Khia -Cuận “Tất 'Nghiệp I7 Lễ Thanh Hà + Tim hiểu một số cảng thi vùng Thuận Quang va Nam Bộ trong các thé Ay XVI XIX biét mùa đông với các mùa khác trong nam.

Sau củng la các thang Ba, Tư va Năm hiện rõ các hiệu quả của mot mùa xuân thú vị, tat cả đêu xanh tươi và nữ hoa”, Vùng Nam Đảng Trong: tương đương với lãnh tho hiện thuộc các tỉnh từ Déng Nai tới Mũi Cả Mau ( Tức Nam liộ ngày nay). Phía Dong Bac giáp ria cao nguyễn Nam Trường Son, phía Dong giáp biển Ding, phia Tây giáp vịnh Thái Lan, phía Bắc nỗi lién với đẳng bang Campuchia anh em. Với hon 1000 km đường biển, Nam Đảng Trong như một ban đảo lớn năm gia ngã ba giao lưu đường biển qua hai đại dương lớn là Thái Binh Dương va Đại Tây Duong. Ngoải ra, Nam Dang Trong con nằm ở vị tri trune tâm Đông Nam A cả về đường hộ lẫn ,đường hiển.

Với vị trí như vậy, khu vực nảy đã có wu the rat lớn trong mỗi quan hệ về kinh tế và văn hoá với những vùng xung quanh. Ngoài doi ba ngọn núi ở phia Dong va phía Bắc, địa hình ở Nam Đảng Trong chủ yeu lả đồng bảng, vừa rộng rãi, vừa liên tục với đất phù sa cao hơn mực nước hiển chưa đây 2m, Khu vực Nam Dang Trong được phủ lên boi một mạng lưới sông ngôi day đặc, chăng chịt và phức lap v mặt thuỷ tinh. Trong đỏ bao gm có hai hệ thông sông lớn là hệ thong sông Đông Nai và hệ thông sông Cửu Lang cùng hàng chục hệ thẳng sống nhỏ khác. Do địa hình thấp, độ dốc không cao nên hệ thống sông ngòi ở khu vực nay có dòng nước chảy êm với chế độ ban nhật triểu- hang ngày thuỷ triểu lên xuỗng hai lân với biên độ lớn.

Lũ của các sông ở đây nói chung đều hiển hoa, dễ thích img không phải là mỗi đe doa lớn như hệ thông sông ngồi ở Đảng Ngoài va Bac Pang Trong. Ngoài hệ thông sông ngòi, ử Nam Dang Trong con có mạng lưới ngôi rach day đặc va hệ thong kénh dao ching chit, noi lien các con song với nhau, hoặc nổi các dùng sông với hiến tạo thành một hệ thẳng giao thông đường thuỷ thuận lợi giữa các vung miễn với nhau, đến nỗi người ta nói có thé dùng thuyén đi khắp vùng ma không phải đặt chân lên đất liên.