Chương ITI :Các cảng thị Cù Lao Phổ, Sai Gòn. Khda Luge “H1 Hghisp I4 Lễ Thanh Hả — - Tim hiểu một số cảng thị vùng Thuận Quảng va Nam Bộ trong các thể ky XVII- XIX :. Chương DIEU KIỆN HÌNH THÀNH CÁC CANG THỊ VÙNG THUẬN QUẢNG VÀ NAM BỘ I. Khai niệm cảng thị.
Cảng thị chứa đựng hai thành tổ CANG và THỊ: + Cảng: bao gom có cảng sông (giang cảng] và cùng hiến ( hai cảng), là nơi có những công trình xây dựng vả trang thiết bị phục vụ cho việc tau thuyền cập bên, boc đỡ hang hoá, hành khách lên xuống, sửa chữa phương tiện tau thuyền, bảo quản hang hoa vả thực hiện các công việc khác nhục vụ quả trình vận chuyển đường thuỷ, + Thị (chợ): là nơi để lưu thông trao đổi hàng hoá, là mỗi trường hoạt động chỉnh của thương nhân. Chợ hao gồm có hãi chợ, phiên chợ. Chợ sau một thời gian hoạt động nếu có người lưu trú thường xuyên va là một don vị hành chỉnh dẫn cư, được xây dựng các cơ sở hạ tang, tức có diện mạo vẻ vật chất thi chợ sẽ phat triển lên thành Pho- đối lập với nông thôn. Vậy CANG THỊ là cảng chuyên dùng cho các hoạt động lưu thông trao đổi hang hod trong nước hoặc quốc tế, Nó khác với QUAN CANG- là nơi phục vụ cho việc quắc phỏng, giữ gìn an ninh.
Đẻ trở thành một Cảng Thị thi nơi đó phải cơ bản đáp ứng được các chỉ tiêu SAU: - Phải có điều kiện giao thông đảm bảo cho việc thông tau, bốc đỡ wa vận chuyển một khỏi lượng hàng hoá, hành khách lớn. - Phải cỏ điều kiện cư tri cho hanh khách vả thương nhãn, bảo quản hàng hoá và bảo dưỡng, sửa chữa tàu thuyền. - Phải co nhu cầu trao đổi, lưu thông hang hoá, dịch vụ vận chuyển va xuất nhập khẩu hàng hoá của một khu vực có nên thương mại va kinh tế hang hoá đã phát triển. - Phải c sự hiện điện của quyên lực nha nước dé có chính sách kiểm soát, điều hành, quản lý việc thông thương, bảo đảm an ninh cho các hoạt động trao doi, budn bản.
Khdo Lug Fé (Ä[ghiệp 15 Lễ Thanh Ha - — Tim hiểu một số cảng thị vung Thuận Quang va Nam Bộ trang cac thê ký xvii xã Khái niệm Cảng Thi cũng gan tương tự như khái niệm vẻ Phố Cảng. Cả hai đều la địa điểm tập trung dân cư và buôn ban, là đơn vị hành chỉnh có tổ chức vú diện mạo vật chất khác với nông thôn. Nhưng pho cảng thường ở mức độ thắp hon. Cảng sau một quá trình hoạt động, néu có sự thuận lợi về cư trủ, huôn ban, lập phủ va củ sự hỗ trợ của nhả nước, pha mới thành lap.
Phố cảng ra divi, hoạt động đến mức độ phát triển nao đó về kinh tế, dan cư, tổ chức quản lý, quan hệ xã hội, văn hoá. mới thành dé thị cảng tức cảng thị. Cho nên có thé dùng khái niệm Phố cảng cho cảng- thị. Cũng can phân biệt khái niệm Cảng Thị với khái niệm Thị Tử.
Thị tứ chỉ là nơi tap trung dân cư hay một đơn vị hành chỉnh dan cư, có hoạt động trao đổi buôn ban nhưng chưa hội tụ đủ những điều kiện về mặt tự nhiên, kinh tế, xã hội. để có thể dap ứng cho các hoạt động trao đổi với một khối lượng tàu thuyền, hang hoá và hành khách lớn. Căn cử vào khái niệm trên, chúng tôi xác định ở vùng Thuận Quảng và Nam Bộ trong các thể kỷ XVII-XIX có các Pho cảng - Cảng thị tiêu biểu hình thành va phat triển: Thanh Ha, Da Nang, Hội An, Nước Man, Củ Lao Phố, Sài Gon, Mỹ Tho Đại Phổ, Ba Thac- Bãi Xau, Ha Tiên. Do thời gian, công sức va khả nang của người viết luận van còn nhiều hạn ché, nguồn tai liệu về một số cảng thị như Mỹ Tho Đại Phố, Ba Thắc, Hà Tiên còn thiểu thốn, nên trong giới hạn của luận văn này, chúng tôi xin được đi sâu tìm hiểu một số cảng thị : Hội An, Ba Nẵng, Nước Man, Củ Lao Phả, Sai Gon.
Trong các cảng thi nay thi Hội An là một cảng thị lớn nhất của Pang Trong trong các thé kỷ XVII đến nửa đầu thé kỹ XVIII, còn Củ Lao Phố cùng với Mỹ Tho Pai Phố, Ha tiên, Ba Thắc là bon trung tam thương mại tiểu biểu va lớn nhất ở khu vực Nam Bộ trong thé ky XVIII. Từ cuỗi thể ky XVIII, trong cảnh dâu bé của tự nhién va sự thăng tram của ngọn triều thương mại, một số thương cảng như : Hội An, Thanh Ha, Nước Man, Củ Lao Phổ, Mỹ Tho Đại Phổ, Ba Thắc, Ha Tiên đều bị giảm sút hoặc lui tan, nhường bước cho Da Nẵng và Sài Gòn đang vươn lên mạnh mẽ. Vai nét về xứ Dang Trong I. Điều kiện tự nhiên.
Pang Trong là một khu vực rộng lớn, tương đương với lãnh thé hiện thuộc các tỉnh từ Quảng Trị cho tới mũi Cả Mau. Do đặc điểm của địa hình, chúng ta có thể chia Đảng Trong thanh 2 vùng riêng biệt: vùng Bắc Dang Trong va Nam Đảng Trong. Khia Cuận Fat (Nghiệp lú La Thanh Ha - _ Tìm hiểu một số cảng thị vùng Thuận Quảng và Nam Bộ trong các thé kỷ XVII- XIX - Vùng Bae Đảng Trong: Tương đươue với các tỉnh từ Nam Quang Binh cho đến Binh Thuận. Đây 14 một vùng lãnh thé vừa dai vừa hẹp.
phía Tây là đãy Trưởng Sơn va cao nguyên Trung hộ, phia Đông là biển, Dây là đoạn bay biển khúc khuy, có nhiều cửa sông tạo thành nhiều vịnh sâu kin gió. Dec bữ biển này có nhiều bãi cát va con cát kéo dai, một phan được phủ sa sẵn hỏi dip tạo thành những dai dong hãng hẹp ven biển- chân núi. Đại hình ở đây chủ yếu la đổi núi, trong đỏ cỏ nhiều mom nủi an sâu ra biển hình thành nên các déo lớn như: déo Ngang, đèo Hai Van, déo Củ Mông.tạo thành địa giới của nhiều tinh, Ngoài khơi có nhiều đảo và ban đảo như: Mũi Ron, mũi Lai, đảo Côn Cỏ, mũi Chan May, bán dao Sơn Tra, cù lao Cham, củ lao Rẻ, ban đảo Phương Mai.Doc theo bờ biến có nhiều hải cảng, lớn nhất là Da Nẵng và Quy Nhơn'. Vùng Bac Đảng Trong cũng có nhiều sông, phát nguyên từ dãy trường Sơn va cao nguyên phía Tây.
Sông ở đây thường ngắn, có độ dốc cao để ra biển Đông, tạo thành nhiều dam phá, cửa khẩu va thương cảng. Đây cũng là nơi hình thánh nhiều lang mạc, trung tâm thương nghiệp và cảng thị. Dau thể ky XVII, Borri đến Dang Trong va đã ghi nhận: *.that lạ lùng, chi trong khoảng hon một trăm dim một chút ma người ta đã đếm được hon sau mươi cảng, tắt cả đều rất thuận tiên để cận bến va lên đất liên”. Ö Bắc Pang Trong , khí hậu được chia làm hai mùa rõ rệt.
Mùa khô từ tháng 2 đến thang 7, mùa mưu từ thang & đến thang |. Việc sản xuất hang hoa và mua bản ngoai trời tap nap thường diễn ra vào mùa khô khi trời tanh giáo. Vào mùa mưa thường có bão lũ xây ra, tiếp đến là rét buốt nên chợ búa thưa thot, phd xã ving khách, các thuyền buôn rửi bến cảng dé đưa hàng vẻ nước. Đầu thể ky XVIL, Borri có nhận xét về khí hậu ở đây như sau: “Mùa hạ gằm ba tháng Sảu, Bay và Tám, cũng rat nóng vì ở miễn nhiệt đới va mặt trời trong những tháng đỏ cũng ở điểm cao nhất trên đầu của chúng ta.
Nhưng vào tháng Chin, Mười va Mười Một thuộc mùa thu hết nóng va khi hậu địu bởi có mưa liên tục, nhất là ở miễn núi Kẻ Mọi. Do dé, nước lũ làm ngập khắp xứ, đỗ ra biển như thể đất lien và biển chỉ còn là một. Cứ mười lãm hom lại xảy ra một trận nước lụt va kéo dai ba ngay. Con vào ba thang mia đồng- tháng Chap, tháng Giêng và tháng Hai thì có gió bắc thôi, dem mưa đủ lạnh để phân ' Trin Binh Gain (<b).
Địa lý Viet Nam, Nxh KHXH, HM. Xử Bang Trang nim 1621, ban dich của Hong Huệ. Nguyễn Khắc Xuyên và Nguyễn Nahi, Nxb Tp HCM. 9] Khia -Cuận “Tất 'Nghiệp I7 Lễ Thanh Hà + Tim hiểu một số cảng thi vùng Thuận Quang va Nam Bộ trong các thé Ay XVI XIX biét mùa đông với các mùa khác trong nam.
Sau củng la các thang Ba, Tư va Năm hiện rõ các hiệu quả của mot mùa xuân thú vị, tat cả đêu xanh tươi và nữ hoa”, Vùng Nam Đảng Trong: tương đương với lãnh tho hiện thuộc các tỉnh từ Déng Nai tới Mũi Cả Mau ( Tức Nam liộ ngày nay). Phía Dong Bac giáp ria cao nguyễn Nam Trường Son, phía Dong giáp biển Ding, phia Tây giáp vịnh Thái Lan, phía Bắc nỗi lién với đẳng bang Campuchia anh em. Với hon 1000 km đường biển, Nam Đảng Trong như một ban đảo lớn năm gia ngã ba giao lưu đường biển qua hai đại dương lớn là Thái Binh Dương va Đại Tây Duong. Ngoải ra, Nam Dang Trong con nằm ở vị tri trune tâm Đông Nam A cả về đường hộ lẫn ,đường hiển.
Với vị trí như vậy, khu vực nảy đã có wu the rat lớn trong mỗi quan hệ về kinh tế và văn hoá với những vùng xung quanh. Ngoài doi ba ngọn núi ở phia Dong va phía Bắc, địa hình ở Nam Đảng Trong chủ yeu lả đồng bảng, vừa rộng rãi, vừa liên tục với đất phù sa cao hơn mực nước hiển chưa đây 2m, Khu vực Nam Dang Trong được phủ lên boi một mạng lưới sông ngôi day đặc, chăng chịt và phức lap v mặt thuỷ tinh. Trong đỏ bao gm có hai hệ thông sông lớn là hệ thong sông Đông Nai và hệ thông sông Cửu Lang cùng hàng chục hệ thẳng sống nhỏ khác. Do địa hình thấp, độ dốc không cao nên hệ thống sông ngòi ở khu vực nay có dòng nước chảy êm với chế độ ban nhật triểu- hang ngày thuỷ triểu lên xuỗng hai lân với biên độ lớn.
Lũ của các sông ở đây nói chung đều hiển hoa, dễ thích img không phải là mỗi đe doa lớn như hệ thông sông ngồi ở Đảng Ngoài va Bac Pang Trong. Ngoài hệ thông sông ngòi, ử Nam Dang Trong con có mạng lưới ngôi rach day đặc va hệ thong kénh dao ching chit, noi lien các con song với nhau, hoặc nổi các dùng sông với hiến tạo thành một hệ thẳng giao thông đường thuỷ thuận lợi giữa các vung miễn với nhau, đến nỗi người ta nói có thé dùng thuyén đi khắp vùng ma không phải đặt chân lên đất liên.