Khảo sát nhóm từ nối thuộc phạm trù giải thích minh họa trong ngôn ngữ học

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học khảo sát nhóm từ nối thuộc phạm trù giải thích minh họa theo lí thuyết ba bình diện, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nghiêm Thị Hải
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Tình
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo sát Nhóm Từ Nối Thuộc Phạm Trù “Giải Thích- Minh Họa” Theo Lý Thuyết Ba Bình Diện
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN
• 1.1. Khái niệm văn bản
• 1.2. Liên kết văn bản
• 1.3. Khái niệm về tính liên kết
• 1.4. Phương tiện liên kết và phương thức liên kết
• 1.5. Các từ nối thuộc phạm trù “giải thích- minh họa”
• 1.6. Ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học
• 1.6.1. Bình diện kết
• 1.6.2. Bình diện nghĩa
• 1.6.3. Bình diện dụng học
• 1.7. Vài nét về tác giả Hồ Chí Minh
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KẾT HỌC CỦA NHÓM TỪ NỐI THEO PHẠM TRÙ “GIẢI THÍCH- MINH HỌA” TRONG TÁC PHẨM “HỒ CHÍ MINH TUYỂN TẬP”
• 2.1. Đặc điểm cấu trúc của nhóm từ nối trong các phát ngôn
• 2.2. Vị trí của nhóm từ nối trong các phát ngôn
• 2.3. Miêu tả các từ và cụm từ thuộc phạm trù “giải thích- minh họa” trong Hồ Chí Minh tuyển tập
• 2.4. Đặc điểm cấu tạo và chức năng ngữ pháp của nhóm từ nối trong các phát ngôn
• 2.4.1. Cụm từ nối “thứ nhất là, thứ hai là”
• 2.4.2. Từ nối (có/ thể) nghĩa là
• 2.4.3. Từ nối “bởi vì”
• 2.4.4. Từ nối “chẳng hạn”
• 2.4.5. Từ nối “hoặc sau”
• 2.4.6. Từ nối “ví dụ/ thí dụ”
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGHĨA HỌC VÀ DỤNG HỌC CỦA NHÓM TỪ NỐI THEO PHẠM TRÙ “GIẢI THÍCH- MINH HỌA” TRONG TÁC PHẨM “HỒ CHÍ MINH TUYỂN TẬP”
• 3.1. Phép nối với vấn đề liên kết ngữ nghĩa
• 3.2. Giá trị nghĩa học và dụng học của nhóm từ nối thuộc phạm trù “giải thích- minh họa” trong “Hồ Chí Minh tuyển tập”
• 3.2.1. Cụm từ “thứ nhất là, thứ hai là”
• 3.2.2. Từ nối (có/ thể) nghĩa là
• 3.2.3. Từ nối “hoặc sau”
• 3.2.4. Từ nối “tức là”
• 3.2.5. Từ nối “ví dụ/ thí dụ”
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nhóm từ nối trong ngôn ngữ học

Nhóm từ nối đóng vai trò quan trọng trong ngôn ngữ học. Chúng không chỉ giúp kết nối các câu mà còn tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa các ý tưởng trong văn bản. Theo lý thuyết ba bình diện, nhóm từ nối được phân tích qua ba khía cạnh: kết học, nghĩa học và dụng học. Việc khảo sát nhóm từ nối thuộc phạm trù 'giải thích- minh họa' giúp làm rõ chức năng và vai trò của chúng trong việc tạo lập văn bản. Như Trần Ngọc Thêm đã chỉ ra, 'tính liên kết chính là nhân tố quan trọng nhất có tác dụng biến một chuỗi câu trở thành văn bản'. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc nghiên cứu nhóm từ nối trong ngữ cảnh văn bản.

1.1. Khái niệm và vai trò của từ nối

Từ nối là những từ hoặc cụm từ được sử dụng để kết nối các phần của văn bản, giúp tạo ra sự mạch lạc và rõ ràng. Chúng có thể là các từ như 'nghĩa là', 'tức là', 'nói cách khác', và 'ví dụ'. Những từ này không chỉ đơn thuần là công cụ ngữ pháp mà còn mang ý nghĩa sâu sắc trong việc diễn đạt ý tưởng. Việc sử dụng từ nối đúng cách sẽ giúp người viết truyền đạt thông điệp một cách hiệu quả hơn. Theo lý thuyết ngôn ngữ học, từ nối còn có thể được phân loại theo chức năng và ngữ nghĩa, từ đó giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng chúng trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

II. Đặc điểm kết học của nhóm từ nối

Nhóm từ nối thuộc phạm trù 'giải thích- minh họa' có những đặc điểm kết học riêng biệt. Chúng thường xuất hiện ở vị trí đầu câu hoặc giữa câu, tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa các ý tưởng. Các từ nối như 'thứ nhất là', 'thứ hai là' không chỉ đơn thuần là công cụ ngữ pháp mà còn thể hiện cấu trúc logic của văn bản. Việc phân tích cấu trúc của nhóm từ nối giúp làm rõ cách mà chúng kết nối các phần của văn bản, từ đó tạo ra một hệ thống ngữ nghĩa thống nhất. Điều này cũng cho thấy rằng, việc sử dụng từ nối không chỉ là một yêu cầu ngữ pháp mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng văn bản có tính liên kết cao.

2.1. Cấu trúc và vị trí của từ nối

Cấu trúc của nhóm từ nối thường rất đa dạng, tùy thuộc vào ngữ cảnh và mục đích sử dụng. Chúng có thể đứng độc lập hoặc kết hợp với các thành phần khác trong câu. Vị trí của từ nối trong câu cũng rất quan trọng, vì nó ảnh hưởng đến cách mà người đọc hiểu và tiếp nhận thông tin. Việc nghiên cứu vị trí của từ nối giúp làm rõ cách mà chúng tạo ra sự liên kết giữa các phần của văn bản, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và truyền đạt thông điệp của người viết.

III. Đặc điểm nghĩa học và dụng học của nhóm từ nối

Nhóm từ nối không chỉ có vai trò kết nối mà còn mang ý nghĩa sâu sắc trong việc diễn đạt ý tưởng. Chúng thể hiện các mối quan hệ ngữ nghĩa như bổ sung, đối lập, và giải thích. Việc phân tích nghĩa học của nhóm từ nối giúp làm rõ cách mà chúng ảnh hưởng đến cách hiểu của người đọc. Chẳng hạn, từ nối 'tức là' không chỉ đơn thuần là một từ nối mà còn thể hiện sự giải thích rõ ràng về một khái niệm. Điều này cho thấy rằng, việc sử dụng từ nối một cách chính xác sẽ giúp người viết truyền đạt thông điệp một cách hiệu quả hơn.

3.1. Giá trị nghĩa học và dụng học

Giá trị nghĩa học của nhóm từ nối thể hiện qua khả năng tạo ra sự rõ ràng và mạch lạc trong văn bản. Chúng giúp người đọc dễ dàng theo dõi và hiểu được các ý tưởng được trình bày. Ngoài ra, nhóm từ nối còn có giá trị dụng học, vì chúng ảnh hưởng đến cách mà người viết tương tác với người đọc. Việc sử dụng từ nối một cách hợp lý sẽ giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp, từ đó tạo ra một văn bản có sức thuyết phục cao hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong lĩnh vực ngôn ngữ học, tính liên kết văn bản đóng vai trò then chốt trong việc tạo nên sự mạch lạc và thống nhất của các phát ngôn. Theo ước tính, trong tác phẩm “Hồ Chí Minh tuyển tập” gồm 167 bài viết từ năm 1920 đến 1969, nhóm từ nối thuộc phạm trù “giải thích - minh họa” xuất hiện với tần suất đáng kể, góp phần làm rõ nghĩa và tăng tính thuyết phục cho văn bản. Vấn đề nghiên cứu tập trung vào khảo sát đặc điểm kết học, nghĩa học và dụng học của nhóm từ nối này nhằm làm sáng tỏ vai trò của chúng trong việc liên kết các phát ngôn trong văn bản nói chung và trong các tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích cấu trúc, chức năng ngữ pháp, cũng như giá trị ngữ nghĩa và ngữ dụng của nhóm từ nối “giải thích - minh họa” dựa trên lý thuyết ba bình diện ngôn ngữ học (kết học, nghĩa học, dụng học). Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ hai tập của “Hồ Chí Minh tuyển tập” do Nhà xuất bản Sự thật phát hành, với nguồn dữ liệu là 285 lượt sử dụng các từ nối như “nghĩa là”, “tức là”, “ví dụ”, “bởi vì”, “chẳng hạn”, “thứ nhất là, thứ hai là”... Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ cơ chế liên kết trong văn bản tiếng Việt mà còn hỗ trợ công tác giảng dạy, phân tích và soạn thảo văn bản trong môi trường học thuật và thực tiễn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết ba bình diện ngôn ngữ học gồm:

• Bình diện kết học (Syntax): Nghiên cứu quan hệ hình thức giữa các tín hiệu ngôn ngữ, tập trung vào cấu trúc và chức năng ngữ pháp của nhóm từ nối trong câu và văn bản. Ví dụ, từ nối “thứ nhất là, thứ hai là” được xem xét như các liên từ nối các mệnh đề giải thích.

• Bình diện nghĩa học (Semantics): Phân tích quan hệ giữa tín hiệu và cái được biểu thị, bao gồm nghĩa miêu tả, nghĩa tình thái và nghĩa biểu trưng. Nhóm từ nối “giải thích - minh họa” được khảo sát về mặt nghĩa để làm rõ nội dung và mối quan hệ logic giữa các phát ngôn.

• Bình diện dụng học (Pragmatics): Nghiên cứu mối quan hệ giữa tín hiệu và người sử dụng trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể, nhằm hiểu rõ vai trò của từ nối trong việc tạo hiệu quả giao tiếp và thuyết phục người nghe, người đọc.

Ngoài ra, luận văn tiếp thu các công trình nghiên cứu về liên kết văn bản của Halliday & Hasan, Diệp Quang Ban, và các nhà ngôn ngữ học Việt Nam như Trần Ngọc Thêm, Nguyễn Đức Dân để làm nền tảng lý luận cho việc phân tích từ nối trong tiếng Việt.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Toàn bộ hai tập “Hồ Chí Minh tuyển tập” với 167 bài viết, được xuất bản năm 1978, làm nguồn tư liệu chính.

• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Phân tích các đoạn văn, mệnh đề chứa từ nối để xác định phạm vi hoạt động và chức năng của nhóm từ nối trong vai trò tác tử logic.

• Phân tích cú pháp - ngữ nghĩa: Khảo sát cấu trúc câu, chức năng ngữ pháp và biểu thức logic của các từ nối nhằm làm rõ mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các phát ngôn.

• Thống kê và phân loại: Thu thập và phân tích tần suất xuất hiện của các từ nối thuộc phạm trù “giải thích - minh họa” để đánh giá mức độ sử dụng và vai trò của chúng trong văn bản.

• Timeline nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu diễn ra trong vòng 12 tháng, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích lý thuyết, xử lý số liệu và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất sử dụng từ nối: Tổng cộng có 285 lượt sử dụng các từ nối thuộc phạm trù “giải thích - minh họa”. Trong đó, từ “ví dụ” chiếm 28,4%, “nghĩa là” chiếm 24,3%, “thứ nhất là, thứ hai là” chiếm 7,2%, “bởi vì” chiếm 4,9%, “chẳng hạn (như)” chiếm 2,4%. Sự phân bố không đồng đều này phản ánh sự ưu tiên sử dụng các từ nối có tính minh họa và giải thích rõ ràng trong văn bản.

2. Đặc điểm kết học: Nhóm từ nối chủ yếu có cấu trúc gồm 2 thành tố, ngoại trừ cụm “thứ nhất là, thứ hai là” có cấu trúc phức tạp hơn, thường nối các mệnh đề đầy đủ chủ ngữ - vị ngữ. Vị trí từ nối thường đứng ở đầu hoặc giữa câu, làm rõ mối quan hệ giữa chủ ngôn và kết ngôn, giúp câu trở nên mạch lạc và dễ hiểu hơn.

3. Chức năng ngữ pháp: Các từ nối như “nghĩa là”, “tức là” thường đứng trước mệnh đề giải thích, làm rõ nghĩa cho phát ngôn trước đó. “Bởi vì” dùng để nêu nguyên nhân, lý do. “Ví dụ”, “chẳng hạn” dùng để minh họa, dẫn chứng cụ thể cho luận điểm. “Thứ nhất là, thứ hai là” dùng để liệt kê các luận cứ hoặc lý do theo trình tự logic.

4. Giá trị nghĩa học và dụng học: Các từ nối này không chỉ làm rõ nghĩa mà còn tạo hiệu quả thuyết phục cao trong văn bản chính luận của Hồ Chí Minh. Ví dụ, việc sử dụng “bởi vì” để giải thích nguyên nhân giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về luận điểm, trong khi “ví dụ” và “chẳng hạn” làm tăng tính sinh động và cụ thể cho lập luận.

Thảo luận kết quả

Việc sử dụng nhóm từ nối “giải thích - minh họa” trong “Hồ Chí Minh tuyển tập” thể hiện sự linh hoạt và có chủ đích nhằm tăng cường tính liên kết và mạch lạc cho văn bản. So với các nghiên cứu trước đây về liên kết văn bản tiếng Việt, luận văn đã đi sâu vào phân tích chi tiết từng từ nối trên ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học, từ đó làm rõ vai trò đa chiều của chúng.

Số liệu thống kê cho thấy sự ưu tiên sử dụng các từ nối minh họa như “ví dụ” và giải thích như “nghĩa là” phản ánh phong cách lập luận chặt chẽ, có hệ thống của tác giả. Các biểu đồ tần suất xuất hiện từ nối có thể minh họa rõ nét sự phân bố này, giúp người đọc hình dung trực quan về mức độ sử dụng.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, luận văn khẳng định rằng việc phân tích từ nối theo lý thuyết ba bình diện là cách tiếp cận toàn diện, giúp hiểu sâu sắc hơn về chức năng liên kết trong văn bản nói và viết. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc nâng cao hiệu quả giảng dạy ngôn ngữ và phân tích văn bản, đặc biệt trong lĩnh vực ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy về từ nối trong chương trình ngôn ngữ học: Động từ hành động là “bổ sung” kiến thức về nhóm từ nối “giải thích - minh họa” nhằm nâng cao kỹ năng liên kết văn bản cho sinh viên, đặc biệt trong các khóa học về ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn. Thời gian thực hiện: 1 năm, chủ thể: các trường đại học chuyên ngành ngôn ngữ học.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và sách giáo khoa: “Biên soạn” tài liệu chuyên sâu về từ nối và liên kết văn bản dựa trên kết quả nghiên cứu để hỗ trợ giảng dạy và học tập. Thời gian: 2 năm, chủ thể: Nhà xuất bản giáo dục và các nhóm nghiên cứu ngôn ngữ.

3. Ứng dụng trong soạn thảo văn bản chính luận và truyền thông: “Áp dụng” các kết quả nghiên cứu để nâng cao chất lượng văn bản chính luận, báo chí và truyền thông, giúp tăng tính thuyết phục và mạch lạc trong thông điệp. Thời gian: liên tục, chủ thể: các cơ quan báo chí, truyền thông và tổ chức chính trị.

4. Nghiên cứu mở rộng về các phạm trù từ nối khác: “Khởi xướng” các đề tài nghiên cứu tiếp theo về các nhóm từ nối khác trong tiếng Việt nhằm hoàn thiện hệ thống liên kết văn bản. Thời gian: 3 năm, chủ thể: các viện nghiên cứu ngôn ngữ và trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và giảng viên ngành Ngôn ngữ học: Giúp hiểu sâu về cơ chế liên kết văn bản, đặc biệt là vai trò của từ nối trong việc tạo lập văn bản mạch lạc và thuyết phục.

2. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về liên kết và ngữ dụng học.

3. Người làm công tác biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giảng dạy: Hỗ trợ xây dựng nội dung giảng dạy về liên kết văn bản và từ nối phù hợp với thực tiễn tiếng Việt.

4. Nhà báo, biên tập viên và chuyên gia truyền thông: Nâng cao kỹ năng soạn thảo văn bản chính luận, bài viết truyền thông có tính mạch lạc, thuyết phục nhờ hiểu rõ vai trò của từ nối.

Câu hỏi thường gặp

1. Từ nối “giải thích - minh họa” là gì?
   Nhóm từ nối này gồm các từ và cụm từ như “nghĩa là”, “tức là”, “ví dụ”, “bởi vì”, “chẳng hạn”, dùng để làm rõ, giải thích hoặc minh họa cho nội dung đã nêu, giúp tăng tính mạch lạc và thuyết phục cho văn bản.

2. Tại sao cần nghiên cứu từ nối theo ba bình diện ngôn ngữ học?
   Ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học giúp phân tích toàn diện từ nối từ cấu trúc hình thức, ý nghĩa đến vai trò trong giao tiếp, từ đó hiểu rõ hơn về chức năng và hiệu quả sử dụng của chúng trong văn bản.

3. Tần suất sử dụng các từ nối này trong “Hồ Chí Minh tuyển tập” như thế nào?
   Theo thống kê, “ví dụ” chiếm 28,4%, “nghĩa là” 24,3%, “thứ nhất là, thứ hai là” 7,2%, “bởi vì” 4,9%, “chẳng hạn” 2,4%, cho thấy sự ưu tiên sử dụng các từ nối minh họa và giải thích trong văn bản.

4. Vai trò của từ nối “bởi vì” trong văn bản là gì?
   “Bởi vì” dùng để nêu nguyên nhân, lý do giải thích cho phát ngôn trước đó, giúp người đọc hiểu rõ căn nguyên của vấn đề được trình bày, tăng tính logic và thuyết phục.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy?
   Giảng viên có thể tích hợp phân tích từ nối vào bài giảng về liên kết văn bản, sử dụng ví dụ thực tế từ “Hồ Chí Minh tuyển tập” để minh họa, giúp sinh viên nâng cao kỹ năng phân tích và tạo lập văn bản mạch lạc.

Kết luận

• Nhóm từ nối thuộc phạm trù “giải thích - minh họa” đóng vai trò quan trọng trong việc tạo liên kết và làm rõ nghĩa trong văn bản tiếng Việt, đặc biệt trong các tác phẩm chính luận của Hồ Chí Minh.
• Tần suất sử dụng các từ nối như “ví dụ”, “nghĩa là”, “bởi vì” phản ánh sự ưu tiên trong việc minh họa và giải thích nhằm tăng tính thuyết phục.
• Phân tích theo ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học giúp hiểu sâu sắc về cấu trúc, ý nghĩa và vai trò giao tiếp của từ nối.
• Kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn trong giảng dạy, biên soạn tài liệu và nâng cao chất lượng văn bản chính luận, truyền thông.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm phát triển nghiên cứu và ứng dụng trong giáo dục và thực tiễn xã hội.

Luận văn mở ra hướng nghiên cứu mới về liên kết văn bản tiếng Việt, đồng thời kêu gọi các nhà nghiên cứu và giảng viên tiếp tục khai thác sâu hơn các phương tiện liên kết khác để hoàn thiện hệ thống ngôn ngữ học văn bản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: MOT SO VAN ĐÈ LÍ THUYET CÓ LIEN QUAN 1. Khai niém van ban Thuật ngữ “văn ban’ trong các ngôn ngữ An-Au đều bắt nguồn từ chữ La- tỉnh ‘textus’ có nghĩa là ‘day bén, vai’. Người hiểu “văn bản” trực tiếp trong nghĩa “tắm vải” là Barthes 1973 trong bài “Phân tích văn bản (đối với) một thần thoại của Edgar Poe” trong Kí hiệu học truyện kê vàvăn bản (Sémiotique narrative et textuelle, Larousse, 1973, tr 52-53). Tác giả viết: “Phân tích văn bản đòi hỏi.

khai thác văn bản như là một mảnh vải. như là một dải bện của những giọng khác nhau, của những mạng phức hợp cùng một lúc đan quyện vào nhau và cũng chưa hoàn tất”. Hiện nay liên quan đến thuật ngữ này còn có các thuật ngữ như discourse được dịch là diễn ngôn (Đỗ Hữu Châu, 1993) và có khi cũng là ngôn bản (Hoàng Vân Vân, 2001). Trước khi ngôn ngữ học ra đời thì phạm vi nghiên cứu của ngôn ngữ học chưa bao giờ vượt qua giới hạn của câu.

Có nhà ngôn ngữ học còn cho rang: Câu luôn luôn được coi là đơn vị hoàn chỉnh. Đơn vị cao nhất được nghiên cứu trong phạm vi ngôn ngữ học. Năm 1953, nhà ngôn ngữ học Dan Mạch L. Hjelmeslev là người đầu tiên đề cập đến ngôn ngữ học văn bản đã viết: Cái duy nhất đến với ngành nghiên cứu ngôn ngữ với tư cách khởi đầu [.] đó là văn bản trong tính hoàn chỉnh tuyệt đối không tách rời của nó”.

Reformatskij] Những năm 70 của thế kỷ trước, ngôn ngữ học văn bản đã nhanh chóng đạt tới thời kỳ phát triển nhất, thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên cứu trên thé giới cũng như ở Việt Nam. Cũng từ đây, văn bản được coi là đối tượng nghiên cứu và trở thành đơn vị cao nhất của ngôn ngữ học. Qua nghiên cứu các tài liệu tham khảo, chúng tôi nhận thấy ở giai đoạn đầu của ngôn ngữ học văn bản, các nhà nghiên cứu thường dùng thuật ngữ “text” dé chỉ đối tượng nghiên cứu là các đơn vị ngôn ngữ lớn hơn câu. Khi đó, tên gọi văn bản, ngôn ban được dùng dé chỉ chung những sản phẩm giao tiếp bằng lời âm và chữ viết mà có thuộc tính liên kết và mạch lạc; khi định nghĩa thì chưa có sự đối lập với thuật ngữ diễn ngôn.

Sở dĩ như vậy là vì ở thời kỳ đầu, trọng tâm chú ý của việc nghiên cứu tập trung hơn ở các sự kiện giao tiếp bằng chữ viết, ngôn liệu cũng lấy từ các văn bản viết, do đó tên gọi văn bản được dùng một cách phô biến. Chang han, năm 1976 Halliday & Hasan đặt văn bản ở một mat bằng khác hăn câu: “Một văn bản là một đơn vị ngôn ngữ trong sử dụng. Nó không phải là một đơn vị ngữ pháp loại như một mệnh đề hay một câu; mà nó cũng không được xác định băng kích cỡ của nó [.], nó là một cái khác với câu về chủng loại. Tốt hơn nên xem xét một văn bản như một đơn vị nghĩa: một đơn vị không phải của hình thức mà là của ý nghĩa.

196] Năm 1980, nhà nghiên cứu Loseva (thuộc Liên Xô cũ) cũng ghi nhận: “Văn bản có thé định nghĩa là điều thông báo viết có đặc trưng là tính hoàn chỉnh về ý và cau trúc và thái độ nhất định của tác giả đối với điều được thông báo [. Về phương diện cú pháp, văn bản là một hợp thể nhiều câu (ít khi là một câu) liên kết với nhau bởi ý và bằng các phương tiện từ vựng- ngữ pháp. Tác giả này đã thừa nhận thái độ của người tạo văn bản như một phần tất yếu của văn bản; thái độ đó có phần trùng hợp với “mục đích giao tiếp” mà các nhà nghiên cứu diễn ngôn sau này thường nhắc đến. Ở nước ta, Trần Ngọc Thêm là người đầu tiên nghiên cứu văn bản với công trình “Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt”.

Văn bản là một hệ thống mà các câu mới chỉ là các phần tử. Ngoài các câu phần tử, trong hệ thống văn bản còn có cau trúc. Cau trúc của văn bản chỉ ra vị trí của mỗi câu và những mối quan hệ, liên hệ của nó với những câu xung quanh nói riêng và với toàn văn bản nói chung. Sự liên kết là mạng lưới của những quan hệ và liên hệ ấy.

Định nghĩa này đã nêu được các yếu tô tạo thành văn bản là các câu- phần tử và cấu trúc của văn bản với mạng lưới liên kết được hiểu rộng theo hai chiều quan hệ và liên hệ. Ở giai đoạn thứ hai và tiếp cho đến hiện nay, ngôn ngữ nói được quan tâm nhiều hơn trước, tạo nên thế cân bằng với ngôn ngữ viết trong sự nghiên cứu. Người ta cố gắng phân biệt ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết nên có xu hướng dùng van bandé chỉ sản phẩm và phương tiện giao tiếp chữ viết (lời chữ), dùng diễn ngôn dé gọi tên sản pham và phương tiện giao tiếp nói miệng (lời âm). Do vậy các định nghĩa về văn bản được đưa ra thường có sự đối lập với định nghĩa về diễn ngôn.

Trước tiên có thé kế đến một vài nhà nghiên cứu đã xác định khái niệm văn bản như một sự quy ước dùng khi cần xác định đối tượng để làm việc mà không đi vào bản thể của đối tượng nghiên cứu, như: “Tôi sẽ sửdụng thuật ngữ văn bản để chỉ bất kỳ cái nào ghi bằng chữ viết của một sự kiện giao tiếp. Sự kiện đó tự nó có thê liên quan đến ngôn ngữ nói (vi dụ: một bài thuyết giáo, một cuộc thoại tình cờ, một cuộc giao dịch mua bán) hoặc ngôn ngữ viết (ví dụ: một bài thơ, một quảng cáo trên báo, một áp phích dán tường, một bảng kê các thứ mua sắm, một tiểu thuyết). Tôi sẽ để thuật ngữ diễn ngôn lại để chỉ việc giải thuyết sự kiện giao tiép trong ngữ cảnh. “Chúng ta sẽ dùng từ văn bản như là một thuật ngữ khoa học dé chi đữ liệu ngôn từ của một hành vi giao tiếp” và “việc thu băng một hành vi giao tiếp sẽ lưu giữ lai văn bản.Khi xác định khái niệm, các nhà nghiên cứu thường đặt văn bảnvà diễn ngônở trên cùng một bình diện nhưng có những đặc trưng nhất định phân biệt với nhau.

Chăng hạn, năm 1989 Guy Cook định nghĩa: “Văn bản là một chuỗi ngôn ngữ giải thuyết được ở mặt hình thức, bên ngoài ngữ cảnh” còn “Diễn ngôn là những chuỗi ngôn ngữ được nhận biết là có nghĩa, thống nhất và có mục đích. Chúng tôi có thê hiểu định nghĩa này là: Gia sử có một tài liệu ngôn ngữ (bằng chữ hoặc bang âm), nếu chỉ xét ở bề mặt từ ngữ (với những nội dung ma chúng diễn dat 10 là chúng ta đã phân tích tài liệu đó như một văn bản (còn gọi là phân tích văn bản đối với nó); còn nếu xét tài liệu đó trong quan hệ với ngữ cảnh tình huống và ý định, mục đích của người phát là chúng ta đã phân tích nó như một diễn ngôn (gọi là phân tích diễn ngôn đối với tài liệu đó). Như vậy, phân tích văn bản cũng là một bộ phận trong phân tích diễn ngôn. Hiện nay ý tưởng của Guy Cook được nhiều người sử dụng trong phân tích diễn ngôn.

Trong Bách khoa thư ngôn ngữ và ngôn ngữ học (1994) do R. Asher chủ biên, văn bảnđược định nghĩa bang ba nghĩa ứng với ba lĩnh vực nghiên cứu: “Văn bản: 1. Một quãng được viết hay được phát ngôn, lớn hoặc nhỏ, mà do cấu trúc, dé tài- chủ đề v. của nó, hình thành nên một đơn vi, như một truyện kể, một bài thơ, một đơn thuốc, một biên chỉ đường v.

Văn học trước hết được coi như một tài liệu viết, thường đồng nghĩa với sách, [. Trong phân tích diễn ngôn, đôi khi được đánh đồng với ngôn ngữ viết còn diễn ngôn thì được dành cho ngôn ngữ nói, hoặc diễn ngôn được dùng bao gồm cả văn bản. Theo chúng tôi, đây là một sự định nghĩa bao quát được các cách hiểu về văn bản, không chỉ trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung mà còn cả cách hiểu văn bản trong văn học và trong bộ môn phân tích diễn ngôn vốn đang thịnh hành trong ngôn ngữ học hiện nay. Không nói đến nghĩa 2, chúng tôi cho rằng nghĩa 1 và nghĩa 3 thé hiện hai quan niệm rộng va hẹp về khái niệm văn bản.

Nghĩa I là quan niệm rộng về văn bản, được dùng trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung. Theo đó, văn bản bao gồm cả dạng nói và dạng viết của sản phẩm và phương tiện giao tiếp ngôn ngữ. Đây cũng là một quan niệm tương đối phô biến mà chúng ta có thể thấy trong các công trình của M.Hasan cũng như của Diệp Quang Ban, chăng hạn:“Một văn ban có thê là được nói ra hay là được việt ra, là văn xuôi hay là tho, là 11 một đối thoại hay là một đơn thoại. Nó có thể là một cái gì đó từ một câu tục ngữ đơn lẻ cho đến cả một vở kịch trọn vẹn, từ một tiếng kêu cứu nhất thời cho đến một cuộc thảo luận suốt ngày tại một uy ban” [4,tr.

31] Năm 1989, Halliday & Hasan tiếp tục khẳng định văn bản là ngôn ngữ trong giao tiếp, có tính mục đích được tạo ra trong ngữ cảnh giao tiếp và có thê được diễn đạt băng các phương tiện khác nhau: “Văn bản là ngôn ngữ thực hiện một chức năng giao tiếp cụ thể, trong một ngữ cảnh giao tiếp cụ thể. Văn bản đối lập với các từ, các câu bị tách khỏi ngữ cảnh giao tiếp. Văn bản có thé ở hình thức ngôn ngữ nói, viết hay bat kỳ phương tiện diễn đạt nào”. Trong một công trình gần đây nhất, tác giả Diệp Quang Ban định nghĩa: “Văn bản là một loại đơn vi được làm thành từ một khúc đoạn lời nói hay lời viết, hoặc lớn, hoặc nhỏ, có cấu trúc, có đề tài.

như một truyện kê, bài thơ, một đơn thuốc, một biển chi đường”. Theo tác giả, định nghĩa trên có thé dùng chung cho cả thuật ngữ diễn ngôn khi chưa cần phân biệt hai thuật ngữ này. Diệp Quang Ban cho răng, đặc trưng của văn bản gồm 5 yếu tố: 1. Yếu tố chức năng: Văn bản có đích hay chủ định của chủ thể tạo ra văn bản, cụ thé là người tạo văn bản dùng lời nói hay chữ viết của minh dé thé hiện một hành động nào đó nhằm tác động người nghe (như hỏi, sai khiến, trình bày, cảm ơn, mời chào,.) Cũng chính chức năng này của văn bản gắn trực tiếp với chức năng cơ bản của ngôn ngữ: chức năng giao tiếp.