Chương 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về từ vựng - ngữ nghĩa Trong quá trình phát triển, có nhiều hướng quan niệm về trường từ vựng. Ứng với các quan niệm ấy là các hệ thống phân loại trường khác nhau.
Theo các tài liệu hiện có, có hai khuynh hướng chính nghiên cứu trường từ vựng: Khuynh hướng 1: coi trường từ vựng là tất cả những từ có phạm vi quan hệ đồng nhất về khái niệm. Đại diện cho khuynh hướng nghiên cứu này là các tác giả: J. Họ đại diện của trường phái Humboldt mới trong ngữ nghĩa học. Trier và Weisgerber được coi là những người đầu tiên đưa ra khái niệm về trường.
Công trình “Der deutsche Wortschatz im Sinnbezirk des Verstandes. Die Geschichte eines sprachlichen Feldes" (1931) của J. Trier đã đưa ra một quan niệm mới khi nghiên cứu nghĩa học. Theo ông “mặt nghĩa của ngôn ngữ có một kết cấu chặt chẽ được phân chia thành những trường hoặc những phạm vi khái niệm một cách rõ ràng.
Những phạm vi đó tồn tại trong ý thức ngôn ngữ của một cộng đồng ngôn ngữ nào đó” [79, tr. Lí thuyết trường của Trier thường được coi là trường đối vị (dọc), liên quan đến các mối quan hệ đối vị giữa các từ như hiện tượng hạ danh (tôn ti), đồng nghĩa, trái nghĩa.Weisgerber đã có những quan điểm bổ sung cho quan điểm lí thuyết trường của J. Ông chia các trường thành trường một tầng và trường nhiều tầng, trong đó, trường một tầng là kết quả của cái mà chúng ta nhìn xuất phát từ một quan điểm duy nhất, còn trường nhiều tầng là kết quả của hai hay nhiều quan điểm. Khuynh hướng thứ 2: coi trường từ vựng là tất cả những từ có quan hệ đồng nhất về nghĩa.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nhà ngôn ngữ thời kì ngữ nghĩa học hiện đại đã xây dựng lí thuyết trường nghĩa dựa trên các tiêu chí hoàn chỉnh hơn. Theo đó, các tác giả cũng đưa ra được tiêu chí phân lập trường nhất quán: trường nghĩa là phạm vi tất cả các từ có quan hệ với nhau về nghĩa. Ở nước ngoài Lí thuyết trường từ vựng (theory of lexcical field) đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử nghiên cứu nghĩa học. Thuật ngữ trường từ vựng (lexcical field) còn được gọi là trường nghĩa (sematic field).
Lí thuyết trường từ vựng xuất phát từ tư tưởng của H. Humboldt và các quan điểm của Pokrovsky, Osthoff và đặc biệt là những phát hiện sau này của Saussure: ngôn ngữ là một hệ thống được tổ chức chặt chẽ, trong đó giá trị của nghĩa một yếu tố ngôn ngữ phụ thuộc vào sự có mặt của các yếu tố ngôn ngữ khác, đã trở thành tiền đề cho sự ra đời của lí thuyết trường từ vựng (trường nghĩa/ trường từ vựng ngữ nghĩa). Ở Việt Nam Từ những năm 70 của thế kỉ XX, lí thuyết về trường từ vựng (trường nghĩa; trường từ vựng - ngữ nghĩa) được giới thiệu và nghiên cứu ở Việt Nam. Lí thuyết này được đề cập đến qua các công trình của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thiện Giáp, Bùi Minh Toán… Tác giả Đỗ Hữu Châu là người đã sớm giới thiệu lí thuyết trường từ vựng và áp dụng lí thuyết trường từ vựng vào nghiên cứu tiếng Việt.
Theo hướng nghiên cứu này, ông đã thể hiện ý tưởng chính trong hai công trình Từ vựng và ngữ nghĩa tiếng Việt (1981) và Cơ sở ngữ nghĩa học (1989). Theo sự trình bày của tác giả, trường từ vựng là tổng hợp các đơn vị từ vựng căn cứ vào một nét đồng nhất nào đó về ngữ nghĩa. Ông cũng cho rằng để xác lập được các trường từ vựng cần phải dựa vào mối quan hệ về nghĩa giữa các từ. Tác giả Nguyễn Thiện Giáp trong cuốn Từ vựng học tiếng Việt (1983), đã chỉ ra đặc tính của hiện tượng đồng nghĩa, hiện tượng trái nghĩa trong quan 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ về nghĩa giữa các từ trong tiếng Việt.
Ông đã đưa ra vấn đề lí thuyết về loạt nghĩa và tính hệ thống của các đơn vị nghĩa của từ. Gần đây, trong cuốn chuyên khảo tổng hợp Từ và từ vựng học tiếng Việt, tác giả đã tập trung làm rõ quan niệm về trường nghĩa và có đề xuất phân biệt khái niệm trường từ vựng và trường nghĩa. Theo tác giả, hai thuật ngữ này ban đầu được các học giả dùng như nhau, có thể thay thế cho nhau. Song, sau này, các nhà ngôn ngữ học hiện đại đã quan tâm đến các yếu tố ngoài lời của ngôn ngữ (ngữ cảnh) mà gắn với nó là hiện tượng đa nghĩa nên cho rằng không thể đồng nhất khái niệm trường từ vựng với khái niệm trường nghĩa.
Khi tìm hiểu về ngôn ngữ dân tộc thiểu số ở Việt Nam, các nhà ngôn ngữ đã vận dụng lí thuyết trường từ vựng. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, những công trình đi theo hướng này còn rất khiêm tốn. Đến nay, lí thuyết trường từ vựng vẫn được vận dụng tích cực để nghiên cứu trên những tư liệu mới, vẫn được đánh giá cao khi nghiên cứu các trường hợp cụ thể trong một hay vài ngôn ngữ. Trên thực tế, lí thuyết trường từ vựng được vận dụng vào nghiên cứu với vai trò là cơ sở để phục vụ cho các mục đích nghiên cứu khác nhau: chỉ ra các đặc trưng văn hóa; đặc điểm của các ngôn ngữ; ngôn ngữ trong các loại văn bản khác nhau….
Những nghiên cứu về người Mường và văn hóa Mường Qua tìm hiểu ban đầu, đã có nhiều công trình nghiên cứu về dân tộc và văn hóa Mường ở Việt Nam. Một số công trình tiêu biểu như sau: Tác giả Lâm Tâm đã viết bài Tên gọi của người Mường và mối quan hệ giữa tên gọi của người Mường với người Việt, “Nghiên cứu lịch sử”, số 32, 1961, tr. Ở cuốn sách này, tác giả đã làm rõ tên gọi của người Mường cũng như mối quan hệ từ xa xưa của người Việt và người Mường. Bàn về mối quan hệ của hai dân tộc Việt-Mường, tác giả Nguyễn Đình Khoa viết Về mối quan hệ Việt Mường trên cơ sở tài liệu nhân chủng học, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Nghiên cứu lịch sử”, số 125,1969.
Cùng đề tài về mối quan hệ của hai dân tộc Việt-Mường, tác giả Nguyễn Dương Bình đã viết bài Góp phần tìm hiểu mối quan hệ Việt Mường trong lịch sử, “Thông báo dân tộc học”, số 1, 1973, tr. Tác giả Trần Quốc Vượng, Nguyễn Dương Bình có bài viết Một vài nhận xét về mối quan hệ Mường Việt qua quá trình phân hóa giữa tộc Mường và tộc Việt, “Thông báo khoa học” (sử học). Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, t. Tác giả Nguyễn Đức Từ Chi, người chuyên nghiên cứu về văn hóa Mường, ông có rất nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa của người Mường như: Cõi sống và cõi chết trong quan niệm cổ truyền của người Mường (Viết chung với Bạch Đình).
Tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 140-141/1971. Tạp chí Nghiên cứu nghệ thuật số 3/1974. Người Mường và núi đồi. Tạp chí Dân tộc học số 3/1976.
NXB Văn hoá dân tộc. Tạp chí Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật số 3/1993. Lời giới thiệu cuốn Người Mường của Cuisinie. NXB Lao Động.
Người Muờng ở Hoà Bình. NXB Văn hoá dân tộc. Tác giả Chu Thái Sơn có bài viết Qúa trình hình thành một nhóm địa phương Mường - người Au Tá ở Hòa Bình, “Tạp chí dân tộc học”, số 3, 1975, tr. Tác giả Jeand Cwissinier (1995), trong cuốn Người Mường (Địa lý nhân văn và xã hội học), Nxb Lao động, Hà Nội, đã nghiên cứu về nguồn gốc, địa bàn cư trú và những nét văn hóa truyền thống trong đời sống của cộng đồng người Mường.
Trong cuốn Văn hóa ẩm thực dân gian Mường Hòa Bình, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội (2001), tác giả Bùi Chỉ đã đề cập tương đối cụ thể về ẩm thực Mường.Tác giả đã phân tích những tác động của môi trường tự nhiên đến nguồn nguyên liệu chế biến món ăn, các kỹ thuật chế biến đồ ăn uống và ứng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xử trong ăn uống của người Mường. Qua đó có thể thấy được những nét văn hóa đặc sắc của người Mường. Trong cuốn Nhạc lễ của người Mường và người Thái ở Phù Yên, tỉnh Sơn La, NXB KHXH, Hà Nội (2005), tác giả Đinh Văn Ân đã đi sâu nghiên cứu về những nét văn hóa lễ hội của người Mường ở Phù Yên, Sơn La. Nghiên cứu về văn hóa Mường không thể không nhắc đến bộ sử thi Mường nổi tiếng Đẻ đất đẻ nước, bộ gần đây nhất do Đặng Văn Lung, Vương Anh, Hoàng Anh Nhân biên soạn, NXB thông tấn xã Việt Nam, 2012.
Đây là một bộ sử thi lớn, kể về gốc tích và công cuộc đấu tranh của người Mường ở thời đại rất xa xưa, chứa đựng những quan niệm của người Mường về việc hình thành trời đất, tạo lập thế giới. Tác giả Cao Sơn Hải cuốn Lễ tục vòng đời người Mường, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội (2013), đã chú trọng miêu tả những nét văn hóa lễ tục trong đời sống của cộng đồng người Mường ở Thanh Hóa. Tác giả Tạ Đức viết cuốn sách Nguồn gốc người Việt - người Mường (Nxb Tri Thức, H. Trong cuốn sách của mình, tác giả Tạ Đức đã bàn kĩ về nguồn gốc của người Việt và người Mường.
Qua những công trình vừa dẫn ra ở trên, có thể thấy các nhà nghiên cứu đã dành nhiều chú ý cho văn hóa ẩm thực dân gian Mường, xét về phương diện dân tộc học. Lịch sử nghiên cứu về người Mường, tiếng Mường và các từ ngữ chỉ ẩm thực Mường 1. Những nghiên cứu về tiếng Mường Nghiên cứu về tiếng Mường có một quá trình khá dài, với sự ghi nhận qua một số công trình tiêu biểu như: Bàn về mối quan hệ giữa Người Mường và người Kinh, tác giả Nguyễn Thế Phương có bài viết Tiếng Mường và mối quan hệ về nguồn gốc giữa người Mường, người Kinh, Tập san Văn - Sử - Địa”, số 42, 1958, tr. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả Nguyễn Phan Cảnh, Khảo sát về thanh điệu tiếng Mường (phương ngôn Mường Bi) trong các từ tách rời, “Thông báo khoa học” (ngữ văn), Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, t.
Tác giả Đoàn Thiện Thuật có bài viết, Lược ghi về thanh điệu tiếng Mường Ngọc Lạc - Thanh Hóa, “Thông báo khoa học” (ngữ văn) Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, t. Tác giả Nguyễn Kim Thản, Vài nét về hệ thống âm vị tiếng Mường và phương âm tiếng Mường, “Ngôn ngữ”, số 1, 1971, tr.