Chương 1 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN 1. Hề - Nghệ sĩ của nền văn hóa mọi thời đại 1. Giải thích thuật ngữ Hề trong Tiếng việt được dịch từ “clown” trong tiếng Anh. Trong Từ điển bách khoa Wikipedia có nhắc tới “clown” đồng nghĩa với “fool”.
Họ là những diễn viên biểu diễn rất hài hước với loại trang phục rất đặc biệt nhiều màu sắc. Họ thường trang điểm rất đậm, mặc quần áo quá khổ, mang giày rất lớn. Họ trình diễn những hành động ngộ nghĩnh và hài hước theo nhiều cách khác nhau với mục đích chủ yếu là mua vui cho khán giả, đặc biệt là trẻ con. Peter Berger có viết “họ có cái gì đó dường như điên rồ và ngớ ngẩn, song khi nhìn họ ở một khía cạnh sâu xa hơn, chúng ta thấy bản chất xã hội loài người trong đó”.
Vì vậy, họ có vai trò quan trọng khi lấy những đặc điểm thể lí của chính bản thân con người để trình diễn trên sân khấu chứ không nhờ vào bất kì dụng cụ hỗ trợ nào khác. Điều này đòi hỏi tài năng đặc biệt và không phải bất kì ai cũng có thể biểu diễn hề. Trong Từ điển Oxford có nêu khái niệm “clown”, đồng nghĩa với các khái niệm khác: comedian; jester, fool, zany, joker, comedian, comic, humorist, wag, wit, numbskull, bonehead, knucklehead, fathead, birdbrain. đề cập tới tất cả những người làm trò, người chuyên gây cười, những người chuyên làm chuyện điên rồ và những người che đậy sự khôn ngoan bằng những hành động ngớ ngẩn.
Encyclopedia Britannica cho rằng hề là những nghệ sĩ gây cười trong kịch câm, làm trò ở các rạp xiếc, nổi tiếng nhờ cách trang điểm, phục trang, cách gây cười để giải trí. Người điên và người chuyên gây cười cũng có những nét giống hề là họ hay thực hiện những hành động khác người. Tuy nhiên, hề thường trình diễn trên sân khấu bằng cách bắt chước lại những công việc thường nhật nhưng với phong cách mới mẻ, sinh động và hết sức tự nhiên. Bằng hành động gần gũi của hề, khán giả có thể giải thích được ngụ ý của những hành động đó.
Đối với những người chuyên gây cười, họ thường làm bất cứ việc gì chỉ với mục đích duy nhất là tạo ra tiếng cười sảng khoái nên hành động mang tính chất khác người chứ không mang tính chất ngụ ý. Những người điên trong truyền thống thì thường trình diễn những việc càng khó hiểu hơn. Hề như một nhân vật mang tính chất huyền thoại. Sân khấu hề giàu tính trực quan và du diễn.
Đó cũng là một thành phần của văn hóa dân gian. Sân khấu hề là sân khấu toàn dân, sống theo qui luật tự do. Khi sân khấu còn diễn là khán giả còn sống trong không khí của nó. Đó cũng là tinh thần, bản chất của sân khấu hề dân gian.
Bản thân cuộc sống diễn trò và trò diễn lại trên sân khấu. Hề cũng chính là khán giả của sân khấu cuộc đời và là diễn viên thể hiện cuộc đời trên sân khấu theo nguyên tắc tiếng cười. Lịch sử hề 1.1 Đời sống dân gian Những anh hề đầu tiên xuất hiện từ thời Hi Lạp – La Mã. Buổi diễn đầu tiên năm 1000 tr.
Họ trình diễn trong các nghi lễ nhà thờ, nơi chợ búa và các khu giải trí. Hề, điên lẫn những người chuyên gây cười lúc bấy giờ đều được gọi là Zany. Vì vậy, Từ điển bách khoa Wikipedia có nhắc tới “clown” đồng nghĩa với “fool” và “zany”. Hi Lạp – La Mã tan rã.
Nhân dân Hi La phải đi tha phương khắp nơi. Họ đem truyền thống hề đến các nước lân cận. Người dân trình diễn hề như một phương thức để sinh tồn bởi cuộc sống ngày càng khó khăn hơn. Hề dần dần mang tính chất chuyên nghiệp và trình diễn lưu động khắp nơi.
Vào những năm 1500, commedia dell’arte ra đời. Zany là nhân vật chính. Họ phát triển tài năng và trở thành những hề có tên tuổi mãi cho tới bây giờ, nhất là ở Ý. Commedia ảnh hưởng từ những anh hề kì dị trong lễ hội carnavan tới những vở kịch tôn giáo hoặc những nghi lễ thần bí, và bắt đầu từ những anh hề lang thang nơi chợ búa.
Hề ảnh hưởng rộng rãi nơi công cộng lẫn những nơi đòi hỏi sự uy nghiêm. Cuối Trung Cổ, mốt thời thượng là nuôi hề. Nhiều hề chuyên đi lưu diễn trở thành hề trong nhà. Phong cách của hề lưu diễn có khi bắt chước theo phong cách của hề trong nhà.
Từ giữa thế kỉ XV, các hoàng gia Châu Âu dùng hề điên để giải trí, gọi là các “Court Jesters”. Họ cũng là những người biễu diễn xiếc với trang phục lòe loẹt và hết sức kì quặc. Các hội hè càng không thể thiếu anh hề. Bên cạnh Carnavan còn có Hội chàng ngốc, Hội con lừa, Hội tiếng cười Phục Hưng.
Hề xuất hiện theo nghi thức giả trang ngay cả trong ngày lễ tôn giáo. Một số truyện Ailen coi anh hề tương đồng với giáo sĩ, (drui - giáo sĩ và druith - anh hề). Nhưng điều này có tính chất giễu nhại [18, 395] bởi hề vạch rõ tính hai mặt của con người. Hề còn được phú cho khả năng có thể chữa được một số bệnh (theo quan niệm của một vài dân tộc).
Hề có ở khắp mọi quốc gia và mọi thời đại. Hầu hết mỗi nền văn hóa đều có hề. Có thể điểm qua một số tên tuổi hề nổi tiếng vượt thời gian: Auguste, Badin – hề gốc Pháp thời Trung Cổ Bobo – hề gốc Tây Ban Nha những năm 1500 Buffoon, Cabotin – hề gốc Ý những năm 1500 Chou – hề gốc Trung Quốc Excentrique –hề gốc Pháp chuyên độc diễn Fool, Gleeman – hề gốcAnh thời Trung Cổ Gracioso – hề gốc Tây Ban Nha cuối những năm 1500 Hano – hề gốc Mỹ Harlequin – hề nổi tiếng từ hài kịch ứng tác và kịch pantomine (một loại kịch câm thần thoại Anh) Jack Pudding – hề gốc Anh những năm 1600 Jester, Joey, Jongleur – hề gốc Âu thế kỉ thứ chín Minnesinger – hề gốc Đức những năm1100-1400 Narr – hề gốc Đức những năm 1600 Pedrolino – hề nổi tiếng từ hài kịch ứng tác Pierrot – hề gốc Pháp Tramp – hề gốc Mỹ Trickster – hề mang tính chất huyền thoại của nhiều nền văn hóa Vita và Vidusaka – hề gốc Ấn Độ Whiteface và Zany – hề gốc Ý Chú Tễu – hề Việt Nam Petorusks – hề gốc Nga Pusk – hề gốc Anh Vduchaka – hề gốc Ấn Độ Kagaro – hề gốc Thổ Nhĩ Kì Chàng Quách – hề gốc Trung quốc… Mặc dù mỗi hề có một tên riêng song họ vẫn mang phong cách chung của hề truyền thống. Mỗi hề lại tự sáng tạo phong cách hề đặc trưng cho riêng mình.
Hề bước lên sân khấu 1. Sự hình thành các lớp hề Kịch có ba loại hề cơ bản. Whiteface (hề mặt trắng): Đây là loại hề cổ điển được nhớ tới trước tiên khi nghĩ tới hề. Họ lưu diễn ở rạp xiếc, khá thông minh so với các loại hề khác, là người đả phá xã hội gay gắt nhất, trở thành hề chống đối điển hình.
Whiteface lãnh đạo và tổ chức cho hề khác biểu diễn, sử dụng vẻ hề và vẻ ngoài loắt choắt để khám phá bí ẩn trong con người. Tuy nhiên có khi whiteface cũng là người chậm chạp, ngu đần, chọc giận kẻ khác hay tự làm trò… để gây cười. Xuất hiện đầu tiên ở nhà hát kịch Hi Lạp, whiteface ban đầu không trang điểm nhằm bộc lộ đặc điểm bản thân một cách trung thực. Hiệu ứng ánh sáng thiếu thốn.
Vì thế, nền trắng với những điểm đen trên mặt phục vụ tốt cho việc nhận dạng hề, nên có tên là “whiteface”. Whiteface cũng có thể trang điểm không theo phong cách truyền thống, trở thành auguste. August (“hề” nhưng nghiêm): bắt nguồn từ Tom Belling, diễn viên Mỹ trình diễn trong một rạp xiếc ở Đức. Lớp hề này thường khá lém lỉnh, am hiểu sâu rộng, hỗ trợ rất lớn cho nhân vật chính và tạo ra những tình huống gây cười.
Họ ca hát, nhảy múa, làm đủ trò quăng ném đồ đạc. Whiteface và auguste phối hợp rất ăn ý. Whiteface diễn hề quanh nhân vật chính, còn auguste vụng về hơn nên diễn vai điên. Lớp hề này chủ trương vô chính phủ, có tích cách khéo léo nhưng địa vị lại thấp hơn whiteface.
August có khi được gọi là hề xiếc. Jester nổi tiếng ở tuổi trung niên nhờ cách pha trò mà không cần trang điểm theo phong cách hề thuyền thống. Tranh miêu tả jester đặt tại lối vào của các lâu đài, chứng tỏ vai trò quan trọng của họ. Jester được nói đến trong xã hội bộ tộc nguyên thủy.
Jesters được cho là “tư duy” của Châu Âu Trung Cổ bởi họ luôn sóng đôi với vua chúa. Các quốc vương hiểu rõ sự hữu dụng khi giữ bên mình một người như thế. Tuy nhiên, jester không được hoàn toàn miễn tội nên họ thường tranh luận trong sự cân nhắc và trở thành người diễn vai điên. Truyền thống jester Anh kết thúc khi Charles I bị lật đổ sau chiến tranh dân sự và đất nước của những người theo Chúa không có chỗ thừa cho jesters.
Kịch Anh cũng chịu chung số phận và họ phải di chuyển sang Tân Ireland. Ở Pháp và Ý, jester lưu diễn với hình thức kịch mới là commedia dell'arte, nổi tiếng nhất là Punch và Judy. Jester kết thúc thực sự tại cách mạng Pháp năm 1799. Họ được cho là anh hùnh về việc "làm sống lại truyền thống cổ truyền vinh quang của hề dân gian".
April Fool’ Day, Carnavan là những ngày đặc biệt của hề. Hề diễn bằng kịch câm, hát rong khắp phố, trình diễn các nền văn hóa dân gian. Với lối phúng dụ đặc biệt của sân khấu, hề mua vui cho khán giả dưới nhiều hình thức biểu diễn khác nhau. Hề trên sân khấu Anh trước Shakespeare Sự suồng sã đối với tôn giáo đã khuyến khích cho hề xuất hiện trong kịch lễ thức.
Khi đạt tới cái nhìn vượt thời đại, sự thật, chân lí, quan điểm cá nhân không được hoan nghênh ở nhà thờ, nơi mà lẽ ra là mưu cầu hạnh phúc cho mọi người. Ngược lại, nhà thờ chỉ tìm cách nâng cao uy quyền thông qua những bài thuyết giáo. Kịch tiền hiện đại phục vụ cho kịch nghi thức chỉ nhằm nhấn mạnh đức tin. Thế kỉ XV – XVI, kịch luân lí xuất hiện.
Ý nghĩa không những thể hiện qua thiện thần và lời răn sau cùng mà mà cóm thể hiện thông qua hề nhưng điều này chưa được công khai. Cải cách tôn giáo mang lại nhiều đổi mới.