Chương I XÃ HỘI HY LẠP CỔ ĐẠI VÀ NHỮNG ĐẶC ĐIỂM TRIẾT HỌC K hông phải ngẫu nhiên mà Hy Lạp cổ đại trở thành một trong ba cái nôi của nền văn minh cổ đại. Thành quả mà người Hy Lạp cổ đại đạt được có những cơ sở thực tiễn dựa trên điều kiện tự nhiên phong phú, đa dạng, giàu có cộng với tài thao lược, kinh bang tế thế của các bậc quân vương, sự hiền tài của các nhà thông thái. Nhờ vậy, Hy Lạp cổ đại đã vươn mình trỗi dậy, thống lĩnh thế giới cả về phương diện kinh tế, quân sự và đời sống văn hóa, tinh thần. I- BỨC TRANH CHUNG VỀ XÃ HỘI HY LẠP CỔ ĐẠI 1.
Điều kiện tự nhiên của Hy Lạp cổ đại Hơn 4.000 năm về trước, từ sông Danube, một tộc người du mục là Hellenes thuộc xứ Hellades tiến dần về phương nam tìm những đồng cỏ xanh tốt để chăn thả gia súc và cuối cùng đã dừng chân, định cư ở bán đảo Greece, 17 do vậy, ngày nay, người châu Âu gọi họ là Greece. Còn tên Hy Lạp là theo phiên âm (Hellenes) của người Hán trước đây. Tên chính thức theo thông lệ quốc tế của Hy Lạp là Cộng hòa Hy Lạp. Cộng hòa Hy Lạp ngày nay là một quốc gia thuộc khu vực châu Âu, nằm phía nam bán đảo Balkan, giáp với các nước Albania, Cộng hòa Macedonia và Bulgaria về phía bắc, giáp với Thổ Nhĩ Kỳ về phía đông.
Biển Aegea bao bọc phía đông và phía nam, còn biển Ionia nằm ở phía tây. Phần lớn địa hình của đất nước là núi non hiểm trở xen giữa các bình nguyên, thổ nhưỡng hợp với các loại cây như nho, ôliu. Hy Lạp có rất nhiều những hòn đảo lớn nhỏ thuộc khu vực Địa Trung Hải. Về lãnh thổ, Hy Lạp cổ đại rộng lớn hơn Hy Lạp ngày nay rất nhiều, nó không chỉ đơn thuần là bán đảo Hy Lạp ngày nay, mà còn các khu vực chịu ảnh hưởng của văn hóa Hy Lạp như Kypros và quần đảo Aigeus, dải bờ biển Aigeus của Anatolia, Sicilia, miền Nam Italia và một số vùng đất khác nơi người Hy Lạp cổ đại định cư ven biển Illyria, Thrake, Egypt, Cyrenaica, miền nam xứ Gaule, đông và đông bắc bán đảo Iberia, Taurica.
Sau cuộc chinh phạt thế giới của Alexander Macedonia (336 - 323 TCN), thuộc địa của Hy Lạp cổ đại trải rộng từ đảo Sicilia (Italia ngày nay) sang tận Ấn Độ. Tuy có một lãnh thổ rộng lớn bao la như vậy, nhưng trung tâm kinh tế - văn hóa của Hy Lạp từ bao đời vẫn là vùng biển Aigeus và trung tâm là thành phố Athens. Do vị trí địa lý, Hy Lạp cổ đại không có những đồng bằng rộng lớn và màu mỡ như các quốc gia 18 khác để phát triển nông nghiệp, nhưng lại có một địa thế thuận lợi để phát triển thủ công nghiệp, đặc biệt là các nghề như kim khí, gia công đồ trang sức, đồ gốm, đồ gỗ, thuộc da, rượu nho, dầu ô liu, khai thác hải sản. Do nằm cạnh biển và có nhiều hải cảng lớn, nên rất thuận lợi cho người Hy Lạp cổ đại thông thương buôn bán, trao đổi hàng hóa với các quốc gia khác.
Hy Lạp cổ đại là quốc gia có nhiều danh lam thắng cảnh tự nhiên nổi tiếng, đặc biệt là dãy núi Olympus, tương truyền là nơi trú ngụ của các vị thần và là nguồn cảm hứng cho sáng tạo nghệ thuật của người Hy Lạp cổ đại. Hy Lạp nằm ở địa thế giáp ranh giữa đông và tây bán cầu nên cũng rất thuận lợi cho việc giao lưu văn hóa Đông - Tây. Chính vì vậy, Hy Lạp cổ đại trở thành điểm hội tụ của văn hóa Cận Đông, Ấn Độ và văn hóa châu Âu, đồng thời tạo điều kiện cho người Hy Lạp cổ truyền bá văn hóa của mình cho các dân tộc khác. Những điều kiện tự nhiên nêu trên chính là cơ sở tiền đề cho Hy Lạp cổ đại phát triển kinh tế - xã hội.
Nhờ phát huy được thế mạnh của mình, Hy Lạp cổ đại đã sớm trở thành một quốc gia giàu có về kinh tế, hùng mạnh về quân sự và đa dạng, phong phú về khoa học, nghệ thuật, đặc biệt là sự phát triển rực rỡ của triết học. Triết học cổ đại Hy Lạp đã trở thành tâm điểm tranh luận của các nhà tư tưởng thời cổ đại, đặt ra nhiều vấn đề bức thiết của cuộc sống đương thời và còn lan tỏa ảnh hưởng cho đến tận ngày nay. Đặc điểm xã hội Hy Lạp cổ đại Theo lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C. Mác, Hy Lạp cổ đại là một chế độ xã hội được thiết lập theo mô hình chiếm hữu nô lệ điển hình, khác với chế độ xã hội đẳng cấp cổ đại phương Đông với những đặc điểm sau: Thứ nhất, trong xã hội Hy Lạp cổ đại đã có sự phân công lao động và nghề nghiệp rõ ràng giữa nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp, giữa lao động trí óc và lao động chân tay.
Sự phân công lao động và nghề nghiệp này tạo thuận lợi cho một số người có điều kiện (kinh tế, thời gian) sáng tạo khoa học - nghệ thuật. Ngoại trừ Socrates, các triết gia khác phần lớn đều xuất thân từ gia đình giàu có nên không phải bận rộn với việc mưu sinh mà chỉ chuyên tâm vào công việc nghiên cứu thế giới và sáng tạo khoa học, nghệ thuật. Thứ hai, ở các quốc gia cổ đại phương Đông, sự thống trị của chế độ quân chủ chuyên chế đi liền với nó là thế giới quan tôn giáo thần bí đã nhất thể hóa chính trị. Trái lại, ở Hy Lạp cổ đại, chế độ cộng hòa dân chủ là nhân tố quan trọng hàng đầu cho sự phát triển của tài năng sáng tạo, mở ra xu hướng đa nguyên chính trị, tạo động lực cho sự phát triển triết học.
Nhờ có một hệ thống chính trị dựa trên chủ nghĩa đa nguyên mà triết học Hy Lạp cổ đại phát sinh nhiều trường phái khác nhau, mỗi trường phái nghiên cứu chuyên sâu một khía cạnh, tạo nên một bức tranh muôn màu muôn vẻ của thế giới triết học. 20 Thứ ba, nếu tổ chức xã hội phương Đông được kiến tạo theo mô hình kim tự tháp đẳng cấp, trên cùng là vua, thứ đến là tầng lớp quan lại, quý tộc, tiếp theo là sĩ (sĩ phu), cuối cùng là dân (nông - công - thương), thì ở Hy Lạp cổ đại, mô hình cấu trúc xã hội hoàn toàn khác, xã hội chủ yếu phân thành hai giai cấp là chủ nô (quý tộc) và nô lệ (dân nghèo). Các học giả, triết gia phần lớn thuộc về giai cấp chủ nô, tầng lớp quý tộc, họ có cả điều kiện kinh tế lẫn năng lực tư duy, nên có thì giờ nghiên cứu thế giới. Plato đã mở học viện triết học (Academy)1, Aistotle mở trường trung học (Lyceum)2.
Chính tại những cơ sở giáo dục này, nhiều nhà khoa học đã được đào tạo một cách cơ bản, đây cũng là nơi sinh hoạt học thuật của những hội viên có bằng cấp, họ tranh luận khoa học sôi nổi, khởi đầu cho nền khoa học châu Âu sau này. Các học viện, trường học do các triết gia ________________ 1. Tên gọi này có nguồn gốc từ một học viện triết học của Plato (Plato's school of philosophy) được thành lập vào năm 385 TCN ở vùng đất Akademia, thành phố Athens. Lyceum là từ Latin được phiên âm từ tiếng cổ Hy Lạp Λύκειον (“Lykeion”), tên của một phòng tập thể hình được xây dựng để hiến tặng Apollo Lyceus.
Tên gọi Lyceum có nguồn gốc ban đầu từ một trường học lưu động của Aristotle, sau đó một số quốc gia lấy tên này để gọi một loại trường học tương đương bậc trung học phổ thông. Ví dụ người Đức gọi là “Lykeion”, người Anh gọi là “Lyceum”, người Pháp gọi là “Lycée“, người Nga phiên âm theo tiếng Pháp. 21 sáng lập đã trở thành trung tâm đào tạo nhân tài dựa trên nguyên tắc: King - Philosopher (nhà vua - triết gia), cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội1. Nhờ được đào tạo một cách căn bản như vậy, nên các bậc vua, chúa và quan chức Hy Lạp cổ đại có trình độ nhận thức cao, có thế giới quan khoa học để từ đó xây dựng được một mô hình xã hội đạt đến mức độ tiêu chuẩn classic (cổ điển), tức một khuôn mẫu chuẩn trên mọi phương diện: hệ thống chính trị, cơ cấu kinh tế, kiến trúc đô thị, giáo dục đào tạo, phát triển khoa học, v.
Sự phân kỳ lịch sử Hy Lạp cổ đại Hy Lạp là quốc gia có bề dày lịch sử, trong đó cổ đại là thời kỳ rực rỡ nhất, chứa đựng cả những bản anh hùng ca hùng tráng lẫn những khúc bi tráng do chiến tranh mang lại. Lịch sử Hy Lạp cổ đại được chia thành ba thời kỳ chính: a) Thời kỳ văn hóa Crete - Mycenae (khoảng 2000 - 1200 TCN). Theo một số truyền thuyết, người Hy Lạp đã di chuyển về phía nam theo hướng bán đảo Balkan thành nhiều đợt vào cuối thiên niên kỷ III TCN, lần cuối cùng vào lúc cuộc xâm lăng của người Dorian. Ở thời kỳ này, kinh tế và văn hóa phát triển, tập trung tại vùng Crete và vùng đồng bằng Mycene.
Nông nghiệp và tiếp đến là thủ ________________ 1. Plato luôn mơ ước một nhà nước cai trị bằng triết gia, trong cuốn, ông cho rằng, cái ác của thế giới sẽ chỉ dừng lại khi triết gia làm vua hay vua là triết gia. 22 công nghiệp ra đời, xuất hiện các chữ viết và con số đầu tiên, xã hội giai đoạn này có hình thức hỗn mang giữa công xã nguyên thủy và chiếm hữu nô lệ. b) Thời kỳ Homeros (khoảng 1200 - 900 TCN).
Thời kỳ này đánh dấu bằng các cuộc thiên di của người Ionia Dorian xuống miền Trung và Nam Hy Lạp, cũng như giai đoạn suy tàn và sụp đổ của nền văn minh Mycenae. Theo sử sách ghi chép lại, đây là thời kỳ diễn ra chiến tranh thành Troia - một cuộc chiến được miêu tả khá chi tiết trong hai sử thi Iliad và Odyssey của Homer - một người hát rong, thi sĩ mù sống vào nửa đầu thế kỷ VIII TCN. Do vậy, thời đại này lấy tên là Homere. Sử thi Iliad và Odyssey là những tác phẩm có giá trị trong văn học Hy Lạp cổ đại, phản ánh những gì con người mong muốn, những gì khiến con người tuyệt vọng và cách thức họ làm chủ cuộc sống của mình; miêu tả sự thật về một nền văn minh tiền sử đã có ảnh hưởng mạnh đến nghệ thuật, lịch sử và thậm chí đến cả tâm lý học phương Tây sau này.