Phân Lập Và Hoạt Tính Kháng Viêm Của Triterpene Từ Lá Cây Dành Dành Láng (Gardenia philastrei)

Tài liệu nghiên cứu Phân lập và hoạt tính kháng viêm một số triterpene từ lá cây dành dành láng gardenia philastrei, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Phạm Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Đình Hoàng
• Trường học: Trường Đại Học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Kỹ thuật Hóa học
• Đề tài: Phân lập và hoạt tính kháng viêm một số triterpene từ lá cây Dành dành láng (Gardenia philastrei)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT HỌ RUBIACEAE VÀ CHI GARDENIA
• 1.1. Đặc điểm thực vật họ Rubiaceae
• 1.1.1. Loài Ixora stricta Roxb. thuộc họ Rubiaceae
• 1.2. Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học về chi Gardenia
• 1.2.1. Thành phần hóa học
• 1.2.2. Nghiên cứu hoạt tính sinh học
• 1.3. Giới thiệu về thành phần cycloartane trong chi Gardenia
• 1.3.1. Giới thiệu chung
• 1.3.2. Hoạt tính sinh học và ứng dụng của cycloartane
• 1.4. Giới thiệu về cây Dành dành láng (Gardenia philastrei)
• 1.4.1. Đặc điểm thực vật
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu
• 1.5. Giới thiệu về kháng viêm
• 1.5.1. Sơ lược về viêm
• 1.5.2. Các yếu tố tham gia quá trình viêm
• 1.5.3. Các thuốc kháng viêm
• 1.5.4. Sản phẩm từ tự nhiên có hoạt tính kháng viêm
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp chiết các hợp chất từ nguyên liệu thực vật
• 2.2.2. Phương pháp phân lập các hợp chất
• 2.2.3. Phương pháp xác định cấu trúc
• 2.2.4. Phương pháp xác định hoạt tính kháng viêm
• 2.2.4.1. Thiết bị, dụng cụ và hóa chất
• 2.2.4.2. Xử lý mẫu và tạo dịch chiết tổng
• 2.2.4.2.1. Xử lý mẫu thực vật
• 2.2.4.2.2. Quy trình tạo dịch chiết
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Xác định cấu trúc hóa học các hợp chất phân lập được
• 3.1.1. Hợp chất GP1: Coronalolide methyl ester
• 3.1.2. Hợp chất GP2: Sootepin D
• 3.1.3. Hợp chất GP3: Sootepin G
• 3.2. Kết quả thử hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập từ cây G.
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hoạt Tính Kháng Viêm Của Triterpene Từ Lá Cây Dành Dành Láng

Nghiên cứu về hoạt tính kháng viêm của các hợp chất tự nhiên từ thực vật đang thu hút sự chú ý lớn trong lĩnh vực dược lý. Cây Dành dành láng (Gardenia philastrei) là một trong những nguồn tài nguyên quý giá, chứa nhiều triterpene có khả năng kháng viêm. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hợp chất này có thể ức chế sự sản sinh các chất gây viêm trong cơ thể, mở ra hướng đi mới cho việc phát triển thuốc kháng viêm từ thiên nhiên.

1.1. Đặc Điểm Của Cây Dành Dành Láng Và Triterpene

Cây Dành dành láng thuộc họ Rubiaceae, nổi bật với các hợp chất triterpene có hoạt tính sinh học. Các nghiên cứu cho thấy rằng các hợp chất này không chỉ có tác dụng kháng viêm mà còn có khả năng chống oxy hóa, giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Viêm

Nghiên cứu về hoạt tính kháng viêm của triterpene từ lá cây Dành dành láng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cơ chế tác động của các hợp chất này mà còn mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm dược phẩm mới, an toàn và hiệu quả hơn.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Viêm

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc nghiên cứu hoạt tính kháng viêm của triterpene từ cây Dành dành láng vẫn gặp phải một số thách thức. Các vấn đề như sự biến đổi của các hợp chất trong quá trình chiết xuất và phân lập, cũng như việc xác định chính xác cấu trúc hóa học của chúng là những thách thức lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Phân Tích Cấu Trúc Hóa Học

Việc xác định cấu trúc hóa học của các triterpene từ lá cây Dành dành láng thường gặp khó khăn do sự phức tạp trong cấu trúc và sự tương đồng giữa các hợp chất. Điều này đòi hỏi các phương pháp phân tích hiện đại và chính xác.

2.2. Tính Biến Đổi Của Hợp Chất Trong Quá Trình Chiết Xuất

Trong quá trình chiết xuất, các hợp chất có thể bị biến đổi, làm giảm hiệu quả kháng viêm. Việc tối ưu hóa quy trình chiết xuất là cần thiết để đảm bảo thu được các hợp chất có hoạt tính cao nhất.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Viêm Của Triterpene

Để nghiên cứu hoạt tính kháng viêm của triterpene từ lá cây Dành dành láng, các phương pháp chiết xuất và phân lập hiện đại đã được áp dụng. Các hợp chất được chiết xuất từ lá cây và sau đó được thử nghiệm trên các dòng tế bào để đánh giá khả năng ức chế sản sinh nitric oxide.

3.1. Quy Trình Chiết Xuất Triterpene Từ Lá Cây

Quy trình chiết xuất bao gồm việc thu hái lá cây, sau đó sử dụng các dung môi phù hợp để chiết xuất các hợp chất triterpene. Phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) được sử dụng để phân tích và xác định các hợp chất có trong mẫu chiết xuất.

3.2. Thử Nghiệm Hoạt Tính Kháng Viêm Trên Tế Bào

Các hợp chất sau khi phân lập sẽ được thử nghiệm trên dòng tế bào RAW 264 để đánh giá khả năng ức chế sản sinh nitric oxide, một chỉ số quan trọng trong việc đánh giá hoạt tính kháng viêm.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Viêm Của Triterpene

Kết quả nghiên cứu cho thấy cả ba hợp chất triterpene phân lập từ lá cây Dành dành láng đều có khả năng ức chế sản sinh nitric oxide do LPS gây ra. Điều này chứng tỏ rằng các hợp chất này có tiềm năng lớn trong việc phát triển thuốc kháng viêm từ thiên nhiên.

4.1. Đánh Giá Hoạt Tính Kháng Viêm Của Các Hợp Chất

Các thử nghiệm cho thấy rằng các hợp chất GP1, GP2, và GP3 đều có khả năng ức chế sản sinh nitric oxide, cho thấy tiềm năng ứng dụng trong điều trị các bệnh viêm nhiễm.

4.2. So Sánh Hoạt Tính Kháng Viêm Giữa Các Hợp Chất

Kết quả cho thấy rằng mỗi hợp chất có mức độ ức chế khác nhau, mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động và khả năng kết hợp giữa các hợp chất để tăng cường hiệu quả kháng viêm.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Triterpene Trong Y Dược

Nghiên cứu về hoạt tính kháng viêm của triterpene từ lá cây Dành dành láng không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong y dược. Các hợp chất này có thể được phát triển thành các sản phẩm thuốc kháng viêm tự nhiên, an toàn cho sức khỏe.

5.1. Tiềm Năng Phát Triển Sản Phẩm Kháng Viêm Từ Triterpene

Các hợp chất triterpene có thể được phát triển thành các sản phẩm thuốc kháng viêm, giúp điều trị hiệu quả các bệnh viêm nhiễm mà không gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng như các loại thuốc tổng hợp.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Mới Trong Lĩnh Vực Dược Phẩm

Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các loại thuốc từ thiên nhiên, đặc biệt là từ các nguồn tài nguyên thực vật phong phú như cây Dành dành láng, góp phần vào việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Triterpene

Nghiên cứu về hoạt tính kháng viêm của triterpene từ lá cây Dành dành láng đã chứng minh được tiềm năng lớn trong việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho y học và sức khỏe cộng đồng.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hợp chất triterpene từ lá cây Dành dành láng có khả năng kháng viêm mạnh mẽ, mở ra cơ hội cho việc phát triển thuốc kháng viêm tự nhiên.

6.2. Định Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc tối ưu hóa quy trình chiết xuất và phân lập, cũng như đánh giá sâu hơn về cơ chế tác động của các hợp chất này trong điều trị bệnh viêm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Viêm là một phản ứng sinh học quan trọng của cơ thể nhằm bảo vệ trước các tác nhân gây hại, tuy nhiên viêm kéo dài có thể dẫn đến nhiều bệnh lý nghiêm trọng như viêm mãn tính, ung thư, đau tim và đột quỵ. Theo ước tính, các bệnh liên quan đến viêm chiếm tỷ lệ cao trong tổng số bệnh lý toàn cầu, gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng và kinh tế y tế. Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm các hợp chất kháng viêm an toàn, hiệu quả từ nguồn tự nhiên trở thành hướng nghiên cứu cấp thiết.

Cây Dành dành láng (Gardenia philastrei), thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), phân bố chủ yếu tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, Việt Nam. Loài cây này được biết đến với nhiều công dụng trong y học dân gian và tiềm năng dược liệu phong phú, đặc biệt chứa các hợp chất triterpene khung cycloartane có hoạt tính sinh học đa dạng. Tuy nhiên, nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính kháng viêm của loài này còn rất hạn chế, đặc biệt tại Việt Nam.

Mục tiêu của luận văn là phân lập và xác định cấu trúc hóa học của một số hợp chất triterpene từ lá cây Dành dành láng, đồng thời đánh giá hoạt tính kháng viêm của các hợp chất này trên mô hình tế bào đại thực bào RAW 264.7 kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS). Nghiên cứu được thực hiện trên mẫu lá thu hái tại khu Bảo tồn thiên nhiên Bình Châu-Phước Bửu, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, trong khoảng thời gian năm 2020. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ tác dụng dược lý của nguồn dược liệu quý mà còn mở ra hướng phát triển các thuốc kháng viêm mới có nguồn gốc thiên nhiên, an toàn và hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu sau:

• Lý thuyết về viêm và cơ chế sinh học của quá trình viêm: Viêm là phản ứng miễn dịch tự nhiên, trong đó các đại thực bào đóng vai trò trung tâm bằng cách sản sinh các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO), cytokine và yếu tố NF-κB. Việc ức chế sản sinh NO được xem là chỉ số quan trọng đánh giá hoạt tính kháng viêm.

• Mô hình tế bào RAW 264.7 kích thích bằng LPS: Đây là mô hình in vitro phổ biến để đánh giá hoạt tính kháng viêm của các hợp chất, dựa trên khả năng ức chế sản sinh NO trong đại thực bào khi bị kích thích bởi LPS.

• Khung hóa học của triterpene cycloartane: Cycloartane là một loại triterpene đặc trưng bởi bộ khung 9β,19-cyclo-5α-lanostane, có vòng cyclopropan tại vị trí C-9, C-10 và C-19. Các hợp chất thuộc nhóm này đã được chứng minh có hoạt tính kháng viêm đáng kể.

• Phương pháp sắc ký và phổ hiện đại: Sắc ký lớp mỏng (TLC), sắc ký cột (CC), và các kỹ thuật phổ cộng hưởng từ hạt nhân một chiều và hai chiều (1H-NMR, 13C-NMR, DEPT, COSY, HSQC, HMBC) được sử dụng để phân lập và xác định cấu trúc hóa học các hợp chất.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Mẫu lá cây Dành dành láng được thu hái tại khu Bảo tồn thiên nhiên Bình Châu-Phước Bửu, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Mẫu được giám định và xử lý theo quy trình chuẩn, sau đó nghiền thành bột mịn.

• Phương pháp chiết: Chiết lỏng-rắn sử dụng methanol làm dung môi, kết hợp chiết siêu âm ba lần, mỗi lần 24 giờ. Dịch chiết methanol được cô quay chân không thu cặn chiết tổng (792 g).

• Phân đoạn và phân lập: Cặn chiết methanol được tẩm với silica gel và phân đoạn bằng sắc ký cột với dung môi n-hexane, dichloromethane và ethyl acetate. Phân đoạn ethyl acetate (235 g) được chọn để phân lập các hợp chất bằng sắc ký cột silica gel và Sephadex LH-20, thu được ba hợp chất chính ký hiệu GP1, GP2, GP3 với khối lượng lần lượt 15 mg, 13,2 mg và 20 mg.

• Xác định cấu trúc: Sử dụng phổ NMR một chiều và hai chiều, phổ DEPT, COSY, HSQC, HMBC để xác định cấu trúc hóa học chi tiết của các hợp chất phân lập.

• Đánh giá hoạt tính kháng viêm: Thử nghiệm in vitro trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 kích thích bằng LPS (10 μg/mL). Độc tính tế bào được kiểm tra bằng phương pháp MTT ở các nồng độ 0,8; 4; 20; 100 µM. Hoạt tính kháng viêm được đánh giá qua khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) bằng phản ứng Griess, đo quang ở bước sóng 540 nm. Giá trị IC50 được xác định bằng phần mềm TableCurve 2Dv4.

• Timeline nghiên cứu: Thu mẫu và xử lý mẫu thực vật trong năm 2020; phân lập và xác định cấu trúc hợp chất trong vòng 6 tháng; đánh giá hoạt tính sinh học trong 3 tháng tiếp theo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân lập thành công ba hợp chất triterpene cycloartane: Ba hợp chất GP1 (Coronalolide methyl ester), GP2 (Sootepin D), và GP3 (Sootepin G) được phân lập từ phân đoạn ethyl acetate của lá cây Dành dành láng với khối lượng thu được lần lượt là 15 mg, 13,2 mg và 20 mg.

2. Xác định cấu trúc hóa học chính xác: Dữ liệu phổ 1H-NMR, 13C-NMR, DEPT, COSY, HSQC, HMBC cho thấy các hợp chất thuộc nhóm cycloartane triterpene với các nhóm chức đặc trưng như methyl ester, hydroxyl và acid carboxylic, phù hợp với các hợp chất đã biết trong chi Gardenia.

3. Hoạt tính kháng viêm rõ rệt: Cả ba hợp chất đều thể hiện khả năng ức chế sản sinh nitric oxide trong tế bào RAW 264.7 kích thích bởi LPS. Giá trị IC50 lần lượt là khoảng 3,2 µM cho GP1, 4,5 µM cho GP2 và 2,8 µM cho GP3, cho thấy GP3 có hoạt tính mạnh nhất. So sánh với thuốc chuẩn L-NMMA, các hợp chất này có hiệu quả tương đương hoặc cao hơn trong việc ức chế NO.

4. Độc tính tế bào thấp: Ở các nồng độ thử nghiệm, các hợp chất không gây độc đáng kể lên tế bào RAW 264.7, đảm bảo tính an toàn cho ứng dụng dược liệu.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân lập và xác định cấu trúc ba hợp chất cycloartane từ lá Dành dành láng phù hợp với các nghiên cứu trước đây về thành phần hóa học của chi Gardenia, vốn giàu các triterpene có hoạt tính sinh học đa dạng. Hoạt tính ức chế sản sinh NO của các hợp chất này chứng minh tiềm năng kháng viêm mạnh mẽ, phù hợp với cơ chế sinh học của viêm liên quan đến đại thực bào và các chất trung gian như nitric oxide.

So với các nghiên cứu trước, giá trị IC50 của các hợp chất phân lập trong nghiên cứu này tương đương hoặc tốt hơn nhiều hợp chất cycloartane đã được báo cáo, cho thấy sự ưu việt của nguồn dược liệu bản địa Việt Nam. Việc không phát hiện độc tính tế bào ở nồng độ thử nghiệm cũng là điểm cộng lớn, giúp mở rộng khả năng ứng dụng trong phát triển thuốc kháng viêm tự nhiên.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ đường cong ức chế NO theo nồng độ hợp chất, bảng so sánh IC50 giữa các hợp chất và thuốc chuẩn, cũng như biểu đồ tỷ lệ tế bào sống sót theo nồng độ để minh họa tính an toàn. Những kết quả này góp phần làm rõ cơ chế tác động của các triterpene cycloartane trong việc điều hòa quá trình viêm, đồng thời khẳng định giá trị khoa học và thực tiễn của cây Dành dành láng trong nghiên cứu dược liệu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển quy trình chiết xuất và phân lập quy mô lớn: Áp dụng các phương pháp sắc ký hiện đại kết hợp với chiết siêu âm để tăng hiệu suất thu nhận các hợp chất cycloartane, nhằm phục vụ nghiên cứu sâu hơn và sản xuất dược liệu. Thời gian thực hiện dự kiến 12 tháng, do các viện nghiên cứu và doanh nghiệp dược liệu phối hợp thực hiện.

2. Nghiên cứu cơ chế tác động sinh học chi tiết: Tiến hành các thử nghiệm in vitro và in vivo để làm rõ cơ chế ức chế viêm của các hợp chất, đặc biệt trên các con đường tín hiệu NF-κB, MAPK và cytokine. Mục tiêu nâng cao hiểu biết khoa học và phát triển thuốc mới trong vòng 18 tháng, do các phòng thí nghiệm chuyên ngành dược lý đảm nhiệm.

3. Đánh giá độc tính và dược động học: Thực hiện các nghiên cứu độc tính cấp và mạn tính, cũng như khảo sát dược động học để đảm bảo an toàn và hiệu quả khi ứng dụng lâm sàng. Thời gian thực hiện 12-24 tháng, phối hợp giữa các trung tâm nghiên cứu và bệnh viện.

4. Ứng dụng phát triển sản phẩm dược liệu và thực phẩm chức năng: Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất phát triển các sản phẩm kháng viêm từ chiết xuất lá Dành dành láng, hướng tới thị trường trong nước và xuất khẩu. Thời gian triển khai 24 tháng, do các doanh nghiệp dược liệu và công ty thực phẩm chức năng thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu dược liệu và hóa học tự nhiên: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của triterpene cycloartane từ cây Dành dành láng, hỗ trợ nghiên cứu phát triển thuốc mới.

2. Chuyên gia y học cổ truyền và dược học: Thông tin về hoạt tính kháng viêm và cơ chế tác động giúp ứng dụng cây Dành dành láng trong điều trị các bệnh viêm mãn tính và phát triển các bài thuốc dân gian hiện đại.

3. Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và thực phẩm chức năng: Cơ sở khoa học để phát triển sản phẩm chiết xuất tự nhiên có hoạt tính kháng viêm, an toàn, đáp ứng nhu cầu thị trường ngày càng tăng về sản phẩm thiên nhiên.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành Kỹ thuật Hóa học, Dược học, Sinh học: Tài liệu tham khảo quý giá về quy trình chiết xuất, phân lập hợp chất và đánh giá hoạt tính sinh học, giúp nâng cao kỹ năng nghiên cứu thực nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chọn lá cây Dành dành láng để nghiên cứu hoạt tính kháng viêm?
   Lá Dành dành láng chứa nhiều hợp chất triterpene cycloartane có tiềm năng sinh học cao. Ngoài ra, loài cây này phân bố rộng và được sử dụng trong y học dân gian, tạo cơ sở khoa học để khai thác dược liệu bản địa.

2. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá hoạt tính kháng viêm?
   Hoạt tính kháng viêm được đánh giá bằng khả năng ức chế sản sinh nitric oxide trong tế bào đại thực bào RAW 264.7 kích thích bởi LPS, sử dụng phản ứng Griess để đo nồng độ NO.

3. Các hợp chất phân lập có độc tính không?
   Kết quả thử nghiệm độc tính bằng phương pháp MTT cho thấy các hợp chất GP1, GP2, GP3 không gây độc tế bào đáng kể ở các nồng độ thử nghiệm, đảm bảo an toàn cho ứng dụng tiếp theo.

4. Giá trị IC50 của các hợp chất so với thuốc chuẩn như thế nào?
   Các hợp chất có giá trị IC50 trong khoảng 2,8 – 4,5 µM, tương đương hoặc tốt hơn so với thuốc chuẩn L-NMMA, cho thấy hiệu quả ức chế NO mạnh mẽ.

5. Luận văn có đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo không?
   Có, luận văn đề xuất nghiên cứu cơ chế tác động chi tiết, đánh giá độc tính và dược động học, cũng như phát triển quy trình chiết xuất quy mô lớn và ứng dụng sản phẩm dược liệu.

Kết luận

• Phân lập thành công ba hợp chất triterpene cycloartane từ lá cây Dành dành láng, xác định cấu trúc hóa học chính xác bằng các phương pháp phổ hiện đại.
• Các hợp chất GP1, GP2, GP3 thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh qua ức chế sản sinh nitric oxide trong tế bào RAW 264.7 kích thích LPS với giá trị IC50 thấp và độc tính tế bào thấp.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ tác dụng dược lý của nguồn dược liệu quý, mở rộng cơ sở dữ liệu hóa học và sinh học cho chi Gardenia tại Việt Nam.
• Đề xuất phát triển quy trình chiết xuất quy mô lớn, nghiên cứu cơ chế tác động và ứng dụng sản phẩm dược liệu trong điều trị viêm.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và chuyên gia y học ứng dụng kết quả để phát triển thuốc kháng viêm tự nhiên an toàn, hiệu quả trong tương lai gần.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU Từ nhiều thế kỷ nay, thực vật không chỉ là nguồn cung cấp dinh dưỡng cho con người mà còn được sử dụng làm dược liệu và phương thuốc chữa bệnh quý. Việt Nam có một thảm thực vật vô cùng phong phú và đa dạng, chính vì vậy có tiềm năng to lớn trong việc nghiên cứu phát triển các loại thuốc trong điều trị bệnh. Nghiên cứu hóa học các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học là hướng nghiên cứu được nhiều nhà khoa học quan tâm nhằm tìm ra các tác nhân điều trị mới trong các lĩnh vực điều trị như ung thư, các bệnh viêm nhiễm, điều trị miễn dịch. Đó là những nghiên cứu cơ bản về xác định thành phần hóa học và tìm ra hoạt chất thể hiện hoạt tính và tác dụng chữa bệnh.

Dành dành (Gardenia) là một chi thực vật có hoa thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) là cây trồng rất gần gũi với nhân dân ta. Chúng thường phân bố dọc bờ sông, bờ suối, lùm bụi ẩm thấp từ vùng rừng núi đến đồng bằng và vùng cát ven biển. Từ lâu Dành dành đã được chú ý vì những công dụng của nó trong y dược cũng như làm cảnh. Nhiều loài Gardenia là các cây trong y học truyền thống các nước [1].

Theo các nghiên cứu trước đây, thành phần hóa học thuộc chi Gardenia được biết đến với các terpenoid, flavonoid, iridoid, steroid, alkane, ester, glycoside và một số acid hữu cơ giàu hoạt tính sinh học như chống viêm, hạ sốt, lợi tiểu, kháng khuẩn, chống oxy hóa, cầm máu,.Một số loài thuộc chi Gardenia được sử dụng trong y học cổ truyền ở một số nước dùng làm thuốc chữa các bệnh như nhuận tràng, viêm gan, trị đau đầu, hen suyễn,.Những nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài thuộc chi Gardenia ở Việt Nam nói chung và cây Gardenia philastrei nói riêng còn rất hạn chế. Do đó, nội dung nghiên cứu của đề tài nhằm phát hiện thành phần hóa học và hoạt tính sinh học quý báu góp phần chứng minh giá trị dược dụng của loài. Kết quả nghiên cứu sẽ làm tăng giá trị khoa học và thực tiễn góp phần khai thác sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên phong phú của đất nước. Trên cơ sở đó, luận văn này tập trung vào: “Phân lập và hoạt tính kháng viêm một số triterpene từ lá cây Dành dành láng (Gardenia philastrei)”.

1 Mục tiêu của đề tài: Nghiên cứu nhằm tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính sinh học góp phần làm sáng tỏ tác dụng dược lý của nguồn dược lý quý, đồng thời đóng góp vào cơ sở dữ liệu hóa học, sinh học và phát triển các loại thuốc mới. Nội dung của đề tài: 1. Phân lập một số hợp chất từ cây Dành dành láng Gardenia philastrei bằng các phương pháp sắc ký. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được bằng các phương pháp phổ hiện đại.

Đánh giá hoạt tính kháng viêm của các hợp chất phân lập được.1 Đặc điểm thực vật họ Rubiaceae và chi Gardenia 1.1 Họ Rubiaceae Họ Cà phê (Rubiaceae) là họ thực vật trong bộ Gentianales, trong lớp Magnoliopsida, và thuộc nhóm thực vật hạt kín lớn thứ tư [2]. Họ Rubiaceae được nhà thực vật học người Pháp Antoine Laurent de Jussieu mô tả lần đầu tiên vào năm 1789. Mặc dù Jussieu là người đã mô tả chúng, nhưng một số nhà thực vật học cho rằng người đã đóng góp vào các ký tự hiện đại cho việc phân loại họ này là nhà thực vật học Augustin Pyrame de Candolle vào năm 1830. De Candolle đã sử dụng các đặc điểm phân loại học thu được từ cấu trúc thực vật như loại, hình dạng và kích thước của quả, số lượng hạt, và sự hiện diện của các chùm hoa dạng chùm.

Điều này đã giúp ông tạo ra một bảng phân loại khoảng 19 bộ lạc và phụ thuộc của Rubiaceae [3]. Hiện nay, phân loại theo hệ thống phân loại của họ gồm 3 phân họ (Rubioideae, Cinchonoideae và Ixoroideae), 650 chi và hơn 13100 loài. Họ Rubioideae bao gồm cây thân thảo và cây bụi, trong khi Cinchonoideae và Ixoroideae là cây gỗ và cây bụi [4]. Các loài trong họ này phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, ít khi phân bố ở vùng ôn đới.

New Guinea, Colombia và Velezuela là các quốc gia được ghi nhận nhiều nhất về các loài thực vật này. Cho đến nay sự hiện diện của nó ở vùng Bắc Cực vẫn chưa được biết [5]. Việt Nam là nước nằm trong khu vực nhiệt đới, do đó họ Cà phê (Rubiaceae) rất đa dạng và phong phú, hiện biết với khoảng 90 chi và 430 loài [2]. Họ Cà phê (Rubiaceae) là thực vật trên cạn, chủ yếu là những cây gỗ thấp, cây bụi hay nửa bụi, đôi khi là những cây thân thảo hay cây dưa leo.

Dạng thân thảo có nhiều ở vùng ôn đới và lạnh, trong khi ở vùng nhiệt đới cây bụi, cây trung bình đến lớn chiếm ưu thế. Nhiều loài cây bụi cỡ trung bình là thành phần của thảm thực vật phát triển dưới tán thực vật trong các khu rừng nhiệt đới [5]. Hình thái của lá: Lá đơn, mọc đối có lá kèm, lá kèm có nhiều dạng khác nhau. Lá kèm có khi phát triển to bằng lá thường do đó nom như lá mọc vòng.

Hình thái của hoa: Hoa thường tập hợp thành cụm hoa hình xim, có khi xếp khít nhau gần như đầu (dây Câu đằng). Mẫu 5 hoặc mẫu 4. Đài kém phát 3 triển. Có 4 - 5 răng dính với bầu.

Trường hợp 4 – 5 cánh thường phát triển tiền khai van, lợp hay vặn. Bộ nhị có số lượng bằng số thùy của tràng và nằm xen kẽ với tràng, dính vào ống hoặc họng tràng. Bộ nhụy gồm hai lá noãn dính nhau thành bầu dưới. Núm nhụy hình đầu hoặc chẻ đôi.

Hình thái của quả: Quả thịt hay quả nang. Tất cả quả sinh bởi một cụm hoa, có thể dính liền nhau thành một quả tụ. Hình thái của hạt: Hạt có thể có cánh [6].1 Loài Ixora stricta Roxb. thuộc họ Rubiaceae Cơ chế sinh sản: Họ Rubiaceae phần lớn sử dụng động vật làm phương tiện thụ phấn và phát tán.

Côn trùng dẫn đầu nhóm hiệu quả nhất trong việc nhân giổng các loài thực vật này, tuy nhiên chim ruồi và các loài chim khác cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Một số họ Rubiaceae không có hoa sặc sỡ, sản lượng mật hoa thấp và không có mùi để thu hút các tác nhân thụ phấn thì sử dụng các cơ chế khác để phân phối phấn hoa. Ví dụ, loài hải quỳ phân tán nó bằng cách sử dụng gió để sinh sản [7].2 Chi Gardenia Theo một số sách Trung Quốc, Dành dành còn có tên là Nam hương, Chi tử, Mẫu đơn hay Bạch hải đường. Về mặt khoa học, chi Dành dành (Gardenia) là một chi thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), có khoảng hơn 250 loài thực vật có hoa trong họ Cà phê (Rubiaceae), có nguồn gốc ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới của châu Phi, miền nam châu Á và châu Đại Dương [8].

Chi Dành dành được nhà khoa học Ellis đặt tên là Gardenia vào năm 1761 để tưởng nhớ nhà tự nhiên học người Mỹ Alexander Garden [9]. Các loài thuộc chi Dành dành (Gardenia) có giá trị chữa bệnh cao và do đó có tầm quan trọng thương mại. 4 Về đặc điểm hình thái, Gardenia là một thường xanh (cây lâu năm) cây bụi, cao 2-8 feet, chiều rộng cũng tương tự, tùy thuộc vào giống cây trồng. Tốc độ tăng trưởng của nó là vừa.

Các lá dày, bóng, lá màu xanh đậm, hình bầu dục hoặc thu hẹp, dài 3-5 inches, và 1-3/2 inch. Lá xắp xếp thành vòng. Các sáp, hoa trắng rất thơm, dài 2-5 inches, thường được sinh ra đơn lẻ trong các trục lá. Tùy thuộc vào giống cây trồng, hoa có thể là đơn hoặc kép [10].

Loại cây này ra hoa từ khoảng giữa mùa xuân đến giữa mùa hè và nhiều loài có mùi thơm rất mạnh. Việc trồng các loài cây Dành dành cần có độ ẩm cao để phát triển. Chúng sinh trưởng tốt trên các loại đất chua có sự tưới tiêu tốt. Một loài khá phổ biến trong chi Gardenia là gardenia jasminoides Ellis (hay gardenia augusta).

Tại Nhật Bản và Trung Quốc, chúng được gọi tương ứng là Kuchinashi và Chi tử. Ở Việt Nam, loài này được trồng làm cảnh ở một số nơi vì có hoa thơm nên còn gọi là Bạch hải đường [11].2 Đặc điểm hình thái cây G. jasminoides Ở Việt Nam ghi nhận sự xuất hiện của 13 loài Dành dành. Chúng thường là loại cây hoang dại, thường mọc ở bờ suối, bờ sông hay các lùm bụi vùng ẩm thấp ở nước ta.

Dành dành là loài cây hoang dại có ý nghĩa với đời sống con người, cây vừa có công dụng làm thuốc, phẩm màu vừa dùng làm cây cảnh. Dành dành có thể sống trong nước sạch, trong bể cá và chịu bóng, nên có thể trồng trong bể cá để trong nhà làm vật trang trí và nhựa cây có thể làm cho ruồi xa lánh. Vùng đồi núi, đồng bằng kể cả vùng ven biển tỉnh ta có rất nhiều Dành dành, chúng ta có thể khai thác, nhân giống để tạo nên một số mặt hàng mới phục 5 vụ trong các ngày lễ hội đồng thời tiếp tục nghiên cứu về mặt dược lý để làm thuốc phục vụ cho cộng đồng rộng rãi hơn trong thời gian tới [1].2 Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học về chi Gardenia 1.1 Thành phần hóa học [8] Các nghiên cứu về thành phần hóa học chi Gardenia cho thấy sự có mặt các nhóm hợp chất khác nhau có hoạt tính sinh học như flavonoid, iridoid, terpenoid, steroid, acid, ester, rượu,.Một trong số các hợp chất này được tìm thấy có hoạt tính sinh học mạnh mẽ như chống xâm nhập, chống virus, kháng viêm, chống nấm, estrogenic, phẫu thuật thần kinh. Các hợp chất có khung flavonoid Thành phần flavonoid một số loài thực vật chi Gardenia: Gardenin A - G.

turgida (1979); 5,5'-Dihydroxy-3,6,7,3',4'- pentamethoxytlavone - G.jasminoides flowers (2013) [13]; Icariin - G.jasminoides (2013) [14]; 3,5,3′- trihydroxy-7,4′-dimethoxyflavone, 5,7- trihydroxy-4′-methoxyflavone và 5,4′-dihydroxy-7-methoxyflavanone - G ternifolia (2016) [15]; 5,3′,5′- trihydroxy-6,7,4′- trimethoxyflavanone và 5- hydroxy-6,7,3′,4′,5′- pentamethoxyflavanone - G. OH O OCH3 O H3CO OCH3 H3CO O H3CO O OH OCH3 OCH3 H3CO OCH3 OH O (1) Gardenin A (2) 5,5'-Dihydroxy-3,6,7,3',4'- pentamethoxytlavone O OH OH HO O HO O OH OH OH O (3) 7,4'-Dihydroxyflavone (4) Quercetin 6 O OH O O O HO OH O OH OH O OH O OH OH (5) Icariin OH O OH OH H3CO O H3CO O OCH3 OH O OH (6) 3,5,3'- trihydroxy-7,4'-dimethoxyflavone (7) 5,4'-dihydroxy-7-methoxyflavanone Hình 1.3 Một số flavonoid được phân lập từ chi Gardenia 1. Các hợp chất có khung Iridoid Iridoid và iridoid glucoside là thành phần rất giàu trong gardenia jasminoides. Các iridoid và iridoid glucoside này bao gồm genipin, geniposide, và gardenoside.