Hình Thức Thưởng Phạt Trong Truyện Cổ Tích Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích những hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngân Sương
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Quốc Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Khám Phá Hình Thức Thưởng Phạt Trong Truyện Cổ Tích Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khám Phá Hình Thức Thưởng Phạt Trong Truyện Cổ Tích Việt Nam

Truyện cổ tích Việt Nam không chỉ là những câu chuyện giải trí mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về đạo đức và nhân sinh. Hình thức thưởng phạt trong các tác phẩm này thể hiện rõ ràng quan điểm của dân gian về công bằng và sự trừng phạt. Những nhân vật chính thường trải qua những thử thách, và kết quả cuối cùng của họ là sự thưởng phạt xứng đáng. Điều này không chỉ tạo nên sự hấp dẫn cho câu chuyện mà còn giúp người đọc nhận thức rõ hơn về giá trị của cái thiện và cái ác.

1.1. Ý Nghĩa Của Hình Thức Thưởng Phạt Trong Truyện Cổ Tích

Hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích Việt Nam mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Nó không chỉ phản ánh quan niệm về công bằng mà còn thể hiện những giá trị văn hóa, đạo đức của dân tộc. Những nhân vật tốt thường được thưởng, trong khi những kẻ xấu bị trừng phạt, từ đó khẳng định niềm tin vào sự chiến thắng của cái thiện.

1.2. Các Nhân Vật Trong Truyện Cổ Tích Và Vai Trò Của Họ

Nhân vật trong truyện cổ tích thường được phân chia thành hai loại: thiện và ác. Những nhân vật thiện thường là những người hiền lành, chăm chỉ, trong khi những nhân vật ác lại thể hiện sự tham lam, độc ác. Sự phân chia này giúp người đọc dễ dàng nhận diện và cảm nhận được sự công bằng trong hình thức thưởng phạt.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Việc Hiểu Hình Thức Thưởng Phạt

Mặc dù hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích Việt Nam rất rõ ràng, nhưng việc hiểu và giải thích chúng lại không hề đơn giản. Có nhiều yếu tố văn hóa, lịch sử và xã hội ảnh hưởng đến cách thức mà các hình thức này được thể hiện. Điều này tạo ra những thách thức trong việc phân tích và lý giải các câu chuyện cổ tích.

2.1. Những Khó Khăn Trong Việc Phân Tích Hình Thức Thưởng Phạt

Việc phân tích hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích gặp khó khăn do sự đa dạng trong cách thể hiện và bối cảnh văn hóa khác nhau. Mỗi câu chuyện có thể mang những thông điệp khác nhau, và việc hiểu đúng ý nghĩa của chúng đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn hóa dân gian.

2.2. Tác Động Của Thời Gian Đến Hình Thức Thưởng Phạt

Thời gian và sự thay đổi xã hội cũng ảnh hưởng đến cách thức thưởng phạt trong truyện cổ tích. Những giá trị xưa có thể không còn phù hợp với hiện tại, dẫn đến việc cần phải xem xét lại các hình thức này trong bối cảnh hiện đại.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hình Thức Thưởng Phạt

Để nghiên cứu hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu văn học dân gian. Việc so sánh và đối chiếu giữa các câu chuyện từ nhiều vùng miền khác nhau sẽ giúp làm rõ hơn các đặc điểm và giá trị của hình thức này.

3.1. Phương Pháp So Sánh Giữa Các Truyện Cổ Tích

Phương pháp so sánh giúp nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt trong hình thức thưởng phạt giữa các truyện cổ tích. Điều này không chỉ làm rõ đặc điểm của từng câu chuyện mà còn giúp hiểu rõ hơn về văn hóa của các dân tộc.

3.2. Nghiên Cứu Liên Ngành Để Hiểu Sâu Hơn

Nghiên cứu liên ngành, kết hợp giữa văn học, xã hội học và nhân học, sẽ giúp làm phong phú thêm hiểu biết về hình thức thưởng phạt. Việc này giúp nhận diện các yếu tố văn hóa, lịch sử ảnh hưởng đến cách thức thể hiện trong các câu chuyện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hình Thức Thưởng Phạt

Hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích không chỉ có giá trị văn học mà còn có thể được ứng dụng trong giáo dục. Những bài học từ các câu chuyện này có thể giúp trẻ em hình thành những giá trị đạo đức và nhân cách tốt đẹp.

4.1. Giáo Dục Thông Qua Truyện Cổ Tích

Truyện cổ tích có thể được sử dụng như một công cụ giáo dục hiệu quả. Những bài học về công bằng, lòng tốt và sự trừng phạt của cái ác sẽ giúp trẻ em hình thành nhân cách và giá trị sống tích cực.

4.2. Tác Động Đến Nhận Thức Của Xã Hội

Hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích cũng có tác động lớn đến nhận thức của xã hội. Nó giúp củng cố niềm tin vào công lý và sự công bằng, từ đó tạo ra một xã hội tốt đẹp hơn.

V. Kết Luận Về Hình Thức Thưởng Phạt Trong Truyện Cổ Tích

Hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích Việt Nam không chỉ là một yếu tố nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng trong việc truyền tải các giá trị văn hóa và đạo đức. Việc nghiên cứu và hiểu rõ về hình thức này sẽ giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Hình Thức Thưởng Phạt

Nghiên cứu hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích cần tiếp tục được phát triển. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ giúp làm rõ hơn các giá trị và ý nghĩa của hình thức này trong bối cảnh hiện đại.

5.2. Bảo Tồn Giá Trị Văn Hóa Qua Truyện Cổ Tích

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa qua hình thức thưởng phạt trong truyện cổ tích là nhiệm vụ quan trọng. Điều này không chỉ giúp gìn giữ di sản văn hóa mà còn góp phần vào việc giáo dục thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC HÌNH THỨC THƯỞNG PHẠT TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM Truyện cổ tích là tấm gương phản chiếu một cách phong phú và chân thực đời sống dân tộc. Trong thể loại này, bên cạnh những phần tưởng tượng chen lẫn với tâm lý chất phác, ngây thơ, tác giả dân gian bao giờ cũng thể hiện niềm tin vào khả năng, tài nghệ khéo léo của con người cho đến những phẩm chất tốt đẹp của họ. Vì vậy, phần lớn kết cục của truyện cổ tích, kẻ có tội không tránh khỏi hình phạt thích đáng bất kể kẻ có tội ấy thuộc tầng lớp nào trong xã hội. Hình phạt cho kẻ ác thường rất khốc liệt, có khi tương xứng với tội ác mà chúng gây ra thậm chí có lúc còn khủng khiếp hơn nhiều lần, còn người lương thiện, dù là kẻ yếu, cuối cùng cũng chiến thắng và được nhận phần thưởng.

Phần thưởng cũng vô cùng xứng đáng, thỏa mãn ước mơ của dân gian: giàu sang, sung sướng, hạnh phúc tột đỉnh. Cổ tích thường kết thúc bằng hai mô típ song song: cái thiện được ban thưởng, cái ác bị trừng phạt. Nhờ kiểu kết cấu này mà truyện cổ tích sau khi khép lại đã mở ra cho người đọc một thế giới kỳ diệu. “… Trong truyện cổ tích người ta bay lên không trung ngồi trên một tấm thảm biết bay, đi đôi hia bảy dặm, phục sinh người chết bằng cách rưới nước thần vào người họ, trong một đêm thôi cũng xây dựng được những lâu đài.

Và nói chung truyện cổ tích mở trước mắt tôi một cuộc sống có một lực lượng tự do, không biết sợ sệt đang tồn tại và hoạt động, mơ tưởng đến một cuộc đời tốt đẹp hơn.”(Gorơki) 1 1 Dẫn theo Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên (1977), Văn học dân gian Việt Nam, Tập II, NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, tr 48. Giới thuyết về thưởng- phạt Truyện cổ tích được xây dựng trên những chân lý, niềm tin giản dị của nhân dân về điều thiện tất sẽ chiến thắng còn cái ác nhất định sẽ bị trừng trị. Phần cuối của kiểu truyện kết thúc có hậu thường là sự đổi đời. Kết thúc truyện bằng hình thức thưởng- phạt thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ của nhân gian khi đọc truyện cổ tích.

Thưởng Nhìn chung trong kết cấu truyện cổ tích thường thấy phần thưởng thường dành cho nhân vật chính diện nằm ở cuối chặng đường đi tìm hạnh phúc (nằm ở kết truyện). Các hình thức ấy biểu hiện đa dạng nhưng thống nhất. Mỗi khi nhân vật vượt qua những khó khăn hay thử thách nào đó thì lập tức được trao cho báu vật hay phương tiện thần kì để giành chiến thắng cuối cùng. Sự trợ giúp này tiếp sức cho nhân vật vượt qua khó khăn để giành lấy phần thưởng cuối cùng.

Người em (trong truyện “Chữa bệnh cho Long Vương” của dân tộc Kinh) liên tiếp có được những vận may từ con cầy hương biết múa và những hóa thân của nó. Con cầy hương đã giúp anh có được nửa bầy trâu do người lái buôn tặng thoát khỏi cảnh nghèo khó. Từ cái máng lợn (hóa thân của con cày hương), anh nuôi trâu, nuôi lợn lớn nhanh như thổi. Cái lược chải vào đầu làm mái tóc xanh và mượt hơn.

Từ cái răng còn sót lại của lược người em lấy làm cần câu thì câu được nhiều cá hơn và sau đó anh vì may mắn có cơ hội gặp Long Vương để có hạnh phúc tột đỉnh sau này. Còn anh chàng họ Lục trong “Ông Thần núi xanh và anh chàng họ Lục” may mắn được ông Thần núi xanh kết bạn và giúp đỡ cho anh bộ óc thông minh để thi đỗ Trạng nguyên có cơ hội thay đổi toàn bộ cuộc đời của mình. Sự trợ giúp của những lực lượng siêu nhiên ban cho người lương thiện là những phương tiện hoặc báu vật thần kì. Bằng những phương tiện như cung tên, chiếc lọ chứa nước thần, cây đàn thần có khi cả lốt rùa, lốt cóc xấu xí, họ vượt qua những chặng thử thách, đi tiếp cho đến hết chặng đường đấu tranh gian khổ của mình.

Từ biểu hiện trên, chúng tôi quan niệm, thưởng trong cổ tích được hiểu là ước mơ của dân gian đã được thỏa mãn và đó là sự hạnh phúc, niềm vui, sự giàu sang phú quý, danh vọng và quyền lực ….Tất cả dành cho những con người có phẩm chất đạo đức, có cách ứng xử phù hợp với đạo lý làm người. Phần thưởng dành cho nhân vật cũng đồng nghĩa với sự đền bù: đền bù cho những gian truân, tủi nhục mà nhân vật đã trải qua. Đôi khi đó chính là trao trả lại những gì mà họ đáng được hưởng, những gì vốn là của họ. Tất cả chính là ước nguyện của nhân vật đã trở thành hiện thực.

Kết thúc truyện theo chiều hướng mơ ước mang tính lãng mạn của dân gian. Người em (trong “ Cây khế” của dân tộc Kinh) phải trải qua nhiều tủi nhục khi cha mẹ mất đi. Anh chỉ nhận được một túp lều tranh và một cây khế còn bao nhiêu tài sản cha mẹ để lại, người anh lấy hết. Cuối cùng, anh có được cuộc sống giàu có nhờ con chim phượng hoàng thần kỳ giúp đỡ.

Còn người anh tham lam phải chuốc lấy hậu quả thảm thương: rơi xuống biển chết do lấy quá nhiều vàng. Và người em lấy lại được tất cả những gì thuộc về mình và sống hạnh phúc. Đó là sự ban thưởng cho người hiền lành, thật thà, chăm lao động. Phần thưởng là sự đền bù cho những tháng ngày lao động vất vả của người em.

Người em (trong truyện Sự tích chim thù thì- dân tộc Vân Kiều) cũng bị anh hắt hủi, giành hết gia tài khi cha mẹ mất đi. Nhờ chăm chỉ lao động và gặp nhiều may mắn, cuối cùng anh lại có nhiều nhà cửa ngang dọc, to lớn, trâu bầy lợn đàn nhung nhúc, có cuộc sống sung sướng lại cưới được con gái Dàng. Nhiều khi phần thưởng là lên ngôi vua, làm trạng nguyên, có nhiều của cải và giàu sang tột bậc chưa hẳn là giấc mơ cuối cùng, chưa hẳn là cao quý nhất. Dân gian chỉ nhận những gì xứng đáng với mình, xứng đáng với khả năng của mình.

Họ có thể chối bỏ của cải, vật chất, quyền lực ngay cả khi lên ngôi vua, giàu có nhất bản làng. Những ước mơ xứng với cuộc sống thực tại thoát ra khỏi cảnh nghèo hèn, làm ăn thuận lợi, đủ sống và được làm chủ bản thân của mình. Có khi là sự ban tặng, cho nhân vật những gì mà họ không có, chỉ mơ ước thôi. Dân gian thường ban tặng cho nhân vật lý tưởng sắc đẹp tuyệt đối (mang một diện mạo mới- thường là trở nên xinh đẹp hơn…), sự thông minh, tài trí, sự giàu sang phú quý, có sức khỏe vô địch, có hạnh phúc tột đỉnh (việc kết hôn với công chúa, cô gái đẹp hay hoàng tử, được bầu làm Xuất hoặc làm Anha)… Và bao giờ cũng vậy phần thưởng cuối cùng là cao quý nhất, lớn nhất mà nhân vật đã đạt được.

Dân gian nhiều khi chối bỏ cả chức tước và địa vị để sống cuộc sống thanh bình, yên ổn. Cuối cùng, hai con người hiền lành, tốt bụng (trong truyện “Rú Roọc và Xađie” của dân tộc Vân Kiều) nên vợ chồng, dựng nhà bên bờ suối bốn mùa có gió hát bên bờ lau, có chim ca trong rừng rậm. Họ yêu thương nhau hơn cả chim triền, chim cuốc sánh đôi giữa rừng có bếp lửa vây quanh giữa nhà cùng với tiếng cười, lời âu yếm của vợ chồng lại có tiếng khóc của trẻ con, ấm áp hạnh phúc vô cùng. Họ không phải lo sợ sự chia cắt, lo sợ người chị của mình hãm hại nữa.

Vì truyện cổ tích thể hiện niềm tin của dân gian về sự công bằng, về sự chiến thắng cuối cùng của cái thiện cho nên nhân vật chính diện bao giờ cũng là nhân vật được dân gian trao cho phần thưởng xứng đáng. Trong truyện cổ tích, chúng tôi nhận thấy những nhân vật được ban thưởng trước hết là những người có nguồn gốc xuất thân và cuộc đời đau khổ, bất hạnh. Đó là những con người có hình dạng xấu xí, người mang lốt vật (Sọ Dừa, nàng Cóc, nang Út trong ống tre, chàng Rùa, chàng Rắn, chàng Trăn, cu Vách- Ốc Sên, chàng Gù, chàng Ghẻ, em bé Nhọ Nồi…) nhưng ẩn chứa bên trong là những tấm lòng nhân ái cao đẹp. Hay đó còn là những con người vừa có sức mạnh thể lực và phẩm chất đạo đức: chàng trai khỏe, bảy anh tài, chàng Húc núi, anh Vật voi, anh Vít ngọ cây đa, anh Siêng, anh Lười ….

Bên cạnh đó, nhân vật chính còn là người có địa vị thấp hèn trong gia đình và ngoài xã hội: người mồ côi, người em út, người con riêng, người đày tớ, người vợ lẽ… Họ có hoàn cảnh sống và nghề nghiệp của gia đình thấp kém: người mồ côi, anh trai cày, người nông dân, người tiều phu…Một kiểu người khác cũng được dân gian chú ý đến là người có đức hạnh, mưu trí. Có thể nói họ thường sống lẻ loi, không có tài sản, không nơi nương tựa, có địa vị thấp kém, bị thua thiệt, bị ức hiếp áp bức, bóc lột, chịu hết oan uổng này đến nỗi cơ cực khác. Nhưng họ cũng có những phẩm chất tốt đẹp của người dân lân động nghèo: thật thà, hiền lành, chất phát, chăm chỉ và rất giỏi chịu đựng. Bên cạnh đó họ còn là những con người giàu mơ ước, có khát vọng sống mãnh liệt.

Nhưng khi những người bất hạnh này gặp khó khăn, trở ngại đều được ông Bụt, bà Tiên, những con vật thiêng hiện ra giúp đỡ và cho họ một cuộc sống hạnh phúc. Như vậy, có thể nói, những nhân vật cổ tích mang trong mình những tín hiệu thẩm mỹ riêng, đó là nhân vật nghèo khổ bất hạnh và tốt đến mức lý tưởng.Gamdatốp, nhà thơ lớn của Liên Xô đã viết rất đúng rằng: “Trong những lâu đài, cung điện, người ta không sáng tác truyện cổ tích. Truyện cổ tích không cần thiết cho những kẻ sống ở đấy”. 1 Trong thế giới cổ tích, mọi việc diễn ra và kết thúc của những xung đột theo xu hướng mà nhân dân mong muốn như thế hoặc tin như thế đều là nhờ ở sự can thiệp của một loại nhân vật đặc biệt.

Nhân vật này thường trợ giúp hoặc trao phần thưởng cho nhân vật chính diện gồm có: Long Vương và các âm binh, âm tướng ở cõi âm, các thần sông nước, ông Bụt, bà Tiên, các vị thần (Thổ thần, thần núi…), có khi người giúp đỡ là Vua, là Xuất, A-nha có 1 R.Gamadatốp, Bài ca về những truyện cổ tích của tuổi thơ tôi, Chuyển dẫn theo Đỗ Bình Trị - Trần Đình Sử, Sách đã dẫn, tr.