phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phần phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chƣơng : - Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và tổng quan về địa bàn nghiên cứu. Trong chương này chúng tôi nên lên các khái niệm, các lý thuyết tiếp cận. Đồng thời khái quát về vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, lịch sử hình thành, tên gọi và thành phần tộc người và lịch sử hình thành cộng đồng người Ê đê. 11 - Chƣơng 2: Đời sống văn hóa vật chất và hoạt động kinh tế của ngƣời Ê đê, xã Ea Lâm.
Trong chương này chúng tôi trình bày về đời sống văn hóa vật chất và các hoạt động kinh tế. - Chƣơng 3: Đời sống văn hóa tinh thần và đời sống văn hóa xã hội. Trong chương này chúng tôi trình bày về đời sống tinh thần trong tín ngưỡng, tôn giáo, nghi lễ vòng đời, nghi lễ theo vòng cây trồng, văn học dân gian. 12 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.
Một số khái niệm Với đề tài về “Đời sống văn hóa của người Ê đê, xã Ea Lâm, huyện Sông Hinh, tỉnh Phú Yên”, chúng tôi đề cập một số khái niệm liên quan đến đề tài làm cơ sở chứng minh những đặc điểm trong đời sống văn hóa của người Ê đê. Đời sống văn hóa là toàn bộ hoạt động của con người nhằm đáp ứng những nhu cầu. Theo Phan Hồng Giang, với công trình Đời sống văn hóa ở nông thôn đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long đã nêu lên khái niệm về đời sống văn hóa là quá trình hoạt động văn hóa nhắm thỏa mãn các nhu cầu văn hóa. Hay giáo sư Hoàng Vinh trong tác phẩm Mấy lý luận về thực tiễn xây dựng văn hóa nước ta cho rằng : Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, nó bao gồm yếu tố tĩnh và động.
Các yếu tố văn hóa tĩnh tại đó là: Các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa, còn các yếu tố động thái là con người và các dạng hoạt động văn hóa của nó. Nếu xét về phương diện khác thì đời sống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả văn hóa tâm linh”( tr268). Học Viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cũng đã đưa ra định nghĩa về “Đời sống văn hóa là một tổng hợp những yếu tố vật thể văn hóa nằm trong những cảnh quan văn hóa, những yếu tố hoạt động văn hóa con người, những sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp làm hình thành lối sống của con người trong xã hội” (tr. Tóm 13 lại, đời sống văn hóa là toàn bộ hoạt động của con người tác động đến đời sống văn hóa vật chất, tinh thần và xã hội, mọi mặt cua đời sống văn hóa nhằm nâng cao chất lượng sống của con người.
Đời sống văn hóa có tính kế thừa và lưu giữ những giá trị truyền thống, tuy nhiên đời sống văn hóa luôn vận động và phát triển theo nhu cầu của con người, nó luôn có tính đổi mới để phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội hay chính trị. Thông qua những khái niệm về đời sống văn hóa từ đó có thể chỉ ra được cấu trúc cơ bản của đời sống văn hóa, để từ đó phân tích được những đặc trưng cơ bản trong đời sống văn hóa, nó gắn liền với sinh hoạt vật chất, tinh thần và gắn kết cộng đồng với nhau. Nhìn chung để cấu thành đời sống văn hóa bao gồm các yếu tố nhu cầu văn hóa, hoạt động văn hóa và môi trường văn hóa và nó gắn liền với con người trong quá trình hoạt động để tạo văn hóa đáp ứng cho nhu cầu trong đời sống của họ. Văn hóa tộc người (Ethnic-culture) bao gồm những yếu tố vật thể và phi vật thể, mỗi tộc người có những đặc điểm văn hóa riêng biệt, dựa vào đặc điểm này để phân biệt giữa các tộc người với nhau.
Vì vậy, để tìm ra được những đặc điểm văn hóa của một tộc người chúng ta phải nhìn nhận một cách tổng thể, bao quát, để đưa ra những đánh giá, kết luận một cách khách quan về sự hình thành văn hóa của một tộc người. Trong sách Nhân học đại cương (2013) đã đề cập đến khái niệm này “Văn hóa tộc người là tổng thể những yếu tố văn hóa mang tính đặc trưng và đặc thù của tộc người, nó thực hiện chức năng cố kết tộc người làm cho tộc người này khác với tộc người khác”(tr125). Văn hóa tộc người tồn tại lâu dài với sự hình thành và phát 14 triển của một tộc người, do những điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội, môi trường tự nhiên tác động đến con người để tạo thành văn hóa tộc người đặc trưng, những đặc điểm văn hóa ấy được gìn giữ, bảo tồn suốt chiều dài lịch sử là sợi dây gắn kết trong cộng đồng. Nếu như văn hóa tộc người mất đi sẽ làm cho tộc người ấy dễ bị đồng hóa bởi các tộc người khác về mọi mặt, khi ấy họ sẽ mất cả ngôn ngữ và những đặc trưng văn hóa tộc người1.Vì thế, tuy theo thời gian văn hóa có thể thay đổi để phù hợp với điều kiện lịch sử hay kinh tế của một tộc người, có thể thay đổi hay bỏ đi những hủ tục nhưng họ vẫn giữ được những bản sắc riêng của mình, chỉ loại bỏ những cái không phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, để họ có thể giữ vững được những đặc trưng văn hóa, giữ vững sự tồn tại của tộc người.
Văn hóa vật chất (Material cultural): bao gồm tất cả sản phẩm hữu cơ, hữu hình như ăn, mặc,ở, đi lại, công cụ phục vụ đời sống, phương tiện sản xuất,… do con người sáng tạo trong quá trình lao động để đáp ứng những nhu cầu vật chất của con người trong xã hội nhất định. Từ đó chúng tôi hiểu đời sống văn hóa vật chất là toàn bộ hoạt động ăn, mặc, ở để đáp ứng nhu cầu cần thiết của con người. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển, con người không ngừng sáng tạo ra văn hóa vật chất trong đời sống để thích nghi với môi trường mới. Nhân học đại cương,.NXB Đại học quốc Gia, TP.
HCM 15 của con người về mặt tinh thần, họ đã sáng tạo ra những sản phẩm tinh thần đó để phục vụ cho cuộc sống. Văn hóa xã hội (Social culture): bao gồm thái độ ứng xử trong gia đình, cộng đồng hay xã hội, các thiết chế trong xã hội, như các tổ chức quan phương và phi quan phương để quản lý xã hội, cũng như các quy tắc xã hội về lễ hội, tang lễ,… tổ chức hôn nhân, gia đình, luật tục… nhấn mạnh đến tính cộng đồng trong sinh hoạt và thái độ ứng xử của con người trong cộng đồng. Thông qua văn hóa xã hội chúng tôi khái quát được khái niệm về đời sống văn hóa xã hội, đó là thiết chế buôn làng, dòng họ, gia đình,.hay nói cách khác đời sống văn hóa xã hội là hoạt động xã hội của con người tạo ra để quản lý xã hội, thiết lập trật tự,.,qua đó thấy được sự gắn lết cộng đồng, gia đình của một tộc người. Chính các tổ chức trong cộng đồng hay các thiết chế xã hội trong đời sống của con người đã nuôi dưỡng, giáo dục để con người phát triển một cách toàn diện và văn hóa của một tộc người được phát triển và hình thành trong một cộng đồng xã hội.Mỗi mặt trong văn hóa xã hội được tạo ra phù hợp với điều kiện địa lý, lịch sử, và nhân văn.
Sự phân chia đời sống văn hóa thành đời sống văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội chỉ là mang tính tương đối, chỉ là cơ sở, là nền tảng để chúng ta có thể nhìn một cách toàn diện tất cả các mặt của văn hóa, mỗi mặt của văn hóa đều hỗ trợ, gắn kết, tác động lẫn nhau vì thế chúng ta hiểu các mặt của văn hóa cũng là hiểu được đặc trưng văn hóa của một dân tộc mà chúng ta cần nghiên cứu một cách tổng thể. Đời sống văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội luôn 16 phụ thuộc vào nhau, nó bổ sung và tác động lẫn nhau, ba mặt về vật chất, tinh thần hay xã hội, đó là những thành tố cấu thành nên văn hóa một cách tổng thể. Vì vậy khi nghiên cứu về đời sống văn hóa của một tộc người chúng ta cần phải nắm rõ các mặt của văn hóa, để từ đó nghiên cứu một cách bao quát mọi mặt về văn hóa để thấy được những đặc trưng văn hóa của tộc người mà chúng ta cần nghiên cứu. Lý thuyết tiếp cận Để thực hiện luận văn này chúng tôi sử dụng Lý thuyết sinh thái văn hóa (Cultural ecology), Giao lưu và tiếp biến văn hóa (Acculturation) và Trường phái lý thuyết chức năng (Functionnalism).
Giao lưu tiếp biến văn hóa (Acculturation): là một quá trình tương tác, học hỏi, vay mượn và biến đổi giữa các nền văn hóa khác nhau, kết quả của giao lưu tiếp biến văn hóa có thể mang tính tiêu cực hoặc tích cực. Thông thường một văn hóa mạnh hơn sẽ ảnh hưởng đến văn hóa thấp hơn, tuy nhiên nếu như yếu tố văn hóa bản địa mạnh mẽ thì nó sẽ tiếp nhận một cách chọn lọc, lựa chọn tiếp thu những cái có lợi cho dân tộc mình mà không làm ảnh hưởng hay mất đi những giá trị văn hóa lâu đời. Sự tiếp thu này không làm mất đi những giá trị văn hóa tồn tại lâu dài của một dân tộc mà nó còn làm phong phú, đa dạng hơn. Tuy nhiên, nếu như yếu tố văn hóa bản địa không vững vàng, không hòa hợp với văn hóa khác thì sẽ dễ bị đồng hóa hay dẫn đến sự xung đột giữa các nền văn hóa khác nhau.
Tại xã Ea Lâm có ba dân tộc cùng sinh sống với nhau, bao gồm Việt, Ê đê, Tày, nên trong quá trình giao lưu và học hỏi giữa các văn hóa diễn ra mạnh mẽ, vì thế dẫn đến sự biến đổi theo thời gian. Cho nên chúng tôi sử dụng lý thuyết này để phân tích những đặc 17 điểm có tính đặc trưng văn hóa của người Ê đê, cũng như sự tác động, ảnh hưởng của các dân tộc khác làm ảnh hưởng đến đời sống văn hóa của người Ê đê.