Chương 1 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM HIỆN ĐẠI TRÊN PHƯƠNG DIỆN ĐỀ TÀI VÀ NHÂN VẬT 1. Đặc điểm về đề tài Theo Lí luận văn học: “Đề tài của tác phẩm là một phương diện nội dung của tác phẩm, là đối tượng đã được nhận thức, kết quả lựa chọn của nhà văn. Đó là sự khái quát về phạm vi xã hội, lịch sử của đời sống được phản ánh trong tác phẩm” [18, tr. Từ nhận định này, chúng tôi thấy đề tài là một yếu tố thi pháp thể hiện được sự lựa chọn và cách ứng xử nghệ thuật của nhà văn.
Đề tài gắn với cảm hứng phản ánh, lí giải hiện thực của tác giả. Cho nên, khi nghiên cứu truyện cổ tích Việt Nam hiện đại, ngoài việc đi sâu phân tích đặc điểm đề tài, người nghiên cứu cần phải khám phá về cảm hứng phản ánh, lí giải hiện thực của nhà văn qua mỗi kiểu đề tài đó. Ở truyện cổ tích hiện đại, các nhà văn tập trung vào hai đề tài chính là thế giới tự nhiên và đời sống con người. Những đề tài này vốn được các nhà văn tiếp nối dân gian trên tinh thần bổ sung nhằm phù hợp với nhu cầu thưởng thức của trẻ em thời hiện đại.
Thế giới tự nhiên Trước đây, khi con người chưa tiếp xúc với khoa học, có nhiều vấn đề về thiên nhiên gây thắc mắc khiến họ mong muốn lí giải. Như một phương tiện giúp con người giải tỏa những băn khoăn trăn trở trong tâm hồn, truyện cổ tích ra đời để lí giải những hiện tượng tự nhiên, cây cối, hoa quả, loài vật… Ngày nay, truyện cổ tích hiện đại cũng tiếp tục nhiệm vụ đó bằng những lí giải mới mẻ hơn. Khai thác đề tài này, các nhà văn tìm cách đưa ra lời giải hợp lí, hiện đại hơn, phù hợp với nhận thức, khả năng tưởng tượng của thiếu nhi. Bên cạnh đó, các nhà văn còn kết hợp việc giải thích với việc nâng cao nhận thức 9 của thiếu nhi, mang đến cho các em những bài học bổ ích trong cuộc sống.
Với đề tài này, truyện cổ tích hiện đại có 63/200 tác phẩm nói về nguồn gốc các loài hoa quả, loài vật và một số hiện tượng tự nhiên khác. Thể hiện tập trung nhất đề tài này phải kể đến tập Chuyện hoa, chuyện quả của Phạm Hổ. Ở tập truyện này, nhà văn có tới 47 đơn vị tác phẩm nói đến nguồn gốc của rất nhiều loài hoa quả xung quanh cuộc sống chúng ta. Kế đến phải kể tới Nguyễn Trí Công, Nguyên Hương – mỗi người cũng có tới chục tác phẩm lí giải nguồn gốc loài vật.
Có thể nói, văn học dân gian chưa có được sự chuyên tâm vào một loại đề tài như thế. Vì thế, cần xem đây là một biểu hiện có tính đặc điểm của truyện cổ tích Việt Nam hiện đại. Việc giải thích nguồn gốc về hoa quả của Phạm Hổ được thể hiện ngay từ tên gọi của từng tác phẩm. Mỗi câu chuyện của ông đều mang hai tên gọi: Người mẹ nghèo ít gạo nhiều con (hay Sự tích cây sung), Ăn lá mà nhả ra vàng (hay Sự tích cây dâu), Những bàn tay nhiều ngón (hay là Sự tích cây chuối), Quả tim bằng ngọc (hay là Sự tích quả loòng boong), Cái ô đỏ (Sự tích hoa râm bụt)… Từ tên truyện Những bàn tay nhiều ngón, bạn đọc có thể hình dung về những nải chuối, buồng chuối chi chít những quả.
Hay cái tên Những bông hoa hình mũi kim ai cũng có thể tưởng tượng ra những bông hoa cỏ may sẵn sàng găm vào quần mình mỗi khi tiếp xúc với chúng. Trong Người mẹ nghèo ít gạo nhiều con, tác giả cho biết sau khi chết bà không muốn xa con nên hóa thành cây sung ở bên sông “vừa để ngả bóng mát xuống túp lều của đàn con, vừa nhắc nhở các con đừng quên những ngày nghèo khổ túng thiếu thuở xưa và lo chăm làm ăn, đùm bọc lẫn nhau”. Đó là lí do vì sao có cây sung. Hoặc truyện Ăn lá mà nhả ra vàng, khi hai vợ chồng mất, người chồng hóa thành con vật nhả ra vàng (đó là con Tằm ngày nay), người vợ hóa thành cây Dâu – tưởng nhớ đến người con dâu xinh đẹp, hiếu thảo của hai ông bà cụ nghèo khổ ngày xưa.
10 Khi lí giải nguồn gốc các loài hoa quả, Phạm Hổ còn chú ý tới cả việc giải thích tên gọi của đối tượng. Chẳng hạn, theo ông, cây chuối ban đầu có tên gọi là “cây cuối”, sau này đọc chệch ra, tiếng cuối biến thành tiếng chuối” (Những bàn tay nhiều ngón); còn “cây tre” vốn có tên là “cây che nắng, che mưa”… Ngoài việc lí giải nguồn gốc của các loài hoa quả, tác phẩm của Phạm Hổ còn thể hiện triết lí đạo đức của con người. Đằng sau mỗi huyền thoại về thiên nhiên là một huyền thoại về tình người. Với ông, sự tích hoa, quả bao giờ cũng gắn với một phương diện nào đó trong đời sống tâm hồn tình cảm của con người.
Qua đó, tác giả khẳng định rằng hoa, quả thường là kết tinh những tình cảm cao quý như tình mẹ con, tình anh em, tình bạn bè, tình thầy trò, tình yêu đôi lứa hoặc tình cảm vợ chồng, tình yêu quê hương đất nước. Đó là những tình cảm và phẩm chất tốt đẹp của con người. Thế giới Chuyện hoa, chuyện quả Phạm Hổ mở ra, các em thấy được tình yêu thương của cha mẹ đối với con cái và sự hiếu thảo của con cái đối với cha mẹ. Qua Sự tích quả Loòng Boong, Phạm Hổ đã miêu tả về mối tương cảm mẫu tử thật thiêng liêng.
Truyện Sự tích cây Dừa ca ngợi tấm lòng hiếu thảo của cô gái đã liều chết để tìm thuốc quí về cứu mẹ. Sự tích cây Sung, Sự tích cây Vú sữa, Sự tích cây Chuối, Sự tích hoa Vạn Thọ… cũng là những câu chuyện cảm động về tình mẫu tử. Tình cảm vợ chồng son sắt thuỷ chung được ca ngợi qua Sự tích hoa Thiên Lý. Tình cảm anh em huyết thống luôn là mối quan hệ gắn bó keo sơn thắm thiết.
Tình cảm đó sẽ bền chặt hơn khi nó được đặt trong những hoàn cảnh thử thách ngặt nghèo. Hai anh em Cành và Búp trong truyện Cái ô đỏ được kể về điều đó. Bên cạnh tình cảm gia đình, Phạm Hổ còn ngợi ca tình bạn, tình thầy trò trong nhiều câu chuyện không kém phần ly kỳ, hồi hộp như Những con ốc kì lạ, Em bé và Rồng con, Em bé hái củi và chú hươu con… Qua những câu chuyện này, nhà văn đã đem đến cho các em niềm tin vững 11 chắc về giá trị của tình yêu thương trong cuộc đời. Về nguồn gốc loài vật, các nhà văn hiện đại có cách lí giải mới mang đến cho người đọc những thông điệp mới.
Truyện Lửa vàng lửa trắng và Lửa vàng lửa trắng lửa nâu (Phạm Hổ) đã nói lên điều đó. Vẫn là cuộc đấu trí giữa con người và động vật hung dữ nơi rừng sâu từ câu chuyện cổ tích dân gian Trí khôn của ta đây, Phạm Hổ đã mang đến cho thiếu nhi cách lí giải mới về những dấu vết trên bộ lông của hổ qua những chi tiết, sự kiện mới. Hổ muốn lấy được trí khôn của con người nên đã ra công nuôi dạy con. Nhưng hổ lại thất bại từ lần này đến lần khác khi bị người con trai bác nông dân trừng trị bằng những thứ lửa màu trắng, màu nâu.
Đó là lý do tại sao hổ lại có mảng lông màu trắng ở dưới bụng và những mảng lông màu nâu trên lưng. Ngoài ra, nhà văn còn đưa lý do tại sao trâu lại không có hàm răng trên. Khi chứng kiến hổ bị trừng trị bằng lửa trắng trâu đã cười ngoặt nghẽo, cười đến mức lại va cả miệng vào đất, vào đá, làm rụng cả hàm răng mới mọc lại sau những lần cười trước. Cách lý giải của nhà văn hóm hỉnh, vui tươi, cung cấp cho các em những kiến thức quý báu.
Ở đề tài này, Nguyên Hương có năm câu chuyện nhỏ: Sự tích đèn ngôi sao, Vì sao con nhện có 8 chân, Sự tích nấm hương, Sự tích cầu vồng và Mèo mun, với hai câu chuyện Hai viên ngọc ước và Chiếc mũ bốn mùa. Nguyên Hương đã giải thích về những sự vật, sự việc hay các hiện tượng thiên nhiên theo cách riêng của mình nhằm đem đến một sự tiếp nhận mới mẻ đối với người đọc. Tác giả giải thích vì sao hình ảnh của loài nhện luôn gắn liền với việc quay tơ dệt sợi? vì sao con nhện luôn trốn ở trên tường, trên trần nhà… bằng câu chuyện về Xí Xọn rất thú vị. Đó là một phù thủy thích xí xọn, nên đã quên mất nhiệm vụ trong cuộc thi dệt lụa của làng Lụa.
Cô đã không thực hiện được sự mong chờ của những phù thủy khác và phụ 12 bao công sức dạy dỗ của nàng Dương. Vì thế, cô không còn được quay về thế giới phù thủy nữa mà bị trừng phạt biến thành một con vật có tám chân, suốt ngày cần mẫn quay tơ dệt lụa. Mỗi khi nhìn thấy người là con vật này thường leo lên trần nhà trốn vào góc tường vì cảm thấy xấu hổ trước nàng Dương không muốn nàng nhìn thấy sự xấu xí của mình, đồng thời cũng mong muốn nhanh chóng dệt được những tấm lụa đẹp để quay trở về kiếp người. Để lí giải sự ra đời của nấm hương (Sự tích Nấm hương), tác giả cho rằng, đó là sự hóa thân của nàng Lan, một người con gái xinh đẹp và thông minh.
Nàng vì muốn cứu dân làng và bảo tồn loài nấm thần kì để có thể chữa bệnh cho con người mà bị sát hại. Nàng Lan chết đi, nhưng linh hồn nàng vẫn ở lại cùng dân làng. Chính vì thế, tại ngôi mộ người dân đắp cho nàng đã “mọc lên những tai nấm tỏa mùi thơm ngào ngạt như những bông hoa rực rỡ người ta gọi đó là nấm Hương”. Từ đề tài về nguồn gốc sự vật, Nguyên Hương mang đến cho các em nhiều bài học quý báu về đạo đức.
Sự tích đèn ngôi sao và Hai viên ngọc ước là hai câu chuyện vừa lí giải về nguồn gốc của đèn ngôi sao và các hiện tượng đá sỏi, chiến tranh ở trên đời, lại vừa đem đến bài học cho các bạn nhỏ về đức tính cẩn thận trong mọi trường hợp đều phải biết vâng lời người lớn. Hay trong câu chuyện Mèo Mun là sự dũng cảm chấp nhận hình phạt do lỗi lầm của bản thân gây ra, qua đó Nguyên Hương đã đem đến cho các bạn nhỏ thông điệp về sự sẻ chia, trung thực là cách để bắt đầu một tình bạn đẹp.