Kết Thúc Không Có Hậu Trong Truyện Truyền Kỳ Việt Nam

Khám phá những kết thúc không có hậu trong truyện truyền kỳ Việt Nam, một đề tài hấp dẫn cho sinh viên nghiên cứu khoa học cấp trường 2013.

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đoàn Lê Giang
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học – Ngôn ngữ
• Đề tài: Kết Thúc Không Có Hậu Trong Những Truyện Truyền Kỳ Việt Nam
• Loại tài liệu: Công trình nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kết Thúc Không Có Hậu Trong Truyện Truyền Kỳ

Truyện truyền kỳ, một thể loại văn học đặc sắc của phương Đông, đang thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và độc giả. Nghiên cứu về nguồn gốc của thể loại này vẫn còn là một vấn đề mở. Các nhà nghiên cứu có nhiều quan điểm khác nhau về nguồn gốc của truyện truyền kỳ. Có ý kiến cho rằng nó bắt nguồn từ văn xuôi cổ Trung Quốc thế kỷ III-VI, hoặc từ truyện kể, tiểu thuyết đời Đường, hay từ các tích truyện lịch sử Trung Hoa. Học giả Trần Ích Nguyên đã nêu rõ các nguồn gốc của truyện truyền kỳ trong công trình nghiên cứu so sánh Tiễn đăng tân thoại và Truyền kỳ mạn lục. Ông cho rằng nguồn gốc đầu tiên là sự mô phỏng thần thoại, chí quái giai đoạn trước, thể hiện qua các điển cố, cốt truyện, đề tài. Thứ hai, truyện truyền kỳ bắt nguồn từ thơ văn, truyện ký giai đoạn trước, như các điển tích, điển cố mượn trong thơ văn, hoặc những đoạn thơ ảnh hưởng của tác giả giai đoạn trước. Thứ ba, truyền kỳ còn là những ghi chép về truyền thuyết dân gian ở địa phương do tác giả sưu tầm và huyền thoại hóa. Cuối cùng, nguồn gốc đến từ khả năng tưởng tượng của tác giả. Sự sáng tạo và tài năng của tác giả tạo nên giá trị cho tác phẩm, phong cách sáng tác để lại dấu ấn riêng.

1.1. Nguồn Gốc Từ Thần Thoại và Chí Quái Cổ Xưa

Truyện truyền kỳ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ thần thoại và chí quái cổ xưa. Điều này thể hiện qua việc sử dụng các điển cố, điển tích, cốt truyện và đề tài quen thuộc. Ví dụ, Truyện nữ thần ở Vân Cát trong Truyền kỳ tân phả sử dụng điển tích "tài cao bảy thước", tức "thất bộ thành thi". Nhiều truyện khác đề cập đến đề tài yêu quái thời xưa, như Chuyện yêu quái ở Xương Giang và Chuyện tướng Dạ Xoa. Những yếu tố này cho thấy sự kế thừa và phát triển từ các thể loại văn học trước đó.

1.2. Ảnh Hưởng Từ Thơ Văn và Truyện Ký Giai Đoạn Trước

Truyện truyền kỳ cũng chịu ảnh hưởng từ thơ văn và truyện ký giai đoạn trước. Các tác giả thường mượn điển tích, điển cố từ thơ văn, hoặc sử dụng những đoạn thơ có ảnh hưởng từ các tác giả trước đó. Ví dụ, những bài thơ của Từ Thức trong Từ Thức lấy vợ tiên được lấy ý từ câu chuyện Lưu Nguyễn nhập Thiên Thai. Điều này cho thấy sự liên kết giữa truyện truyền kỳ và các thể loại văn học khác, tạo nên sự phong phú và đa dạng cho thể loại này.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Kết Thúc Bi Thảm Truyện Truyền Kỳ

Vương Tiểu Thuẫn cho rằng "tiểu thuyết truyền kỳ Việt Nam có gốc gác từ chuyện chí quái, tiểu thuyết truyền kỳ thời kỳ trung cổ Trung Quốc". Hầu hết các nhà nghiên cứu đều nhất trí rằng truyện truyền kỳ Việt Nam xuất phát từ truyện truyền kỳ Trung Quốc và truyện dân gian thần linh chí quái của Việt Nam. Truyện truyền kỳ Việt Nam xuất hiện sau nên chịu ảnh hưởng nhiều từ truyện truyền kỳ các nước Đông Á. Ở Trung Quốc, những truyện cùng loại hình với Việt điện u linh tập lục của Lí Tế Xuyên đã xuất hiện trước đó khoảng một nghìn năm. Ở Triều Tiên, loại truyện này cũng xuất hiện trước hai trăm năm. Do đó, những bài thơ, phú trong truyện truyền kỳ Việt Nam đều là thể thơ của Trung Quốc, một số bài còn lấy ý từ thơ nước này. Pgs. Ts Vũ Thanh đã viết “truyện kì ảo Việt Nam vốn có nguồn gốc từ truyện kì ảo Trung Quốc nhưng lại có một quá trình hình thành và phát triển nội sinh gắn liền với nền văn hóa và văn học dân tộc, đặc biệt là văn hóa dân gian và văn xuôi lịch sử”. Trong giai đoạn văn học Lí – Trần, văn học Việt Nam đã xuất hiện Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái, … Đây là những tác phẩm đánh dấu sự hình thành và phát triển của thể loại truyện kỳ ảo ở Việt Nam.

2.1. Ảnh Hưởng Từ Truyện Truyền Kỳ Trung Quốc và Đông Á

Truyện truyền kỳ Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ truyện truyền kỳ Trung Quốc và các nước Đông Á khác. Điều này thể hiện qua việc sử dụng các thể thơ, điển tích và cốt truyện tương tự. Tuy nhiên, truyện truyền kỳ Việt Nam cũng có những đặc điểm riêng, phản ánh văn hóa và lịch sử dân tộc. Việc nghiên cứu ảnh hưởng này giúp hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của thể loại truyện truyền kỳ ở Việt Nam.

2.2. Quá Trình Hình Thành và Phát Triển Nội Sinh Tại Việt Nam

Mặc dù chịu ảnh hưởng từ bên ngoài, truyện truyền kỳ Việt Nam cũng có một quá trình hình thành và phát triển nội sinh, gắn liền với văn hóa và văn học dân tộc. Các tác phẩm như Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích quái đánh dấu sự hình thành của thể loại truyện kỳ ảo ở Việt Nam. Việc nghiên cứu quá trình này giúp hiểu rõ hơn về sự độc đáo và sáng tạo của truyện truyền kỳ Việt Nam.

III. Phân Tích Bi Kịch Nhân Vật Nữ Trong Truyện Truyền Kỳ

Truyện truyền kỳ thường tập trung vào số phận của các nhân vật, đặc biệt là nhân vật nữ. Nhiều nhân vật nữ trong truyện truyền kỳ phải đối mặt với những bi kịch, bất hạnh trong cuộc sống. Họ có thể là nạn nhân của sự hiểu lầm, sự trả thù, sự trả giá, hoặc tình yêu bị chia cắt. Việc phân tích những bi kịch này giúp hiểu rõ hơn về giá trị nhân văn và ý nghĩa xã hội của truyện truyền kỳ. Các tác phẩm như Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm đã khắc họa sâu sắc những bi kịch của nhân vật nữ, phản ánh những bất công và khổ đau trong xã hội phong kiến.

3.1. Bi Kịch Của Sự Hiểu Lầm và Oan Khuất

Nhiều nhân vật nữ trong truyện truyền kỳ trở thành nạn nhân của sự hiểu lầm và oan khuất. Họ bị vu oan, bị nghi ngờ và phải chịu đựng những đau khổ về tinh thần và thể xác. Bi kịch này phản ánh sự bất công và thiếu công bằng trong xã hội phong kiến, nơi mà phụ nữ thường bị coi thường và không có tiếng nói.

3.2. Bi Kịch Của Tình Yêu và Hạnh Phúc Bị Chia Cắt

Tình yêu và hạnh phúc của các nhân vật nữ trong truyện truyền kỳ thường bị chia cắt bởi những yếu tố bên ngoài, như chiến tranh, hận thù, hoặc sự khác biệt về địa vị xã hội. Bi kịch này thể hiện sự mong manh và dễ vỡ của hạnh phúc trong một xã hội đầy rẫy những bất ổn và xung đột.

3.3. Số Phận Bi Thảm và Cái Chết Trong Truyện Truyền Kỳ

Cái chết thường là một kết cục bi thảm cho các nhân vật nữ trong truyện truyền kỳ. Họ có thể chết vì bệnh tật, vì bị hãm hại, hoặc vì tự vẫn để bảo vệ danh dự và phẩm giá. Cái chết của họ là một lời tố cáo mạnh mẽ đối với xã hội bất công và tàn bạo.

IV. Ý Nghĩa Kết Thúc Buồn Trong Truyện Truyền Kỳ Việt Nam

Kết thúc không có hậu trong truyện truyền kỳ Việt Nam mang nhiều ý nghĩa sâu sắc. Nó không chỉ phản ánh hiện thực xã hội đầy rẫy những bất công và khổ đau, mà còn thể hiện tinh thần nhân đạo và sự cảm thông của tác giả đối với những số phận bất hạnh. Kết thúc buồn cũng có thể là một lời cảnh tỉnh, nhắc nhở con người về những giá trị đạo đức và sự cần thiết phải đấu tranh cho một xã hội tốt đẹp hơn. Việc nghiên cứu ý nghĩa của kết thúc buồn giúp hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật và tư tưởng của truyện truyền kỳ.

4.1. Phản Ánh Hiện Thực Xã Hội và Thân Phận Con Người

Kết thúc không có hậu trong truyện truyền kỳ phản ánh hiện thực xã hội đầy rẫy những bất công, khổ đau và xung đột. Nó cho thấy sự mong manh và dễ vỡ của hạnh phúc, cũng như sự bất lực của con người trước những thế lực đen tối. Đồng thời, nó cũng thể hiện sự cảm thông và chia sẻ của tác giả đối với những số phận bất hạnh.

4.2. Giá Trị Nhân Văn và Tinh Thần Phê Phán Xã Hội

Kết thúc buồn trong truyện truyền kỳ thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc, khi tác giả lên án những bất công và tàn bạo trong xã hội, đồng thời ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con người. Nó cũng thể hiện tinh thần phê phán xã hội, khi tác giả đặt ra những câu hỏi về đạo đức và công lý.

V. So Sánh Kết Thúc Truyện Truyền Kỳ và Truyện Cổ Tích

So sánh kết thúc của truyện truyền kỳ với truyện cổ tích thần kỳ Việt Nam cho thấy rõ hơn những nét tương đồng và khác biệt giữa hai thể loại này. Truyện cổ tích thường kết thúc có hậu, với sự chiến thắng của cái thiện và sự trừng phạt của cái ác. Trong khi đó, truyện truyền kỳ thường có kết thúc không có hậu, phản ánh những bi kịch và bất hạnh trong cuộc sống. Sự khác biệt này cho thấy sự phát triển và sáng tạo của truyện truyền kỳ so với truyện cổ tích. Truyện truyền kỳ có ảnh hưởng từ truyện cổ tích nhưng lại có thêm sự sáng tạo của tác giả, đem lại giá trị cho những tác phẩm truyền kỳ.

5.1. Sự Khác Biệt Về Kết Cấu và Nội Dung

Truyện cổ tích thường có kết cấu đơn giản, với cốt truyện xoay quanh cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác. Trong khi đó, truyện truyền kỳ có kết cấu phức tạp hơn, với nhiều tình tiết và nhân vật đa dạng. Nội dung của truyện cổ tích thường mang tính giáo dục và giải trí, trong khi nội dung của truyện truyền kỳ thường mang tính phản ánh xã hội và triết lý.

5.2. Ảnh Hưởng và Sáng Tạo Trong Truyện Truyền Kỳ

Truyện truyền kỳ chịu ảnh hưởng từ truyện cổ tích, nhưng cũng có những sáng tạo riêng. Các tác giả truyện truyền kỳ thường sử dụng yếu tố kỳ ảo để phản ánh hiện thực xã hội và thể hiện những suy tư về cuộc đời. Điều này tạo nên sự độc đáo và giá trị của truyện truyền kỳ.

VI. Giá Trị và Tương Lai Nghiên Cứu Kết Thúc Truyện Truyền Kỳ

Nghiên cứu về kết thúc không có hậu trong truyện truyền kỳ Việt Nam có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật và tư tưởng của truyện truyền kỳ, cũng như những đóng góp của thể loại này đối với nền văn học Việt Nam. Đồng thời, nó cũng mở ra những hướng nghiên cứu mới về truyện truyền kỳ, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học dân tộc. Việc nghiên cứu kết thúc truyện truyền kỳ còn để khẳng định giá trị của thể loại truyền kì đối với nền văn học Việt Nam.

6.1. Đóng Góp Vào Nghiên Cứu Văn Học Trung Đại Việt Nam

Nghiên cứu về kết thúc không có hậu trong truyện truyền kỳ góp phần làm phong phú thêm kho tàng nghiên cứu về văn học trung đại Việt Nam. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những đặc điểm và giá trị của thể loại truyện truyền kỳ, cũng như những đóng góp của các tác giả truyện truyền kỳ đối với nền văn học dân tộc.

6.2. Mở Ra Hướng Nghiên Cứu Mới Về Truyện Truyền Kỳ

Nghiên cứu về kết thúc không có hậu trong truyện truyền kỳ mở ra những hướng nghiên cứu mới về thể loại này. Các nhà nghiên cứu có thể tập trung vào việc phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến kết thúc truyện, hoặc so sánh kết thúc của truyện truyền kỳ với các thể loại văn học khác. Điều này sẽ giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về truyện truyền kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho công trình biên soạn thần thoại dưới hình thức truyền thuyết, dã sử, thần tích, ngọc phả”. Môtip thường thấy là thần hiển linh báo mộng, phán xét công bằng, giúp các sinh linh. Hơn nữa, văn hóa dân gian của ta cũng phong phú vô cùng với những tín ngưỡng, sự tích, thần thoại…đã để lại cho truyện truyền kỳ những môtip 11 quen thuộc như người chết đi sống lại, người lên tiên cảnh, yêu quái biến thành người, người lấy ma….Kho tàng ấy là “nguồn vốn dồi dào” cho các tác giả trung đại kế thừa và phát huy, sáng tạo. Qua đó, cho chúng ta thấy: dù ít nhiều chịu ảnh hưởng thể loại từ giao lưu văn học với của Trung Quốc nhưng truyện truyền kỳ của ta vẫn mang đậm nét Việt, vẫn mang hơi hướng của những câu chuyện dân gian Việt Nam.

Đó vẫn là truyện nói về người Việt Nam, về số phận, tâm tư con người Việt Nam, về những sự kiện lịch sử của Việt Nam… Với hai nguồn ảnh hưởng là truyện truyền kỳ Trung Quốc và nền văn hóa dân tộc, truyện truyền kỳ Việt Nam đã hình thành và phát triển mạnh mẽ, đỉnh cao là truyện Truyền kỳ mạn lục. Nó phát triển là vì không những chúng ta biết tiếp nhận kế thừa mà các tác giả còn biết sáng tạo, tưởng tượng. Không đâu có thể tìm thấy một Truyền kỳ mạn lục với đề tài mới ca ngợi trí thức dân tộc (chuyện Phạm Tử Hư lên chơi Thiên Tào). Không đâu có một Truyền kỳ mạn lục phê phán thói xấu của xã hội phong kiến, hay một Truyền kỳ mạn lục với số phận, khát vọng của con người đặc biệt là người phụ nữ.

Ngoài ra, trong bối cảnh văn – sử - triết bất phân, văn học dùng để giáo hóa con người thì thể loại truyền kỳ nổi lên với những phép lạ, những lực lượng thần linh, những chuyện kì ảo đã tách truyện truyền kỳ ra một tuyến riêng biệt; trở thành thể loại văn học mang giá trị cao về nội dung lẫn nghệ thuật.2 Khái niệm Nhắc đến thể loại truyện truyền kỳ, người ta nghĩ ngay đến Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, một số đọc giả hiểu biết thì còn nhớ tới Thánh Tông di thảo, Truyền kỳ tân phả, Tân truyền kỳ lục, Lan Trì kiến văn lục… Thế những khái niệm “truyền kỳ” là gì thì mấy ai hiểu rõ được. Định nghĩa thể loại này, cũng đã có rất nhiều ý kiến của nhà nghiên cứu, các học giả quan tâm. Nhiều nhà nghiên cứu đã giải thích theo hướng chiết tự. “Truyền” là lưu truyền, truyền đi; “kỳ” là những sự việc kỳ lạ, hiếm thấy trong cuộc sống, đôi khi là không có thực.

Chúng tôi xin dẫn ra ý kiến của tác giả Vũ Ngọc Khánh và Nguyễn Quang Ân: “Theo đúng nghĩa của nó, truyền kỳ chỉ có nghĩa truyền đi, kể đi một sự lạ. Sự lạ này có thể là chuyện của thần thánh, của ma quái, chuyện có 12 những thông tin dị biệt đối với đời […]. Các nhà Nho đã chịu khó ghi chép nhiều chuyện lạ, chuyện được nghe, chuyện đồn đại, họ đều để công thu thập lại hết với thái độ nửa tin nửa ngờ, hoặc nửa hư cấu sáng tạo, nửa ký sự… Và như vậy họ mới đặt cái tên là Thính văn di lục chẳng hạn”. Tuy dễ hiểu là vậy, nhưng xung quanh khái niệm này vẫn còn nhiều sự lý giải khác.

Các nhà nghiên cứu đã cho rằng truyện truyền kỳ là một thể loại tự sự cổ điển dung lượng ngắn của văn học Trung Quốc, có từ thời Đường, và đến cuối thời Đường thì tên gọi này ra đời. Lúc đầu, các truyện truyền kỳ chủ yếu mô phỏng chí quái thời Lục triều, sau phát triển thành một thể loại riêng. Lúc ấy, truyền kỳ chỉ là tên của tập sách có tên Truyền kỳ do Bùi Hinh và một số tác giả thời Trung Đường kể lại. Sau đó, các nhà nghiên cứu đã dùng tên này để gọi chung cho các kiểu truyện như vậy.

Trải qua quá trình phát triển, thuật ngữ truyền kỳ trở thành tên gọi một thể loại truyện ngắn thời trung đại. Ngoài ra, truyện không chỉ gói gọn trong việc truyền đi các sự lạ mà nó còn trở thành một thể loại văn học mới, chứa cả sử, thơ, nghị luận…Chả trách Trần Đình Sử trong Thi pháp văn học trung đại cũng khẳng định: “Truyện truyền kỳ dùng văn xuôi để kể, đến chỗ tả cảnh, tả người thì dùng văn biền ngẫu, khi nhân vật bộc lộ cảm xúc thì thường làm thơ”. Nhiều thể loại trong cùng một thể loại, chính sự kết hợp này đã đem lại cho chúng ta những câu chuyện để đời. Nó gây cho người đọc hứng thú, không quá nhàm chán với một cách thể hiện và mỗi thể loại sử dụng cho một mục đích đã thể hiện rõ tâm tư, tình cảm, sự việc trong một câu chuyện.

Cũng với quan điểm trên, các từ điển đã ghi một cách đầy đủ hơn. Các nhà biên soạn lại dùng thuật ngữ “tiểu thuyết truyền kỳ” thay cho “truyện truyền kỳ”. Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán chủ biên, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, trong mục từ “tiểu thuyết truyền kỳ” ghi: “Còn gọi là truyện truyền kỳ. Thể loại tự sự ngắn cổ điển của văn học Trung Quốc hình thành ở thời Đường.

Tên gọi này tới cuối thời Đường mới có. “Kỳ” nghĩa là không có thực, nhấn mạnh tính chất hư cấu. Thoạt đầu tiểu thuyết truyền kỳ mô phỏng truyện chí quái thời Lục triều, sau phát triển độc lập. Có loại miêu tả cuộc đời biến ảo mơ mộng (ví dụ Nam Kha thái thú truyện).

Có loại ca ngợi tình 13 yêu nam nữ (như Chương Đài liễu truyện). Có loại miêu tả hào sĩ hiệp khách (như Hồng Nhiễm khách truyện). Tiểu thuyết truyền kỳ tiêu biểu của văn học Việt Nam là Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ và Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm”. Trong Từ điển văn học của Đỗ Đức Hiểu chủ biên, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá cũng cho rằng truyền kỳ là “một hình thức văn xuôi tự sự cổ điển Trung Quốc, vốn bắt đầu từ truyện kể dân gian, sau đó được các nhà văn nâng lên thành văn chương bác học, sử dụng môtip kỳ quái hoang đường, lồng trong một số truyện có ý nghĩa trần thế, nhằm gợi hứng thú cho người đọc”.

Qua rất nhiều nhận định mà chúng tôi đã dẫn trên, có thể đi đến khái niệm nhất quán rằng truyện truyền kỳ thuộc thể loại văn xuôi tự sự cổ điển Trung Quốc, có nguồn gốc từ những truyện thần linh, chí quái trong dân gian. Ở Việt Nam, tuy vẫn là thể loại truyền kỳ nhưng nó được “Việt Vam hóa” bởi sự việc, vốn văn hóa dân tộc, con người, tâm tư, khát vọng của chính người Việt Nam. Ngoài ra truyện truyền kỳ Việt Nam còn được thổi vào đó trí tưởng tượng, sự sáng tạo của những tác giả Việt Nam làm cho truyện thêm hấp dẫn, lôi cuốn người đọc. Nhờ vậy truyện truyền kỳ Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn văn học trung đại, để lại cho đời sau một Truyền kỳ mạn lục mãi chẳng có truyền kỳ nào sánh được.2 Đặc trưng thể loại truyền kỳ 1.1 Đặc trưng nội dung Truyện truyền kỳ có hệ thống nhân vật khá phong phú.

Vì có nguồn gốc từ những truyện kì dị, chí quái thời xưa, và cả những câu truyện trong dân gian kết hợp với trí tưởng tượng của tác giả nên hệt thống nhân vật không hề cố định. Nhật vật của truyện thuộc nhiều tầng lớp khác nhau, từ vua quan…đến đạo sĩ, dân thường và có cả phật, thánh nữa. Chính sự linh hoạt thay đổi nhân vật đã góp phần làm cho truyện cuốn hút hơn, không gây nhàm chán cho người đọc, không có cái nhìn phiến diện từ một tầng lớp. Về nội dung, truyện truyền kỳ thể hiện bốn chủ đề lớn.

Thứ nhất, truyện thường phản ánh các truyện xưa tích cũ, ca ngợi các bậc anh hùng, hiền tài. Bởi truyện kế thừa nội dung của thần thoại, truyền thuyết, …của nền văn hóa dân gian Việt Nam. Nhiều bậc anh hùng, hiền tài đi vào truyện được tác giả thần thánh hóa, 14 trở thành vị thánh hiển linh cho làng đó, xã đó. Điển hình như Chuyện chức phán sự đền Tản Viên.

Rồi có cả những nam nhân, nữ nhân được tôn kính, lập đền thờ phụng sau khi mất. Cũng trong truyện truyền kỳ, từ thế XV trở đi, thần thánh lại là những vị rất đỗi bình thường, có cuộc sống như ở trần thế. Chẳng hạn như truyện Ngọc nữ về tay chân chủ (Thánh Tông di thảo), chuyện nữ thần ở Vân Cát (Truyền kỳ tân phả). Thật ra, mọi sự thần thánh hóa, bất tử hóa cho những con người ấy cũng chính là cách tác giả gởi gắm ước mơ, lý tưởng của mình trong cuộc sống.

Những nhân vật bất tử , linh thiêng ấy là “công cụ”, là cái cớ để nhân dân lúc bấy giờ hy vọng nhiều điều tốt đẹp đến với mình. Ngoài nội dung phản ánh lịch sử, truyện truyền kỳ còn cho ta hiểu thêm về cách dân gian tiếp nhận các tư tưởng tôn giáo. Nghĩa là đọc truyện ta thấy rõ thái độ của người viết với ba luồng tư tưởng Nho, Phật, Đạo. Ở phương Đông, đây cũng là ba tư tưởng thống trị trong tâm linh con người thời phong kiến và đến cả ngày nay.

Trong truyện truyền kỳ, dù nhiều tác giả khác nhau sáng tác, nhưng hầu hết đầu khá đề cao tư tưởng Nho giáo. Ta thấy một thực tế trong truyện là những người học trò nghèo chăm học học tập thường đỗ đạt, làm quan to trong triều (Hai thần hiếu đễ trong Thánh Tông di thảo, Chuyện Phạm Tử Hư lên chơi thiên tào trong Truyền kỳ mạn lục). Hay những người sống hiền lành chuyên giúp đỡ mọi người thì sẽ được niềm vui, hạnh phúc lâu dài. Còn người thoát khỏi vòng cương tỏa Nho gia, đắm chìm trong sắc dục sẽ khó có một cái kết có hậu như ở Chuyện cây gạo, Chuyện kì ngộ ở trại Tây.

Trong khi ấy, Đạo giáo được thể hiện qua hình ảnh các vị đạo sĩ tinh thông phép thuật có khả năng diệt trừ yêu quái, nhưng không màng danh lợi mà chỉ sống ẩn dật nơi rừng núi. Thậm chí có bậc cao sĩ không hề lay chuyển ý chí trước lời mời mọc của vua quan, một mực khước từ danh lợi. Điều này ta thấy rõ ở truyện Gặp tiên ở hồ Lãng Bạc (Thánh Tông di thảo), Chuyện gã trà đồng giáng sinh (Truyền kỳ mạn lục). Bên cạnh hai tư tưởng trên, Phật giáo cũng được nhắc đến ở thể loại này.