Luận văn thạc sĩ hợp tác quốc phòng của mỹ và đài loan trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược mỹ trung hai thập kỷ đầu thế kỷ xxi

Luận văn thạc sĩ phân tích hợp tác quốc phòng của mỹ và đài loan trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược mỹ trung hai thập kỷ đầu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Phạm Quốc Hùng
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Phạm Thị Yên
• Trường học: Trường Đại học Bà Rịa Vũng Tàu
• Chuyên ngành: Đông phương học
• Đề tài: Hợp Tác Quốc Phòng Mỹ - Đài Loan Trong Bối Cảnh Cạnh Tranh Mỹ - Trung Thế Kỷ 21
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bà Rịa-Vũng Tàu

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ CỦA HỢP TÁC QUỐC PHÒNG MỸ - ĐÀI LOAN TRONG BỐI CẢNH CẠNH TRANH CHIẾN LƯỢC MỸ - TRUNG
• 1.1. Tổng quan về vấn đề Đài Loan
• 1.1.1. Điều kiện địa lý, dân số, tài nguyên của Đài Loan
• 1.1.2. Nguồn gốc hình thành vấn đề Đài Loan
• 1.2. Mối quan hệ giữa Đài Loan với Trung Quốc và với Mỹ
• 1.2.1. Vị trí chiến lược của Đài Loan
• 1.2.2. Mối quan hệ giữa Đài Loan với Trung Quốc
• 1.2.3. Mối quan hệ giữa Đài Loan với Mỹ
• 1.3. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc
• 1.3.1. Trước thế kỷ XXI
• 1.3.2. Cạnh tranh chiến lược trong thế kỷ XXI
• 1.3.3. Nguyên nhân của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung
• 1.4. Tình hình quốc tế khu vực và tình hình Trung Quốc, Đài Loan
• 1.4.1. Tình hình thế giới và khu vực Châu Á – Thái Bình Dương
• 1.4.2. Tình hình Trung Quốc và Đài Loan
• 1.5. Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan giai đoạn trước năm 2000
• 1.5.1. Khái niệm về Hợp tác quốc phòng
• 1.5.2. Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan giai đoạn trước năm 2000
• 1.5.3. Các hoạt động Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan
• 2. CHƯƠNG 2: HỢP TÁC QUỐC PHÒNG MỸ - ĐÀI LOAN TRONG CẠNH TRANH CHIẾN LƯỢC MỸ - TRUNG HAI THẬP KỶ ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 2.1. Chính sách Hợp tác quốc phòng của Mỹ và Đài Loan hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI
• 2.2. Các hoạt động Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI
• 2.2.1. Hợp tác trong lĩnh vực trang bị vũ khí, khí tài quân sự
• 2.2.2. Hợp tác trong lĩnh vực đào tạo và huấn luyện binh sĩ
• 2.2.3. Hợp tác trong việc phối hợp kiềm chế sức ép quân sự của Trung Quốc
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM, TÁC ĐỘNG VÀ TRIỂN VỌNG HỢP TÁC QUỐC PHÒNG MỸ - ĐÀI LOAN
• 3.1. Đặc điểm của Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan
• 3.2. Tác động của Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan
• 3.2.1. Đối với Trung Quốc, Mỹ và Đài Loan
• 3.2.2. Với các nước ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á
• 3.3. Triển vọng của Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan
• 3.4. Hàm ý chính sách cho Việt Nam trước tác động của Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan
• 3.4.1. Tác động của Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan đến Việt Nam
• 3.4.2. Hàm ý chính sách cho Việt Nam trước Hợp tác Mỹ - Đài Loan
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở của Hợp tác quốc phòng Mỹ Đài Loan trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ Trung

Hợp tác quốc phòng giữa Mỹ và Đài Loan đã hình thành từ lâu, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung ngày càng gia tăng trong thế kỷ 21. Đài Loan, với vị trí địa lý chiến lược, trở thành một yếu tố quan trọng trong chính sách đối ngoại của Mỹ nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Trung Quốc. Hợp tác quốc phòng không chỉ thể hiện qua các hiệp định chính thức mà còn qua các hoạt động quân sự, đào tạo và trang bị vũ khí. Mối quan hệ này phản ánh sự cần thiết của Mỹ trong việc duy trì an ninh khu vực và bảo vệ các đồng minh trước sự đe dọa từ Trung Quốc. Tình hình chính trị và an ninh khu vực cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định hướng đi của hợp tác này.

1.1. Tổng quan về vấn đề Đài Loan

Đài Loan đã trở thành một vấn đề nhạy cảm trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc. Quan hệ quốc tế xung quanh Đài Loan không chỉ ảnh hưởng đến an ninh khu vực mà còn tác động đến chính sách đối ngoại của các nước khác, bao gồm cả Việt Nam. Đài Loan có một lịch sử phức tạp với nguồn gốc từ cuộc nội chiến Trung Quốc và sự can thiệp của Mỹ. Mỹ đã hỗ trợ Đài Loan trong nhiều lĩnh vực, từ kinh tế đến quân sự, nhằm ngăn chặn sự bành trướng của Trung Quốc. Điều này dẫn đến một cuộc cạnh tranh chiến lược kéo dài, với Đài Loan là một quân bài quan trọng trong tay Mỹ.

1.2. Cạnh tranh chiến lược Mỹ Trung

Cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc đã trở thành một trong những vấn đề nóng bỏng nhất trong quan hệ quốc tế thế kỷ 21. Căng thẳng Mỹ - Trung không chỉ thể hiện qua các cuộc chiến thương mại mà còn trong các lĩnh vực quân sự và chính trị. Mỹ đã tăng cường hợp tác quân sự với Đài Loan như một biện pháp để đối phó với sự gia tăng sức mạnh quân sự của Trung Quốc. Chính sách đối ngoại của Mỹ dưới thời các tổng thống gần đây đã nhấn mạnh tầm quan trọng của Đài Loan trong việc duy trì cân bằng quyền lực ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Điều này cho thấy rằng, hợp tác quốc phòng giữa Mỹ và Đài Loan không chỉ là một mối quan hệ song phương mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược toàn cầu của Mỹ.

II. Hợp tác quốc phòng Mỹ Đài Loan trong hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI

Trong hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI, hợp tác quốc phòng giữa Mỹ và Đài Loan đã diễn ra mạnh mẽ, phản ánh sự thay đổi trong bối cảnh địa chính trị. Mỹ đã thực hiện nhiều chính sách nhằm tăng cường khả năng phòng thủ cho Đài Loan, bao gồm việc cung cấp vũ khí hiện đại và hỗ trợ đào tạo quân sự. Chính sách đối ngoại của Mỹ không chỉ tập trung vào việc bảo vệ Đài Loan mà còn nhằm ngăn chặn sự bành trướng của Trung Quốc ở khu vực. Các hoạt động quân sự chung và các cuộc diễn tập cũng đã được tổ chức để tăng cường khả năng phối hợp giữa hai bên. Điều này không chỉ giúp Đài Loan nâng cao năng lực quân sự mà còn gửi tín hiệu mạnh mẽ đến Trung Quốc về quyết tâm của Mỹ trong việc bảo vệ đồng minh.

2.1. Chính sách Hợp tác quốc phòng của Mỹ và Đài Loan

Chính sách hợp tác quốc phòng của Mỹ và Đài Loan trong hai thập kỷ qua đã chứng kiến sự thay đổi đáng kể. Mỹ không chỉ cung cấp vũ khí mà còn hỗ trợ Đài Loan trong việc phát triển các chiến lược phòng thủ hiện đại. Quan hệ quốc tế giữa hai bên được củng cố thông qua các hiệp định quân sự và các cuộc hội thảo chiến lược. Sự gia tăng sự ảnh hưởng của Trung Quốc đã khiến Mỹ nhận ra tầm quan trọng của việc duy trì một Đài Loan mạnh mẽ và độc lập. Hợp tác này không chỉ giúp Đài Loan tăng cường khả năng tự vệ mà còn tạo ra một lực lượng quân sự có thể đối phó với các mối đe dọa từ Trung Quốc.

2.2. Hợp tác trong lĩnh vực trang bị vũ khí

Hợp tác trong lĩnh vực trang bị vũ khí giữa Mỹ và Đài Loan đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược an ninh khu vực. Mỹ đã cung cấp cho Đài Loan nhiều loại vũ khí hiện đại, từ máy bay chiến đấu đến hệ thống tên lửa. Tình hình chính trị và an ninh khu vực đã thúc đẩy Mỹ tăng cường hỗ trợ quân sự cho Đài Loan, nhằm đảm bảo rằng Đài Loan có thể tự bảo vệ mình trước các mối đe dọa từ Trung Quốc. Sự hợp tác này không chỉ giúp Đài Loan nâng cao năng lực quân sự mà còn là một phần trong chiến lược tổng thể của Mỹ nhằm kiềm chế sự bành trướng của Trung Quốc tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

III. Đặc điểm tác động và triển vọng hợp tác quốc phòng Mỹ Đài Loan

Hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố địa chính trị và an ninh khu vực. Đặc điểm này không chỉ thể hiện qua các hiệp định quân sự mà còn qua các hoạt động hợp tác trong lĩnh vực đào tạo và huấn luyện quân sự. Tác động của hợp tác quốc phòng không chỉ ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa Mỹ và Đài Loan mà còn có tác động sâu rộng đến tình hình chính trị và an ninh khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Việc tăng cường hợp tác này đã khiến Trung Quốc phản ứng mạnh mẽ, dẫn đến những căng thẳng trong quan hệ quốc tế.

3.1. Đặc điểm của Hợp tác quốc phòng Mỹ Đài Loan

Hợp tác quốc phòng giữa Mỹ và Đài Loan có những đặc điểm nổi bật, bao gồm tính linh hoạt và khả năng thích ứng với bối cảnh địa chính trị thay đổi. Mỹ không chỉ cung cấp vũ khí mà còn hỗ trợ Đài Loan trong việc xây dựng các chiến lược phòng thủ toàn diện. Hợp tác quân sự giữa hai bên cũng bao gồm các cuộc diễn tập và huấn luyện chung, giúp tăng cường khả năng phối hợp và sẵn sàng ứng phó với các tình huống khẩn cấp. Điều này cho thấy rằng, hợp tác quốc phòng không chỉ là một phần trong chính sách an ninh của Mỹ mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì ổn định khu vực.

3.2. Tác động của Hợp tác quốc phòng Mỹ Đài Loan

Tác động của hợp tác quốc phòng giữa Mỹ và Đài Loan không chỉ giới hạn trong mối quan hệ song phương mà còn ảnh hưởng đến tình hình chính trị và an ninh khu vực. Hợp tác quốc phòng đã giúp Đài Loan nâng cao khả năng tự vệ và tạo ra một sức mạnh quân sự có thể đối phó với các mối đe dọa từ Trung Quốc. Điều này cũng dẫn đến sự gia tăng căng thẳng trong quan hệ Mỹ - Trung, khi Trung Quốc coi hợp tác này là một sự thách thức đối với sự thống trị của mình trong khu vực. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa các bên mà còn có thể dẫn đến những biến động lớn trong tình hình an ninh khu vực trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực eo biển Đài Loan giữ vị trí yết hầu trên tuyến giao thông hàng hải huyết mạch của thế giới, nơi tiếp nhận hơn 40% lưu lượng vận tải hàng hóa toàn cầu và 25% nguồn cung dầu thô quốc tế hướng tới các cường quốc Đông Bắc Á. Bên cạnh vị thế địa chính trị then chốt, Đài Loan còn là trung tâm công nghệ bán dẫn tối quan trọng khi nắm giữ hơn 92% năng lực sản xuất các loại vi mạch tinh vi nhất toàn cầu. Bước sang hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI, sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc cùng việc Mỹ chuyển dịch trọng tâm chiến lược sang khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đã đẩy cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung lên mức độ gay gắt và toàn diện. Trong cấu trúc tam giác quyền lực này, vấn đề Đài Loan trở thành điểm nóng nhạy cảm và phức tạp nhất, trực tiếp đe dọa sự ổn định khu vực.

Luận văn tập trung nghiên cứu sự chuyển dịch trong quan hệ hợp tác quốc phòng giữa Mỹ và Đài Loan giai đoạn 2000 - 2021 dưới tác động của cạnh tranh chiến lược giữa Washington và Bắc Kinh. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là làm rõ cơ sở hình thành, đánh giá quá trình điều chỉnh chính sách, tổng kết các hình thức hợp tác quân sự thực chất, đồng thời phân tích tính chất đa chiều của mối quan hệ này đối với an ninh khu vực Đông Á và Đông Nam Á.

Về mặt không gian và thời gian, đề tài bao quát tiến trình lịch sử từ năm 1949, tập trung phân tích chuyên sâu 20 năm đầu thế kỷ XXI với các biến động dưới thời các chính quyền từ George W. Bush, Barack Obama, Donald Trump cho đến Joe Biden. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa tác động của các gói viện trợ quân sự (điển hình như mức ngân sách quốc phòng kỷ lục 15,42 tỷ USD của Đài Loan năm 2021), từ đó cung cấp luận cứ khoa học tin cậy giúp các cơ quan quản lý đối ngoại Việt Nam chủ động xây dựng phương án ứng phó, bảo vệ vững chắc chủ quyền và lợi ích quốc gia trên Biển Đông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng kết hợp các trường phái lý thuyết quan hệ quốc tế kinh điển và hiện đại để xây dựng khung phân tích đa chiều:

Chủ nghĩa Hiện thực và Hiện thực Cấu trúc: Trường phái này đóng vai trò nền tảng để lý giải động cơ cạnh tranh quyền lực, tình thế lưỡng nan an ninh và chiến lược cân bằng quyền lực giữa siêu cường đương nhiệm là Mỹ và cường quốc đang trỗi dậy là Trung Quốc. Dưới lăng kính này, Đài Loan được định vị là "tiền đồn chiến lược" không thể thay thế trong Chuỗi đảo thứ nhất của Mỹ nhằm kiềm chế năng lực tác chiến biển xa của Hải quân Trung Quốc.

Chủ nghĩa Kiến tạo: Lý thuyết này được sử dụng nhằm giải thích các yếu tố phi vật chất tác động đến liên minh Mỹ - Đài Loan. Bản sắc dân chủ, sự tương đồng về giá trị tự do chính trị giữa Washington và Đài Bắc đã tạo nên nền tảng đạo đức và tính chính danh vững chắc cho các cam kết hỗ trợ quốc phòng, đối lập hoàn toàn với mô hình quản trị tập quyền của Bắc Kinh.

Khái niệm cốt lõi trong nghiên cứu: Đề tài phân tích sâu 4 khái niệm chiến lược trọng tâm gồm "Mơ hồ chiến lược", "Chính sách Một Trung Quốc", "Chuỗi đảo thứ nhất" và "Chủ nghĩa Đại Hán" trong tư duy đối ngoại truyền thống của Trung Quốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ nguồn tư liệu sơ cấp chuẩn xác gồm hơn 120 văn bản pháp lý quốc tế, các đạo luật chiến lược của Mỹ (như Đạo luật Quan hệ Đài Loan 1979, Đạo luật Đi lại Đài Loan 2018, các Đạo luật Ủy nhiệm Quốc phòng thường niên), các Sách trắng Quốc phòng của Trung Quốc và Đài Loan giai đoạn 2000 - 2021. Nguồn dữ liệu thứ cấp bao gồm hệ thống dữ liệu xã hội học chuẩn mực từ 3 cuộc điều tra dư luận quy mô lớn của Đại học Chính trị Quốc gia Đài Loan, Viện Hàn lâm Khoa học Đài Loan và Quỹ Thăm dò Ý kiến Công chúng Đài Loan.

Về phương pháp phân tích, luận văn kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm tái hiện quá trình biến chuyển của hợp tác quân sự theo từng thời kỳ cụ thể. Phương pháp phân tích chính sách và so sánh định tính được lựa chọn làm công cụ chủ đạo nhằm bóc tách động cơ lợi ích quốc gia, so sánh mức độ can dự của từng đời Tổng thống Mỹ và dự báo kịch bản an ninh. Việc lựa chọn phương pháp này giúp bảo đảm tính khách quan, hệ thống hóa được các dữ liệu phức tạp trong quan hệ quốc tế mà các phương pháp định lượng đơn thuần khó bao quát hết.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực chứng đã mang lại 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan đã chuyển đổi căn bản từ phương thức hỗ trợ kỹ thuật vũ khí phòng thủ đơn thuần sang trạng thái liên kết chiến lược toàn diện có tính thể chế hóa cao. Giai đoạn 2017 - 2021 ghi nhận bước nhảy vọt khi Mỹ hợp thức hóa các chuyến thăm quân sự cấp cao thông qua Đạo luật Đi lại Đài Loan 2018 và ký duyệt hàng loạt hợp đồng vũ khí tấn công chính xác cao. Ngân sách quốc phòng Đài Loan tăng trưởng vượt bậc, đạt mức 453,4 tỷ Tân Đài tệ (tương đương 15,42 tỷ USD) vào năm 2021, tăng gần 10% so với mức 411,3 tỷ Tân Đài tệ của năm 2020.

Thứ hai, nhận thức bản sắc chính trị của xã hội Đài Loan có sự dịch chuyển mang tính lịch sử, làm triệt tiêu cơ sở thực tiễn của mô hình "Một quốc gia, hai chế độ". Số liệu khảo sát thực tế cho thấy tỷ lệ người dân tự nhận mình là người Đài Loan đã tăng từ 55,3% năm 2018 lên 75,3% vào năm 2021, trong khi tỷ lệ người tự nhận là người Trung Quốc sụt giảm nghiêm trọng xuống chỉ còn 4,7%. Tỷ lệ người dân công khai ủng hộ tuyên bố độc lập chính thức đạt mức 54% vào năm 2021, tăng 8% so với năm 2020, phản ánh sự xa cách ngày càng lớn giữa hai bờ eo biển sau các biến động chính trị tại Hồng Kông.

Thứ ba, chính sách của Mỹ chuyển từ "mơ hồ chiến lược" sang trạng thái "răn đe có tính răn đe mở rộng", gắn kết an ninh Đài Loan vào cấu trúc an ninh đa phương khu vực như Bộ Tứ (QUAD) và Thỏa thuận AUKUS nhằm kiềm chế Trung Quốc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự gia tăng hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan bắt nguồn từ sự điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình với mục tiêu "Giấc mộng Trung Hoa", thúc đẩy hiện đại hóa quân đội và gia tăng áp lực vùng xám tại eo biển Đài Loan và Biển Đông.

Khi so sánh dữ liệu qua các bảng tổng hợp các thương vụ mua bán vũ khí và tần suất diễn tập giai đoạn 2001 - 2010 so với giai đoạn 2011 - 2021, có thể thấy rõ mức độ hiện diện của Mỹ đã tăng hơn 65% về cả tần suất điều động tàu chiến của Hạm đội 7 lẫn quy mô chuyển giao khí tài công nghệ cao. Hơn 73% người dân Đài Loan được khảo sát năm 2021 không coi chính quyền Bắc Kinh là đối tác hữu hảo, minh chứng cho sự thất bại của các biện pháp cưỡng ép kinh tế và quân sự từ đại lục. Kết quả này củng cố tính đúng đắn của lý thuyết cân bằng quyền lực: khi mối đe dọa an ninh gia tăng, các thực thể chính trị tất yếu tìm kiếm sự bảo đảm an ninh từ siêu cường bên ngoài.

Đề xuất và khuyến nghị

Từ kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa chính sách đối ngoại và quốc phòng Việt Nam:

Kiên định thực thi chính sách quốc phòng "Bốn không" và linh hoạt ngoại giao đa phương: Chủ thể thực hiện là Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng. Cần tiếp tục duy trì nguyên tắc "Một Trung Quốc" trên bình diện ngoại giao chính thức, đồng thời duy trì và phát triển hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư phi chính phủ với Đài Loan. Mục tiêu nâng kim ngạch thương mại song phương Việt Nam - Đài Loan đạt mốc 25 tỷ USD trong giai đoạn 2025 - 2030 mà không làm ảnh hưởng đến quan hệ chiến lược với Bắc Kinh.

Nâng cấp năng lực giám sát và bảo vệ chủ quyền biển đảo: Bộ Quốc phòng chủ trì việc đầu tư hiện đại hóa 100% hệ thống radar cảnh giới bờ biển và bổ sung trang thiết bị trinh sát hàng hải chuyên dụng trước năm 2028. Mục tiêu tăng cường 50% khả năng phát hiện sớm các hoạt động quân sự bất thường tại khu vực giáp ranh Biển Đông và eo biển Ba Sĩ.

Xây dựng kịch bản phòng ngừa rủi ro chuỗi cung ứng công nghệ cao: Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng chính sách thu hút dòng vốn bán dẫn từ Đài Loan, phấn đấu thu hút từ 3 đến 5 dự án sản xuất vi mạch và linh kiện điện tử lớn vào năm 2030, chủ động giảm thiểu rủi ro khi xảy ra khủng hoảng chuỗi cung ứng chip toàn cầu.

Nâng cao chất lượng nghiên cứu dự báo chiến lược: Các viện nghiên cứu chiến lược và cơ sở đào tạo ngoại giao thiết lập cơ chế báo cáo đánh giá tác động địa chính trị định kỳ 6 tháng một lần, cải thiện 30% độ chính xác trong dự báo các kịch bản leo thang quân sự tại eo biển Đài Loan trong giai đoạn 2024 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà hoạch định chính sách đối ngoại và quốc phòng: Cán bộ thuộc Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và các cơ quan tham mưu chiến lược sẽ tìm thấy luận cứ khoa học để xây dựng thế cân bằng ngoại giao nước lớn và phương án bảo đảm an ninh hàng hải.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Quan hệ quốc tế, Đông phương học: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị phục vụ công tác giảng dạy các học phần về An ninh Châu Á - Thái Bình Dương, Chính sách đối ngoại Mỹ - Trung và ứng dụng lý thuyết quan hệ quốc tế vào nghiên cứu thực tiễn.

Chuyên gia phân tích rủi ro địa chính trị và quản trị chuỗi cung ứng: Các chuyên viên tư vấn đầu tư quốc tế có thể sử dụng dữ liệu luận văn để đánh giá mức độ ổn định của tuyến hàng hải Biển Đông (nơi lưu chuyển 40% hàng hóa toàn cầu) và nguy cơ gián đoạn nguồn cung chip bán dẫn (chiếm 92% thị phần chip tinh vi của TSMC).

Phóng viên, biên tập viên báo chí và truyền thông quốc tế: Nguồn tư liệu hệ thống hóa chuẩn xác về các văn bản pháp lý như Đạo luật Quan hệ Đài Loan 1979 và 3 Thông cáo chung Mỹ - Trung giúp nâng cao chất lượng các bài viết phân tích thời sự chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Đạo luật Quan hệ Đài Loan năm 1979 có bắt buộc quân đội Mỹ phải trực tiếp tham chiến bảo vệ Đài Loan hay không? Đạo luật Quan hệ Đài Loan năm 1979 không ràng buộc nghĩa vụ pháp lý bắt buộc quân đội Mỹ phải trực tiếp tham chiến bảo vệ Đài Loan. Đạo luật này quy định Mỹ cam kết cung cấp các phương tiện và vũ khí mang tính chất tự vệ, duy trì khả năng của Mỹ trong việc chống lại hành vi sử dụng vũ lực, đồng thời tạo cơ sở pháp lý linh hoạt để Tổng thống và Quốc hội Mỹ quyết định hành động can thiệp tùy theo tình hình thực tế.

Vị thế sản xuất vi mạch bán dẫn tác động như thế nào đến giá trị chiến lược của Đài Loan đối với Mỹ? Đài Loan giữ vai trò sống còn trong nền kinh tế số và công nghiệp quốc phòng phương Tây khi hãng TSMC sản xuất hơn 92% số lượng chip vi mạch tiên tiến nhất hành tinh và 60% vi điều khiển cho ngành ô tô toàn cầu. Nếu kiểm soát được Đài Loan, Trung Quốc sẽ nắm quyền chi phối chuỗi cung ứng công nghệ cao thế giới, buộc Mỹ phải nỗ lực bảo vệ hòn đảo nhằm tránh tổn thất chiến lược nghiêm trọng.

Xu hướng nhận thức bản sắc của người dân Đài Loan thay đổi như thế nào trong giai đoạn 2018 - 2021? Nhận thức bản sắc tại Đài Loan chuyển biến sâu sắc theo hướng khẳng định tính độc lập. Số liệu điều tra xã hội học giai đoạn 2018 - 2021 cho thấy tỷ lệ người dân tự nhận mình là người Đài Loan đã tăng mạnh từ 55,3% lên 75,3%, trong khi số người tự nhận là người Trung Quốc giảm sâu xuống chỉ còn 4,7%, tạo ra sự đồng thuận xã hội mạnh mẽ chống lại mô hình sáp nhập chính trị.

Chính quyền Tổng thống Joe Biden khác biệt như thế nào so với thời Donald Trump trong vấn đề eo biển Đài Loan? Trong khi chính quyền Donald Trump ưu tiên các động thái đơn phương quyết liệt và tăng cường hợp đồng mua bán vũ khí trực tiếp, chính quyền Joe Biden tiếp tục duy trì lập trường răn đe cứng rắn nhưng chuyển sang phương thức đa phương hóa, tích hợp vấn đề an ninh eo biển Đài Loan vào các cơ chế đồng minh chiến lược như Bộ Tứ QUAD và Thỏa thuận AUKUS.

Căng thẳng quân sự tại eo biển Đài Loan tác động trực tiếp nhất đến quyền lợi nào của Việt Nam? Căng thẳng tại eo biển Đài Loan đe dọa trực tiếp an ninh trên tuyến vận tải biển qua Biển Đông vốn tiếp nhận hơn 40% hàng hóa xuất nhập khẩu của Việt Nam. Đồng thời, xung đột quân sự nếu nổ ra sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự an toàn và quyền lợi kinh tế của cộng đồng hơn 200.000 công dân và lao động Việt Nam đang sinh sống, làm việc tại vùng lãnh thổ này.

Kết luận

• Luận văn đã chứng minh hợp tác quốc phòng Mỹ - Đài Loan là một trục xung lực then chốt chi phối cấu trúc an ninh Châu Á - Thái Bình Dương trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung.
• Sự chuyển dịch từ "mơ hồ chiến lược" sang răn đe thể chế hóa được phản ánh rõ qua việc Đài Loan mở rộng ngân sách quốc phòng lên mức 15,42 tỷ USD năm 2021 dưới sự bảo trợ kỹ thuật quân sự của Mỹ.
• Nhận thức bản sắc độc lập của hơn 75% cư dân Đài Loan đã định hình lại thực tế chính trị, khiến nguy cơ đối đầu quân sự giữa các cường quốc ngày càng trở nên hiện hữu.
• Đề tài khẳng định tầm quan trọng của việc Việt Nam kiên định chính sách quốc phòng tự chủ, tăng cường hiện đại hóa khả năng giám sát biển đảo và đa dạng hóa chuỗi giá trị công nghệ.
• Định hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung phân tích sự can dự của các liên minh đa phương như QUAD và AUKUS đối với cán cân quân sự eo biển Đài Loan trong tầm nhìn chiến lược giai đoạn 2025 - 2030.

Công trình đóng góp một hệ thống luận cứ khoa học toàn diện, giúp giải mã các động thái địa chính trị phức tạp của tam giác Mỹ - Trung - Đài. Các nhà nghiên cứu và cơ quan hoạch định chiến lược được khuyến khích khai thác sâu các phát hiện của luận văn để vận dụng vào công tác dự báo đối ngoại trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ CỦA HỢP TÁC QUỐC PHÒNG MỸ - ĐÀI LOAN TRONG BỐI CẢNH CẠNH TRANH CHIẾN LƯỢC MỸ - TRUNG 1. Tổng quan về vấn đề Đài Loan 1. Đài Loan và Nguồn gốc hình thành vấn đề Đài Loan Đài Loan còn có tên gọi khác là Ilha Formosa, nghĩa là “Hòn đảo xinh đẹp”1, nằm ở khu vực Tây Thái Bình Dương, giữa Nhật Bản và Philippines, mở rộng tới các quần đảo Bành Hồ (Penghu), Kim Môn (Kinmen) và Mã Tổ (Matsu) và một số đảo nhỏ khác. Tổng diện tích của Đài Loan là 36.

Thủ phủ của Đài Loan nằm ở thành phố Đài Bắc; 5 thành phố trực thuộc trung ương đó là Đài Nam, Đài Trung, Cao Hùng, Đào Viên, Tân Bắc và 3 thành phố trực thuộc tỉnh đó là Cơ Long, Gia Nghĩa, Tân Trúc cùng 13 huyện. Hiện nay Đài Loan có quan hệ trên nhiều lĩnh vực với trên 140 quốc gia và vùng lãnh thổ, đồng thời là thành viên của 11 tổ chức quốc tế, có 126 văn phòng tại nước ngoài và 752 tổ chức quốc tế phi chính phủ. Ngày 1/10/1949, Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tuyên bố thành lập, trở thành chính́ phủ hợp pháp tại Trung Quốc. Tuy nhiên dưới áp lực của chính phủ Mỹ, các quốc gia khối phương Tây, quốc gia không cộng sản và Tòa Thánh Vatican không công nhận chính phủ Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch rút lui sang đảo Đài Loan, Trung Hoa Dân Quốc tuyên bố độc lập và phát triển theo con đường đối lập với Trung Quốc đại lục. Với sự trợ giúp của Mỹ, Đài Loan duy trì quyền đại diện cho Trung Quốc tại HĐBA Liên Hiệp Quốc2. Kể từ đó Trung Quốc đại lục và Đài Loan song song cùng tồn tại, phát triển theo hai chiều hướng, hai con đường đối lập nhau. Đài Loan thực thi chính sách “phản cộng kháng Nga”, chủ trương dùng vũ lực phản công Đại lục và trở thành nơi quyết chiến sau cùng với Trung Quốc.

Ngược lại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tuyên bố thay thế Trung Hoa Dân Quốc, coi mình là chính phủ hợp pháp duy nhất cho Trung Quốc, khẳng định Đài Loan là bộ phận không thể tách rời và có kế hoạch thu hồi Đài Loan. Tuy nhiên, “vấn đề Đài Loan” hình thành không chỉ phụ thuộc vào xu hướng chính trị, con đường phát triển giữa hai bờ eo biển, nguyên nhân chủ yếu ở đây là nhân tố Mỹ. Để thực hiện chiến lược của mình, Mỹ cô lập, bao vây Nước CHND Trung Hoa nhằm 1 Tuấn Lương. “Du hí đến hòn đảo xinh đẹp Đài Loan”, Báo Hanoimoi, Date:2017-03-06, https://www.org/vn_vi/post/1720.

Truy cập 8h00, ngày 12/8/2021. 2 Đến 2019 có 14 nước (Nauru, Palau, Quần đảo Marshall, Tuvalu, Belize, Honduras, Guatemala, Haiti, Nicaragua, Paraguay, Saint Kitts và Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent và Grenadines, Swaziland) và Tòa thánh Vatican công nhận và có quan hệ ngoại giao với Đài Loan. 14 ngăn chặn trào lưu cộng sản ở Đông Nam Á. Khi nổ ra chiế n tranh Triề u Tiên, Mỹ buộc phải cho tàu chiến của hạm đội 7 đi vào eo biển Đài Loan để can thiệp, hỗ trợ bảo vệ và hòn đảo; điều phi đoàn không quân tiêm kích số 13 từ Okinawa đến đóng tại Đài Loan.

Tháng 12/1954, Mỹ và chính quyền Đài Bắc ký “Hiệp ước phòng ngự chung”3, theo đó đặt Đài Loan dưới sự bảo trợ của Mỹ. Tiếp sau đó vào các năm 1954, 1958 và 1996 xảy ra khủng hoảng giữa Trung Quốc và Đài Loan, Mỹ tích cực trợ giúp về mặt quân sự, đưa tàu chiến và máy bay đến Đài Loan, kể cả đe dọa sử dụng vũ khí nguyên tử đối với Trung Quốc để giải quyết khủng hoảng. Vào những năm 1970, khi Mỹ và Trung Quốc điều chỉnh chiến lược đối ngoại, thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức thì chính sách can dự vào Trung Quố c, ủng hộ về kinh tế, quân sự cho Đài Loan của Mỹ vẫn tiếp tục gây nên đối đầu căng thẳ ng, gay gắt ở hai bờ eo biể n. Đài Loan luôn là nút thắt trọng tâm trong chương trình nghị sự để hai nước tháo gỡ đi đến tiếp xúc, đàm phán quan hệ ngoại giao (1972 – 1979).

Chỉ sau 3 tháng Mỹ - Trung thiết lập quan hệ ngoại giao, Quố c hội Mỹ lại thông qua “Luật về quan hệ với Đài Loan”. Theo Luật này, chính phủ Mỹ tiếp tục bán vũ khí cho Đài Loan, ngăn cản việc Trung Quố c thực hiện thố ng nhấ t đấ t nước. Đó chính là nguyên nhân và quá trình hình thành “vấn đề Đài Loan” trong quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc Tóm lại, “vấn đề Đài Loan” hình thành có nguyên nhân từ mối quan hệ giữa hai bờ eo biển, trong đó Trung Quốc coi Đài Loan là một phần không thể tách rời, cần phải thu hồi; ngược lại chính quyền Đài Loan chủ trương độc lập với Trung Quốc đại lục. Nhưng, yếu tố quan trọng hơn, có tính quyết định chính là sự chi phối, can thiệp của Mỹ nhằm kiềm chế Trung Quốc, ngăn chặn CNCS ở châu Á để vươn lên vị trí bá chủ toàn cầu của mình.

“Vấ n đề Đài Loan” trở thành địa bàn đối đầu, tranh chấ p quyết liệt giữa Trung - Mỹ sau đó suốt nhiều thập kỷ. Mối quan hệ giữa Đài Loan với Trung Quốc và với Mỹ 1. Vị trí chiến lược của Đài Loan Đài Loan có vị trí chiến lược vô cùng quan trọng trong khu vực. Hòn đảo nằm bên cạnh tuyến giao thông hàng hải từ biển Hoa Đông qua eo biển quốc tế Đài Loan và Biển Đông đến Ấn Độ Dương được coi là tuyến giao thông nhộn nhịp thứ 2 trên thế giới (chỉ sau Địa Trung Hải).000 tàu thuyền, 40% hoạt động trao đổi 3 Ngô Khôn Trí, “Ngô Khôn Trí đôi dòng về quan hệ giữa Mỹ và Đài Loan, Khoahocnet, 19/4/2021, https://khoahocnet.com/2021/04/19/ngo-khon-tri-doi-dong-ve-quan-he-giua-my-va-dai-loan/ truy cập 9h15 ngày 02/9/2021 15 hàng hóa và 25% nguồn cung cấp dầu đi đến Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản đồng thời xuất khẩu hàng hóa từ các nước này sang khu vực Châu Á, Châu Phi, Trung Đông và Châu Âu4.

Với tầm quan trọng chiến lược then chốt của Đài Loan, đặc biệt là eo biển Đài Loan thì bất kỳ xung đột nào qua eo biển này sẽ có tác động to lớn đến việc qua lại của tàu bè hải quân lẫn thương mại. Vị trí Đài Loan trong chuỗi Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương Nguồn: Nhật Báo Văn hóa online Ngoài ý nghĩa chiến lược truyền thống, Đài Loan hiện còn có một giá trị đặc biệt quan trọng vì sức mạnh công nghệ vi mạch và bán dẫn của nó. Công ty Trách nhiệm hữu hạn Sản xuất và Chế tạo linh kiện bán dẫn Đài Loan (Taiwan Semiconductor Manufacturing Co., Ltd) có trụ sở tại Đài Loan, là nhà sản xuất chíp công nghệ cao hàng đầu thế giới. Công ty này hiện sản xuất khoảng 92% chip tinh vi nhất thế giới.

Phần còn lại thuộc về Samsung Electronics Co. Công ty sản xuất phần lớn trong số 1,4 tỷ bộ vi xử lý có bảng mạch nhỏ nhất, hiệu quả nhất cho điện thoại thông minh mà các thương hiệu công nghệ lớn nhất thế giới, từ Apple ở Mỹ đến Alibaba ở Trung Quốc, các ngành công nghiệp trong đó có cả chip sử dụng trong công nghiệp quốc phòng. TSMC cũng tạo ra 60% bộ vi điều khiển giúp ôtô 4 Phạm Bình, “Vị trí, vai trò của Biển Đông đối với thế giới, khu vực và Việt Nam”. Tạp chí Quốc phòng toàn dân, 27/7/2021.vn/vi/bien-dao-viet-nam/vi-tri-vai-tro-cua-bien-dong-doi-voi-the-gioi-khu-vuc- va-viet-nam/17428.

16 trở nên tự động hơn5. Trong bối cảnh chính quyền Mỹ đưa ra lệnh trừng phạt tập đoàn công nghệ Huawei, cũng như các công ty công nghệ truyền dẫn của Trung Quốc thì điều đó đã đặt Đài Loan vào tâm điểm cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung. Mối quan hệ giữa Đài Loan với Trung Quốc Về phía Trung Quốc, sau khi thành lập vào ngày 1/10/1949, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cho rằng chính phủ Trung Hoa Dân Quốc không còn tồn tại, họ mới là chính thể hợp pháp duy nhất của Trung Quốc và có quyền cai trị Đài Loan theo Lý thuyết kế tục nhà nước. Điều này đã được khẳng định vào ngày 25/10/1971, Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc ban hành Nghị quyết số 2758 thừa nhận vị trí hợp pháp duy nhất của Trung Quốc tại Liên hiệp quốc.

Ban đầu Trung Quốc đã tính đến phương án sử dụng vũ lực để thu hồi Đài Loan. Trong những năm tiếp theo từ 1954 đến 1996 lịch sử đã ghi nhận nổ ra ba cuộc khủng hoảng giữa hai bờ eo biển Đài Loan, đó là vào các năm 1954 – 1955; 1958 và năm 1995 – 1996. Các cuộc khủng hoảng nêu trên cùng những căng thẳng kéo dài giữa hai bờ eo biển Đài Loan đã minh chứng cho quyết tâm của Trung Quốc trong mục tiêu thu hồi Đài Loan. Tuy nhiên sau đó chuyển sang phương châm đàm phán, hòa bình và thống nhất “một nước hai chế độ”.

Tháng 5/1955, thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai đã tuyên bố: “Giải phóng Đài Loan có hai phương thức: chiến tranh và hòa bình. Nhân dân Trung Quốc muốn trong điều kiện có thể, tranh thủ phương thức hòa bình để giải phóng Đài Loan”6. Năm 1958, Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai gửi thông điệp đến lãnh đạo Đài Loan đề xuất chủ trương hòa bình rộng rãi hơn qua cái gọi là “một cương bốn mục”. Một cương là, Đài Loan thống nhất vào Trung Quốc.

Bốn mục bao gồm, Một là, sau khi Đài Loan thống nhất, trừ ngoại giao phải thống nhất vào trung ương, thì đại quyền về quân sự, chính trị, sự sắp xếp về nhân sự đều giao cho Tưởng Giới Thạch; Hai là, nếu chi phí quân sự và xây dựng kinh tế chính trị không đủ, đều do chính phủ cấp thêm; Ba là, việc cải cách xã hội đối với Đài Loan có thể từ từ, phải đợi điều kiện chín muồi và tôn trọng ý kiến của Tưởng sau khi hiệp thương quyết định mới thực hiện, và Bốn là, hai bên không phái đặc vụ sang nhau, không thực hiện những hoạt động phá hoại đoàn kết của nhau7. Tháng 8/1972 ông Chu 5 “Thế bá chủ của nhà sản xuất chip Đài Loan đe dọa nền kinh tế toàn cầu”.08:11 GMT+7 ngày 20/06/2021https://vietnamnet.vn/vn/kinh-doanh/dau-tu/the-ba-chu-cua-nha-san-xuat- chip-dai-loan-747446. Truy cập 17h00 ngày 22/9/2021 6 Văn Ngọc Thành – Nguyễn Văn Diện (2006), “Một số vấn đề về lịch sử: Cơ sở của lý luận Một nước hai chế độ”. NXB Nghệ An 7 Đã dẫn (12) 17 Ân Lai đã lý giải trong một bài viết rằng sở dĩ chính phủ muốn đàm phán với Tưởng Giới Thạch là vì nhân dân Đài Loan, đại lục không muốn xảy ra chiến tranh, gây ra tổn thất và đổ máu.