ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lí do chọn đề tài Mục tiêu giáo dục hiện nay là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất, năng lực của công dân, đáp ứng với yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Kiến thức nhân loại là vô bờ bến và thường xuyên phát triển. Làm thế nào để học sinh có thể học tập say mê và hiệu quả? Để đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục – đào tạo thì điều quan trọng là đổi mới phương pháp dạy học, chú trọng hình thành các năng lực, phẩm chất.
Thực hiện chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo về tăng cường các hoạt động trải nghiệm gắn học tập với thực tiễn, các nhà trường đã và đang tích cực thực hiện nhiều chuyên đề học tập dưới dạng hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Đây được coi là chìa khóa thực hiện việc học đi đôi với hành, học qua làm, học giải quyết các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống ngay trong lớp, trong trường. Phương pháp dạy học này góp phần phát triển năng lực thực tiễn, nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của từng học sinh. Đặc trưng của môn Công nghệ 10 là môn học mang tính kĩ thuật ứng dụng, gần gũi với đời sống và có nhiều ứng dụng quan trọng trong thực tiễn.
Là những giáo viên đã tham gia giảng dạy bộ môn này trong nhiều năm, chúng tôi nhận thấy nếu khéo vận dụng có thể phát triển năng lực cho học sinh rất tốt. Tuy nhiên Công nghệ 10 là môn học không nằm trong hệ thống các môn thi THPT quốc gia vì thế học sinh ít chú ý học. Để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, chúng tôi luôn mong muốn tìm ra phương pháp dạy học giúp học sinh tự giác, hứng thú học tập và hoàn thành nhiệm vụ học tập hiệu quả. Từ thực tiễn quá trình dạy học, chúng tôi nhận thấy các bài thực hành 45, 47 cần nhiều thời gian hoàn thành các sản phẩm (siro, sữa chua), cần có sự kết hợp của dạy học ở lớp học với tự học của học sinh ở nhà.
Với khả năng của học sinh hoàn toàn có thể phát triển các sản phẩm của bài học trở nên phong phú, đa dạng (như sữa chua nếp cẩm, sữa chua hoa quả, sữa chua dẻo, sirô quả, mứt quả từ siro…) qua đó khám phá, bồi dưỡng năng lực sáng tạo của học sinh. Các sản phẩm siro, sữa chua có thể sử dụng làm hàng hóa để thực hành kinh doanh. Như vậy có thể sử dụng các sản phẩm đó để xây dựng kế hoạch và tổ chức hoạt động kinh doanh thông qua lồng ghép với nội dung kinh doanh của chương 4 - Công nghệ 10. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “ Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát huy năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học bài 45, 47 và chương 4 Công nghệ 10 - THPT” 1 skkn 2.
Tính mới của đề tài So với các môn học khác, các đề tài SKKN viết về phương pháp giảng dạy môn Công nghệ 10 chưa nhiều. Đồng thời chúng tôi chưa thấy có đề tài nào về nội dung mà chúng tôi nghiên cứu. Vì vậy chúng tôi mạnh dạn viết SKKN này với mong muốn được góp thêm một kinh nghiệm dạy học theo định hướng dạy học phát triển năng lực, phẩm chất góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. Ý tưởng về phương pháp dạy học này đã được hình thành từ năm học 2019 – 2020, kết hợp với hoạt động hội chợ thiện nguyện“Xuân ấm áp, Tết sẻ chia” của Đoàn trường, kết quả học sinh rất hứng thú trải nghiệm, việc sản xuất kinh doanh sản phẩm siro, sữa chua bên cạnh hoàn thành nhiệm vụ học tập, đã thu được một số kinh phí nhất định để tặng quà tết cho các bạn nghèo, giáo dục tinh thần tương thân, tương ái, rèn luyện phát huy các năng lực và phẩm chất của học sinh.
Trong năm học 2020 – 2021 này, chúng tôi tiếp tục phát triển thêm ý tưởng, áp dụng, nhân rộng ở trường mình và một số trường lân cận, kết quả rất khả quan. 2 skkn PHẦN II - NỘI DUNG. A - CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận của đề tài.
Hoạt động trải nghiệm 1. Hoạt động Có nhiều định nghĩa khác nhau về hoạt động tùy theo góc độ xem xét: Dưới góc độ tâm lý học: Hoạt động là phương thức tồn tại của con người trong thế giới. Hoạt động tạo nên mối quan hệ tác động qua lại giữa con người với thế giới khách quan và với chính bản thân mình, qua đó tạo ra sản phẩm cả về phía thế giới (khách thể), cả về phía con người(chủ thể). Dưới các góc độ nhìn nhận về HĐ có thể hiểu về HĐ học tập như sau: Theo từ điển Tiếng Việt: “Hoạt động học tập là hoạt động đặc thù của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác là lĩnh hội các kiến thức, KN, kĩ xảo mới, những hình thức hành vi và những hoạt động nhất định, những giá trị”.
Bản chất của HĐ học tập là quá trình nhận thức của HS, đó là sự phản ánh của hiện thực khách quan vào não người một cách tích cực, trải qua HĐ tư duy phức tạp dựa trên các thao tác lôgic: so sánh, phân tích, tổng hợp…Do đó HĐ học không phải là sự tiếp nhận những kết quả có sẵn mà phải bằng những hoạt động tích cực, chủ động của người học. HS là chủ thể nhận thức, tính chất hành động của HS quyết định đến chất lượng tri thức tiếp thu, qua hoạt động HS thay đổi chính bản thân, hình thành kiến thức, KN và thái độ. Tùy theo mục đích mà HĐ học tập được chia thành nhiều dạng khác nhau: trả lời câu hỏi, làm bài tập; quan sát; xử lí tình huống; giải quyết vấn đề, thuyết trình; chơi trò chơi; tham quan, dự án… 1. Trải nghiệm Theo Từ điển Tiếng việt“Trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng; còn nghiệm có nghĩa là ngẫm thấy, suy xét ra điều nào đó là đúng thành kinh nghiệm của bản thân khi kinh qua thực tế".
Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia,“Trải nghiệm là tri thức, là những hiểu biết hay sự thông thạo về một sự vật, hiện tượng, sự kiện hoặc một chủ đề có được thông qua việc cá nhân tham gia vào các HĐ trải nghiệm ”. Như vậy: Trải nghiệm là tổng quan khái niệm bao gồm toàn bộ những tri thức, NL, cảm xúc trong đạt được thông qua HĐ trải nghiệm, hiểu biết, thông thạo về sự vật hoặc sự kiện khi tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện đó. Lịch sử của từ trải nghiệm gần với khái niệm thử nghiệm.Thực tiễn trải nghiệm đạt được qua thử nghiệm. Hoạt động trải nghiệm.
3 skkn Hoạt động trải nghiệmlà quá trình cá nhân HĐ năng động, tiếp xúc trực tiếp với môi trường, sự vật và hiện tượng, vận dụng vốn kinh nghiệm sẵn có của bản thân và các giác quan để quan sát, tương tác, cảm nhận về sự vật, hiện tượng đó. Qua HĐ trải nghiệm cá nhân thu thập thêm nhiều kinh nghiệm mới khám phá được bản chất sự vật, hiện tượng đồng thời hình thành NL và nhân cách phù hợp. Mô hình học tập trải nghiệm Mô hình GDTN của David Kolb (1984) được biết đến khá phổ biến trên thế giới. Ông đã xây dựng nên một mô hình học tập qua kinh nghiệm là một chu trình tuần hoàn xoắn ốc gồm 4 giai đoạn, trong đó người học thử nghiệm và điều chỉnh các khái niệm mới như là kết quả của các hoạt động phản hồi và hình thành khái niệm.
Đó là các giai đoạn: Giai đoạn 1: Khởi đầu bằng một kinh nghiệm (Kinh nghiệm cụ thể hay sẵn có) Giai đoạn 2: Hoạt động phản hồi (Quan sát và phản hồi) Giai đoạn 3: Những phản hồi này được tích lũy trở thành một lý thuyết hoặc giả định mới (Hình thành khái niệm trừu tượng) Giai đoạn 4: Các giả định này lại được kiểm nghiệm trong các tình huống mới (Thử nghiệm trong tình huống mới) 1. Vai trò của việc dạy học thông qua trải nghiệm Học tập qua trải nghiệm là một quá trình hàm chứa nhiều mối liên hệ phức tạp. Mỗi cá nhân học tập dựa vào trải nghiệm là cách tạo cơ hội cho HS tiếp xúc trực tiếp với môi trường xung quanh, được trải nghiệm thực tế bằng các giác quan khác nhau, phát huy cao độ vai trò của chủ thể tích cực, độc lập, chủ động, sáng tạo của HS, qua đó phát triển NL. Như vậy học cách học từ kinh nghiệm là con đường để suốt đời học tập và phát triển, kiến thức được tạo ra từ kinh nghiệm thông qua một chu kì học tập: “Hành động - Phản ánh kinh nghiệm - Trừu tượng hóa khái niệm -Thử nghiệm - Vận dụng”.
Trong chu kì này các giai đoạn liên kết với nhau thành một không gian kinh nghiệm, với không gian này con người ngày càng hoàn thiện, phát triển cả về mặt NL và nhân cách. Môt số HĐTN cụ thể trong dạy học Một số dạng HĐTN đặc thù cho môn học như: (1) Dạy học dự án: Dạy học dự án hay dạy học theo dự án (Project Learning, Project-based learning…) là một phương pháp dạy học thông qua dự án, trong đó người học được đề xuất, thực hiện một dự án (gồm các nhiệm vụ học tập phức hợp) nhằm giải quyết những vấn đề thực tiễn và chuyên môn. Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều khiển, đánh giá quá trình và thực hiện kết quả. Kết quả dự án là những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu.
Qua dự án HS học được thái độ và cách thức thu nhận thông tin, tổ chức thực hiện 4 skkn và tiến hành, kiểm tra HĐ thực hiện một cách độc lập. Dạy học dự án có các đặc điểm: Định hướng thực tiễn; định hướng hứng thú người học; định hướng hành động; người học mang tính tự lực cao; cộng tác làm việc và định hướng sản phẩm. * Các bước thực hiện dự án: - Xây dựng nhóm học tập -Xác định tên dự án - Xác định mục tiêu dự án - Mô tả dự án (lí do lựa chọn dự án) - Nội dung dự án (học tập dự án) - Tài liệu/ Phương tiện (máy tính, máy chiếu, máy ảnh, trang web…) - Tổ chức HĐ dự án.