CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ NGUỒN VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI: 1. Khái niệm: NHTM đã hình thành tồn tại và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Sự phát triển hệ thống NHTM đã có tác động rất lớn đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến trình độ cao hơn là nền kinh tế thị trường thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được.
Vậy NHTM là gì? Ở nước ta, khái niệm NHTM được định nghĩa trong Pháp lệnh ngân hàng, Hợp tác xã tín dụng và Công ty tài chính ban hành ngày 23 tháng 5 năm 1990 như sau: “NHTM là một tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán”. Luật các TCTD Việt Nam số 07/1997/QHX ngày 12/12/1997 ra đời thay thế cho Pháp lệnh ngân hàng hợp tác xã tín dụng và công ty tài chính năm 1990 và Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật các TCTD năm 2004 và tiếp tục định nghĩa “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm NHTM, ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác”. Trong đó, “Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán”.
Năm 2010, một số quy định của Luật các TCTD đã được sửa đổi, bổ sung phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế. Khái niệm NHTM được giải thích rõ hơn: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận.” Trong đó, hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: - Nhận tiền gửi. - Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Nhận tiền gửi: là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận.
Cấp tín dụng: là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác. Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản: là việc cung ứng phương tiện thanh toán; thực hiện dịch vụ thanh toán séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng, thư tín dụng và các dịch vụ thanh toán khác cho khách hàng thông qua tài khoản của khách hàng. Như vậy, có thể nói rằng NHTM là một tổ chức tín dụng chuyên kinh doanh tiền tệ và các hoạt động ngân hàng vì mục tiêu lợi nhuận. Hay nói cách khác, NHTM là một định chế tài chính trung gian trong nền kinh tế thị trường.
Nhờ hệ thống định chế tài chính trung gian này mà các nguồn tiền nhàn rỗi trong xã hội sẽ được huy động, tập trung lại đồng thời sử dụng số vốn đó để cấp tín dụng cho các tổ chức kinh tế, cá nhân để phát triển kinh tế xã hội. Chức năng của NHTM: NHTM có các chức năng sau: chức năng thủ quỹ, chức năng trung gian thanh toán, chức năng trung gian tín dụng và chức năng cung ứng dịch vụ ngân hàng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chức năng thủ quỹ: Thực hiện chức năng thủ quỹ, NHTM nhận gửi tiền, giữ tiền, bảo quản tiền, thực hiện yêu cầu rút tiền, chi tiền của khách hàng của mình chính là các chủ thể trong nền kinh tế.
Nhờ chức năng này, các chủ thể trong nền kinh tế không những đảm bảo an toàn cho đồng vốn của mình mà còn có tác dụng sinh lời cho đồng vốn tạm thời thừa, từ đó nâng cao hiệu quả của việc sử dụng vốn. Đối với ngân hàng, thực hiện chức năng thủ quỹ là cơ sở để ngân hàng thực hiện chức năng thanh toán, đồng thời tạo nguồn vốn để ngân hàng thực hiện chức năng tín dụng. Chức năng trung gian thanh toán: NHTM đứng ra làm trung gian để thực hiện các khoản giao dịch thanh toán giữa các khách hàng với nhau. Thay mặt cho khách hàng, ngân hàng trích tiền trên tài khoản trả cho người thụ hưởng, chuyển tiền hoặc nhận tiền vào tài khoản theo uỷ nhiệm của khách hàng.
Các NHTM cung cấp cho khách hàng nhiều phương tiện thanh toán tiện lợi như séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, thẻ rút tiền, thẻ thanh toán, thẻ tín dụng… Tùy theo nhu cầu, khách hàng có thể chọn cho mình phương thức thanh toán phù hợp. Nhờ đó mà các chủ thể kinh tế không phải giữ tiền trong túi, mang theo tiền để gặp người phải thanh toán dù ở gần hay xa mà họ có thể sử dụng một phương thức nào đó để thực hiện các khoản thanh toán. Do vậy các chủ thể kinh tế sẽ tiết kiệm được rất nhiều chi phí, thời gian, lại đảm bảo thanh toán an toàn. Như vậy, chức năng này đã góp phần đẩy nhanh quá trình lưu thông hàng hoá, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Đối với NHTM, chức năng trung gian thanh toán là tiền đề và cơ sở để các NHTM tạo ra tiền ghi sổ, góp phần tăng quy mô tín dụng cho nền kinh tế, vừa tiết kiệm tiền mặt lưu thông dẫn đến tiết kiệm chi phí lưu thông tiền tệ lại vừa tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều dịch vụ ngân hàng khác phát triển. Chức năng trung gian tín dụng: Đây là chức năng quan trọng và cơ bản nhất của NHTM. Ngân hàng đóng vai trò là người trung gian huy động vốn và tập trung các nguồn vốn tiền tệ tạm thời LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 nhàn rỗi trong nền kinh tế để tạo lập nguồn vốn cho vay và sử dụng nguồn vốn đó để cho vay đáp ứng các nhu cầu sản xuất kinh doanh và tiêu dùng của các chủ thể khác trong nền kinh tế. Chức năng trung gian tín dụng của NHTM có ý nghĩa lớn đối với nền kinh tế.
Trước hết, nhờ thực hiện chức năng này mà hệ thống NHTM huy động và tập trung các nguồn vốn tiền tệ tạm thời nhàn rỗi của xã hội, biến tiền nhàn rỗi từ chỗ là phương tiện tích luỹ trở thành nguồn vốn lớn cho nền kinh tế, góp phần thúc đẩy nhanh quá trình vận động của vốn tiền tệ trong xã hội từ nơi thừa vốn đến nơi thiếu vốn. Tiếp theo, nhờ chức năng này mà hệ thống NHTM cung ứng một khối lượng vốn tín dụng rất lớn cho nền kinh tế, nhờ đó mà nền kinh tế được cung ứng vốn ngày càng đầy đủ để phát triển. Đối với NHTM, chức năng này giúp cho NHTM tạo nguồn vốn để kinh doanh và tăng thu nhập, đồng thời là cơ sở để NHTM tạo bút tệ. Đối với khách hàng tiền gửi, chức năng này của NHTM không những giúp cho đồng vốn nhàn rỗi của họ được an toàn mà còn gia tăng khả năng sinh lợi thông qua việc ngân hàng trả lãi trên các nguồn vốn huy động được.
Đối với khách hàng tiền vay vừa kịp thời thoả mãn được nhu cầu vốn tạm thời thiếu hụt trong sản xuất kinh doanh dịch vụ và tiêu dùng lại vừa tiết kiệm chi phí tiết kiệm thời gian tìm kiếm nguồn vốn tiện lợi an toàn và hợp pháp. Chức năng cung ứng dịch vụ ngân hàng: Ngoài các chức năng trên, các NHTM còn cung cấp thêm các dịch vụ ngân hàng hiện đại cho các khách hàng của mình nhằm gia tăng lợi nhuận cho ngân hàng như: - Dịch vụ tư vấn đầu tư, cung cấp thông tin. - Dịch vụ uỷ thác (bảo quản, thu hộ, chi hộ, mua bán hộ…). - Dịch vụ kiều hối và thanh toán quốc tế.
- Dịch vụ ngân hàng điện tử (E-banking). Cơ sở để các NHTM thực hiện chức năng này là: - NHTM có hệ thống mạng lưới chi nhánh rộng khắp, không ngừng được mở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 rộng và phát triển trên phạm vi trong nước và ngoài nước. - NHTM có trang bị hệ thống thông tin hiện đại, đồng thời thu thập và nắm bắt được nhiều thông tin về tình hình kinh tế, tài chính, tình hình tiền tệ, tỷ giá…và diễn biến của nó trên thị trường trong nước và quốc tế. - NHTM có quan hệ đại lý với nhiều ngân hàng khác trên thế giới, do đó, giúp cho NHTM thực hiện được các yêu cầu chuyển tiền, thanh toán quốc tế của khách hàng.
Thực hiện các dịch vụ gắn liền với hoạt động của ngân hàng không những giúp cho ngân hàng đáp ứng được tốt các yêu cầu của khách hàng mà còn giúp cho ngân hàng gia tăng thêm lợi nhuận. CƠ CẤU NGUỒN VỐN CỦA NHTM: NHTM là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt, chuyên kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ - ngân hàng. Các NHTM muốn hoạt động một cách bình thường thì phải có vốn. Thành phần nguồn vốn của NHTM bao gồm: - Vốn tự có.
- Vốn huy động. Khái niệm: Luật các TCTD Việt Nam năm 2010 định nghĩa: “Vốn tự có gồm giá trị thực của vốn điều lệ của tổ chức tín dụng hoặc vốn được cấp của chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các quỹ dự trữ, một số tài sản nợ khác theo quy định của NHNN Việt Nam”. Đặc điểm: 9 Vốn tự có của NHTM thường chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng nguồn vốn. 9 Vốn tự có có tính chất ổn định cao và luôn được bổ sung trong quá trình phát triển của ngân hàng.
Việc gia tăng vốn tự có đồng nghĩa với việc gia tăng năng lực tài chính của một NHTM, do đó sẽ gia tăng năng lực cạnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 tranh của NHTM.