Luận án tiến sĩ hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới tại các tỉnh đồng bằng bắc bộ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới tại các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ.

• Tác giả: Tô Xuân Hùng
• Người hướng dẫn: Phí Văn Kỷ
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Doanh & Công Nghệ Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Hoàn Thiện Và Phát Triển Mô Hình Kinh Doanh Trong Xây Dựng Nông Thôn Mới Tại Các Tỉnh Đồng Bằng Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 0.2. Mục đích nghiên cứu của Luận án
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án
• 0.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu của Luận án
• 0.7. Kết quả nghiên cứu của Luận án
• 0.8. Những đóng góp mới của Luận án
• 0.9. Kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 1.1. KHÁI QUÁT VỀ MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 1.1.1. Nông thôn và mô hình kinh doanh trong nông nghiệp - nông thôn
• 1.1.2. Cấp độ mô hình kinh doanh, sự hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM
• 1.2. NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ TIÊU CHÍ PHẢN ÁNH MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 1.2.1. Nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới
• 1.2.2. Các tiêu chí phản ánh mô hình kinh doanh
• 1.3. KINH NGHIỆM VỀ HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG NGHIỆP - NÔNG THÔN VÀ BÀI HỌC ĐỐI VỚI CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 1.3.1. Kinh nghiệm quốc tế về hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong nông nghiệp - nông thôn
• 1.3.2. Kinh nghiệm về hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới ở các địa phương trong nước
• 1.3.3. Đúc kết bài học phát triển mô hình kinh doanh đối với các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 2.1. CÁC YẾU TỐ KHÁCH QUAN TÁC ĐỘNG ĐẾN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG THÔN MỚI Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội các tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ
• 2.1.2. Chương trình xây dựng NTM ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ
• 2.1.3. Thiên tai và đại dịch Covid-19 tác động đến mô hình kinh doanh
• 2.2. VAI TRÒ CÁC LOẠI HÌNH SẢN XUẤT - KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 2.2.1. Vai trò kinh tế HGĐ trong NTM ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ
• 2.2.2. Vai trò Tổ hợp tác và HTX trong NTM ở Đồng bằng Bắc Bộ
• 2.2.3. Vai trò Doanh nghiệp trong NTM ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ
• 2.2.4. Vai trò loại hình liên kết giữa các DN với HTX, DN với HGĐ
• 2.3. LỰA CHỌN TỈNH THÁI BÌNH ĐỂ PHÂN TÍCH MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 2.3.1. Vài nét về Chương trình xây dựng NTM ở tỉnh Thái Bình
• 2.3.2. Phân tích MHKD trong nông thôn mới tại Tỉnh Thái Bình
• 2.3.3. Tổ chức điều tra và phân tích loại hình HTX và HGĐ trong mối liên kết kinh doanh giữa HTX với HGĐ và Doanh nghiệp
• 2.4. ĐÁNH GIÁ CHUNG THỰC TRẠNG MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 2.4.1. Những mặt tích cực
• 2.4.2. Một số hạn chế
• 2.4.3. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 3.1. QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 3.1.1. Bối cảnh mới và định hướng phát triển nông nghiệp - nông thôn bền vững đến năm 2030
• 3.1.2. Quan điểm hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ
• 3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
• 3.2.1. Nhóm giải pháp cụ thể tiếp tục hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM giai đoạn tiếp theo
• 3.2.2. Nhóm giải pháp chung đối với việc hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM giai đoạn tiếp theo
• 3.2.3. Kiến nghị đối với các cơ quan Trung Ương
• 3.2.4. Kiến nghị đối với các cơ quan địa phương
• 4. CHƯƠNG 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới

Mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới (NTM) đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế nông thôn. Mô hình kinh doanh không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho nông sản. Việc hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM tại đồng bằng Bắc Bộ cần được xem xét từ nhiều khía cạnh, bao gồm các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Theo Nghị quyết 26-NQ/TW, việc phát triển các hình thức tổ chức sản xuất hiệu quả là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Điều này cho thấy sự cần thiết phải đổi mới và phát triển các mô hình kinh doanh phù hợp với bối cảnh hiện tại.

1.1. Tầm quan trọng của mô hình kinh doanh trong nông thôn mới

Mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM không chỉ đơn thuần là một phương thức sản xuất mà còn là một chiến lược phát triển bền vững. Phát triển kinh tế nông thôn thông qua các mô hình kinh doanh hiệu quả sẽ góp phần nâng cao đời sống của người dân. Việc áp dụng các mô hình như hợp tác xã và doanh nghiệp trong nông nghiệp giúp tăng cường khả năng cạnh tranh và tạo ra các sản phẩm chất lượng cao. Theo nghiên cứu, các mô hình này đã chứng minh được hiệu quả trong việc kết nối nông dân với thị trường, từ đó thúc đẩy phát triển bền vững.

II. Thực trạng mô hình kinh doanh tại đồng bằng Bắc Bộ

Thực trạng mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM tại đồng bằng Bắc Bộ cho thấy nhiều thách thức và cơ hội. Các loại hình sản xuất như hộ gia đình, hợp tác xã và doanh nghiệp đang hoạt động với nhiều hình thức khác nhau. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế trong việc áp dụng công nghệ và quản lý. Nhiều hợp tác xã chưa phát huy hết tiềm năng của mình, dẫn đến hiệu quả kinh tế chưa cao. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ hợp tác xã hoạt động hiệu quả chỉ đạt khoảng 30%. Điều này cho thấy cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến mô hình kinh doanh

Các yếu tố như chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, điều kiện tự nhiên và nhu cầu thị trường đều ảnh hưởng đến sự phát triển của mô hình kinh doanh. Chính sách nông thôn mới đã tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp và hợp tác xã trong việc tiếp cận nguồn vốn và công nghệ. Tuy nhiên, sự thiếu hụt về thông tin và kỹ năng quản lý vẫn là rào cản lớn. Nghiên cứu cho thấy, việc nâng cao năng lực quản lý cho các chủ thể kinh tế là cần thiết để phát huy hiệu quả của mô hình kinh doanh.

III. Giải pháp hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh

Để hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM, cần có những giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường đầu tư nông thôn và phát triển hạ tầng nông thôn. Việc xây dựng các cơ sở hạ tầng như đường giao thông, hệ thống tưới tiêu sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất. Thứ hai, cần có chính sách khuyến khích hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị nông sản. Điều này không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo ra nhiều việc làm cho người dân. Cuối cùng, việc đào tạo và nâng cao kỹ năng cho nông dân là rất quan trọng để họ có thể áp dụng các công nghệ mới vào sản xuất.

3.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho các hợp tác xã và doanh nghiệp trong nông nghiệp. Các chương trình đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và tiếp cận vốn cần được triển khai mạnh mẽ. Ngoài ra, việc xây dựng các mô hình liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu cũng rất cần thiết. Điều này sẽ giúp tạo ra một hệ sinh thái kinh doanh bền vững, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nền nông nghiệp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 3,0%/năm trong suốt tiến trình đổi mới, đóng vai trò then chốt bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và vị thế xuất khẩu toàn cầu. Tuy nhiên, bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, UKVFTA) đang đặt khu vực nông nghiệp - nông thôn trước áp lực chuyển đổi căn bản. Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới (NTM) theo Quyết định số 800/QĐ-TTg và Quyết định số 491/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ xác định Tiêu chí số 13 ("Đổi mới và phát triển các hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả ở nông thôn") là hạt nhân nâng cao năng lực nội sinh.

Khoảng trống nghiên cứu cốt lõi (research gap) nằm ở chỗ: phần lớn các công trình học thuật trước đây tiếp cận nông nghiệp dưới lăng kính kinh tế vĩ mô, chính sách công hoặc kỹ thuật canh tác (Đặng Kim Sơn, 2009; Đề tài cấp Nhà nước KX.01.03, 2003), mà bỏ ngỏ góc độ Quản trị kinh doanh vi mô về cơ chế vận hành của mô hình kinh doanh (MHKD) tại các đơn vị kinh tế cơ sở. Các nghiên cứu về nông nghiệp hợp đồng (Contract Farming - CF) chủ yếu xem liên kết như công cụ giảm chi phí giao dịch và xử lý chế tài pháp lý khi phá vỡ hợp đồng (Barrett, 2000; Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, 2006; Hồ Quế Hậu, 2011), chưa thiết kế được một mô hình kinh doanh mở có khả năng tích hợp linh hoạt các chủ thể có quy mô và trình độ tổ chức bất đối xứng.

Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Tô Xuân Hùng (2023) tại Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội, chuyên ngành Quản trị kinh doanh (Mã số: 9.101, Người hướng dẫn: TS. Phí Văn Kỷ) đã giải quyết trọn vẹn 3 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Quá trình xây dựng NTM tác động như thế nào đến sự biến đổi mô hình kinh doanh của các loại hình sản xuất - kinh doanh (SX-KD) nông nghiệp tại Đồng bằng Bắc Bộ?
2. Đâu là mô hình kinh doanh tối ưu có khả năng dung nạp hàng triệu hộ gia đình (HGĐ) nông dân phân tán, liên kết hiệu quả với Hợp tác xã (HTX) và Doanh nghiệp (DN) trong chuỗi giá trị nông sản hàng hóa?
3. Khung giải pháp và cơ chế quản trị nào bảo đảm hiện thực hóa Tiêu chí số 13 theo chuẩn mực thị trường quốc tế đến năm 2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xác lập:

• $H_1$: Mức độ hoàn thiện thể chế và hạ tầng NTM tác động thuận chiều đến động lực đổi mới mô hình kinh doanh (BMI) của các chủ thể kinh tế cơ sở.
• $H_2$: Mô hình liên kết kinh doanh mở (Open Business Model) giữa HGĐ - HTX - DN tạo ra giá trị gia tăng và hiệu quả kinh tế cao hơn vượt trội so với mô hình hoạt động đơn lẻ, khép kín.
• $H_3$: Năng lực quản trị và vai trò tổ chức của HTX kiểu mới đóng vai trò trung gian điều tiết (mediator) quyết định sự bền vững của hợp đồng liên kết tiêu thụ nông sản.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp đa tầng từ Học thuyết Địa tô (Adam Smith, 1776; David Ricardo, 1817; Karl Marx, 1867), Lý thuyết Chuỗi giá trị và Chuỗi cung ứng (Michael Porter, 1985; Kaplinsky & Morris, 2000; GTZ, 2007), Lý thuyết Mô hình kinh doanh và Đổi mới mô hình kinh doanh (Magretta, 2002; Morris et al., 2005; Teece, 2010; Amit & Zott, 2012; DaSilva & Trkman, 2014), cùng Lý thuyết Kinh tế nông hộ và Hợp tác xã (Chayanov, 1925; Robert Owen, 1826; V.I. Lenin, 1923).

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn vùng Đồng bằng Bắc Bộ giai đoạn 2010 - 2022, tập trung khảo sát thực chứng chuyên sâu giai đoạn 2015 - 2022 tại tỉnh Thái Bình với cỡ mẫu 184 hộ gia đình nông dân, 23 Giám đốc HTX nông nghiệp trên địa bàn 5 huyện trọng điểm, đề xuất tầm nhìn chiến lược đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh 4 luồng nghiên cứu (major streams) chính:

• Luồng 1: Giá trị thặng dư đất đai và phát triển kinh tế nông hộ. Adam Smith (1776) và David Ricardo (1817) đặt nền móng về địa tô như nguồn tích lũy ổn định. Karl Marx (1867) hoàn thiện lý thuyết phân định Địa tô chênh lệch I ($R_{cl}I$ từ độ màu mỡ, vị trí và đầu tư hạ tầng xã hội), Địa tô chênh lệch II ($R_{cl}II$ từ thâm canh tăng năng suất) và Địa tô tuyệt đối. A.V. Chayanov (1925) phát triển lý thuyết kinh tế nông hộ dựa trên nguyên lý "cân bằng tiêu thụ - lao động", lý giải tính tự cấp tự túc của tiểu nông.
• Luồng 2: Kinh tế hợp tác và tổ chức sản xuất nông nghiệp. Robert Owen (1826) và V.I. Lenin (1923) khẳng định hợp tác xã là phương thức duy nhất kết hợp lợi ích cá nhân của người sản xuất nhỏ với lợi ích toàn xã hội dưới sự kiểm soát của Nhà nước. Dogarawa (2010) và FAO (2012) chứng minh HTX là đại lý trung gian giảm nghèo và tạo sự công bằng kinh tế nông thôn.
• Luồng 3: Chuỗi giá trị và nông nghiệp hợp đồng. Moustier & Leplaideur (1989), Michael Porter (1985), Kaplinsky & Morris (2000) cùng tổ chức GTZ (2007) thiết lập cấu trúc chuỗi giá trị nông sản kết nối từ cung ứng vật tư đầu vào, sản xuất, sơ chế đến phân phối toàn cầu. V. Tikhonov (1980), C.B. Barrett (2000) và Sukhpal Singh (2002) phân tích các thể chế liên kết nông nghiệp - công nghiệp (Contract Farming - CF).
• Luồng 4: Mô hình kinh doanh và Đổi mới mô hình kinh doanh (BMI). Magretta (2002), Morris et al. (2005), Lindgardt et al. (2009), Teece (2010), Amit & Zott (2012), DaSilva & Trkman (2014), Andreini & Bettinelli (2016) phát triển lý thuyết MHKD từ tiếp cận tĩnh sang động lực thích ứng thị trường.

Y văn ghi nhận những tranh luận học thuật gay gắt giữa hai trường phái: Trường phái Thể chế thị trường tự do (ủng hộ tích tụ ruộng đất quy mô lớn, chuyển đổi nông dân thành công nhân nông nghiệp của các đại tập đoàn nông nghiệp) đối lập với Trường phái Kinh tế nông hộ bền vững (chủ trương bảo tồn kinh tế hộ gia đình tự chủ thông qua thiết chế HTX dịch vụ nhằm hạn chế bần cùng hóa nông thôn).

========================================================================================
BẢNG SO SÁNH VỊ THẾ HỌC THUẬT VỚI CÁC CÔNG TRÌNH QUỐC TẾ TIÊU BIỂU
========================================================================================
Tiêu chí           Nghiên cứu Nhật Bản            Nghiên cứu Nông nghiệp Hợp đồng    Luận án Tô Xuân Hùng
                   (Yamashita Kazuhito, 2009)     ở Nước đang phát triển             (HUBT, 2023)
                                                  (Sukhpal Singh, 2002)
----------------------------------------------------------------------------------------
Bối cảnh           Kinh tế phát triển, bảo hộ     Kinh tế chuyển đổi, nông hộ        Kinh tế thị trường định hướng
                   giá lúa gạo qua hệ thống       gia công trực tiếp cho tập đoàn    XHCN, thực hiện Chương trình
                   HTX nông nghiệp (JA Group).    đa quốc gia qua hợp đồng CF.       Mục tiêu quốc gia Xây dựng NTM.
----------------------------------------------------------------------------------------
Tiếp cận           Thể chế chính sách công        Tối ưu hóa chi phí giao dịch       Quản trị kinh doanh vi mô,
Mô hình            và can thiệp giá vĩ mô         (Transaction Cost Economics)       thiết kế Mô hình kinh doanh mở
Kinh doanh         của Chính phủ.                 đơn thuần giữa DN và nông dân.     tích hợp đa chủ thể (HGĐ-HTX-DN).
----------------------------------------------------------------------------------------
Cơ chế cốt lõi     HTX độc quyền phân phối,       Hợp đồng ràng buộc pháp lý,        HTX đóng vai trò dàn xếp nền tảng,
                   chưa giải quyết triệt để       dễ đứt gãy do nông dân bán tháo    HGĐ giữ quyền sử dụng đất và
                   sự năng động thị trường.       hoặc doanh nghiệp ép giá.          hưởng trọn vẹn Địa tô chênh lệch II.
========================================================================================

Luận án định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa Thể chế Nông thôn mới Việt Nam và Quản trị kinh doanh hiện đại. Nghiên cứu vượt lên các công trình trong nước (Trần Đức Thịnh, Hoàng Kim Giao, Nguyễn Đình Huấn, Bảo Trung) bằng cách cấu trúc hóa mối quan hệ liên kết nông nghiệp thành một mô hình kinh doanh có khả năng nhân rộng, giải bài toán mâu thuẫn giữa "sản xuất nhỏ, phân tán" với "thị trường tiêu thụ lớn, tiêu chuẩn khắt khe".

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến mới trong việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết quản trị kinh doanh vào khu vực kinh tế nông nghiệp chuyển đổi:

• Mở rộng Học thuyết Địa tô của Karl Marx: Khẳng định trong điều kiện dồn điền đổi thửa và liên kết cánh đồng lớn của NTM, người nông dân khi tham gia chuỗi liên kết kinh doanh được bảo đảm giữ trọn $R_{cl}II$ (thu được do tự nguyện áp dụng tiến bộ kỹ thuật, thâm canh tăng năng suất), đồng thời được chia sẻ một phần giá trị thặng dư tạo ra từ khâu chế biến và thương mại hóa của doanh nghiệp.
• Bổ sung Lý thuyết Đổi mới Mô hình Kinh doanh (BMI): Thách thức quan điểm của DaSilva & Trkman (2014) và Teece (2010) vốn chỉ áp dụng cho các doanh nghiệp đơn lẻ. Luận án đề xuất khái niệm "Mô hình kinh doanh mở liên kết nông nghiệp" (Multi-stakeholder Open Agribusiness Model), định nghĩa đây là hệ thống phối hợp đa chủ thể (HGĐ, HTX, DN) cùng chia sẻ nguồn lực đất đai, kỹ thuật và thị trường để đồng tạo lập giá trị (value co-creation) và phân phối lợi ích hài hòa.
• Cấu trúc hóa vai trò của HTX theo mô hình Nền tảng điều phối (Orchestration Platform): Định vị lại HTX nông nghiệp từ đơn vị quản lý hành chính bao cấp sang tổ chức cung ứng dịch vụ trọn gói hai đầu (đầu vào tập trung - sơ chế/chứng nhận đầu ra), khắc phục triệt để nghịch lý thiếu hụt năng lực đàm phán của hộ nông dân cá thể (Chayanov, 1925).

========================================================================================
MÔ HÌNH LÝ THUYẾT LIÊN KẾT KINH DOANH MỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
========================================================================================
+------------------------------------------------------------------------------------+
|                    MÔI TRƯỜNG THỂ CHẾ VÀ HẠ TẦNG NTM (VĨ MÔ)                       |
|   (Chính sách đất đai, KH-CN, Tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP, Hạ tầng giao thông)    |
+------------------------------------------------------------------------------------+
+---------------------+    Hợp đồng dịch vụ    +-------------------------------------+
| - Quỹ đất canh tác  |      (Đầu vào)         | - Cung ứng giống, phân bón, BVTV    |
| - Lao động trực tiếp|                        | - Dồn điền đổi thửa mềm, chuyển giao|
+---------------------+    Chia sẻ lợi nhuận   | - Đại diện pháp lý, gom nguồn hàng  |
                                                       +-----------------------------+
                                                       |     DOANH NGHIỆP ĐẦU TƯ     |
                                                       | - Vốn, công nghệ chế biến   |
                                                       | - Thương hiệu, kênh tiêu thụ|
                                                       | - Tiếp cận thị trường quốc tế|
                                                       +-----------------------------+
========================================================================================

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 5 chiều kích tiếp cận: Tiếp cận Quản trị kinh doanh vi mô; Tiếp cận Địa bàn lãnh thổ - hành chính; Tiếp cận Hệ thống; Tiếp cận Chuỗi giá trị (GTZ); và Tiếp cận Thể chế kinh tế.

Định nghĩa tác nghiệp về Mô hình kinh doanh nông nghiệp trong NTM: Là phương thức cấu trúc các luồng hoạt động kinh tế, các dòng giao dịch vật chất - thông tin - tài chính giữa Hộ nông dân, Hợp tác xã và Doanh nghiệp trên một không gian lãnh thổ xác định, nhằm tối ưu hóa chi phí giao dịch, chuẩn hóa chất lượng nông sản hàng hóa và tối đa hóa giá trị gia tăng phân phối cho các bên tham gia.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình vận hành tối ưu trong điều kiện nông hộ đã hoàn thành cơ bản công tác dồn điền đổi thửa; có sự hiện diện của HTX nông nghiệp đủ năng lực quản trị chuyển đổi theo Luật HTX năm 2012; và nằm trong vùng quy hoạch sản xuất hàng hóa tập trung được hỗ trợ bởi các chính sách tín dụng và hạ tầng NTM.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý khoa học (Research philosophy): Kết hợp giữa Chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với Thuyết thực chứng (Positivism) trong kiểm định dữ liệu định lượng và Thuyết giải thích (Interpretivism) trong phân tích phỏng vấn sâu hành vi liên kết.
• Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Sequential Mixed-Methods Design): Kết hợp chặt chẽ giữa tổng hợp dữ liệu thứ cấp quy mô toàn vùng Đồng bằng Bắc Bộ và khảo sát vi mô sơ cấp tại địa bàn đại diện.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design):
  • Cấp độ vĩ mô/vùng: Phân tích động thái cơ cấu kinh tế nông nghiệp của 11 tỉnh/thành phố Đồng bằng Bắc Bộ.
  • Cấp độ trung gian/địa phương: Khảo sát thể chế và hạ tầng NTM cấp tỉnh/huyện tại Thái Bình.
  • Cấp độ vi mô/chủ thể: Khảo sát thực chứng tại 23 HTX và 184 hộ nông dân.

========================================================================================
QUY TRÌNH THU THẬP VÀ PHÂN TÍCH DỮ LIỆU ĐA TẦNG (METHODOLOGICAL TRIANGULATION)
========================================================================================
Nguồn dữ liệu thứ cấp (Vĩ mô)          Khảo sát thực địa (Vi mô)          Phỏng vấn chuyên gia & Quản lý
- Tổng điều tra Nông thôn, Nông        - 184 Hộ gia đình nông nghiệp      - Lãnh đạo Chi cục PTNT Thái Bình
  nghiệp & Thủy sản (2016, 2020)       - 23 Giám đốc HTX tại 5 huyện      - Lãnh đạo Phòng Nông nghiệp 5 huyện
- Niên giám Thống kê 2021              - Đợt 1: Tháng 8-9/2022 (n=160)    - 8 cuộc phỏng vấn sâu trực tiếp
- Sách trắng Doanh nghiệp 2021         - Đợt 2: Tháng 3/2023 (n=79)       - 55 học viên lớp quản lý nông nghiệp
                       PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ VÀ PHÂN TÍCH
                       - Thống kê mô tả, phân tổ thống kê (Cross-tabulation)
                       - Phân tích dãy số thời gian biến động (Time series)
                       - So sánh chỉ số hiệu quả kinh tế (Comparative analysis)
                       - Phân tích chuỗi giá trị và ma trận tương quan chi phí - lợi nhuận
========================================================================================

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling strategy): Sử dụng phương pháp chọn mẫu điển hình (Purposive typical sampling). Tỉnh Thái Bình được chọn làm điểm nghiên cứu điển hình vì mang tính đại diện cao nhất cho Đồng bằng Bắc Bộ với đặc thù "đất chật người đông", là cái nôi "Cánh đồng 5 tấn" và thành viên "Câu lạc bộ 1 triệu tấn lúa", đồng thời là địa phương đi đầu trong hoàn thành các tiêu chí NTM cấp xã và huyện.
• Công cụ và phương thức thu thập:
  • Thiết kế 02 bộ bảng hỏi chuẩn hóa cấu trúc: Bảng hỏi HTX nông nghiệp (6 nhóm chỉ tiêu) và Bảng hỏi Hộ gia đình (5 nhóm chỉ tiêu).
  • Tổ chức hội nghị thảo luận nhóm tập trung (Focus Group) với 160 hộ dân để hướng dẫn và giải thích bảng hỏi trực tiếp, loại trừ sai lệch nhận thức.
  • Thu hồi 184 phiếu hợp lệ từ hộ nông dân; thực hiện 8 phỏng vấn sâu trực tiếp và 15 bảng hỏi gửi chuyên gia quản lý HTX. Khảo sát bổ sung vào tháng 3/2023 nhằm kiểm tra độ ổn định dữ liệu sơ cấp sau hội thảo chuyên gia.
• Kiểm soát độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability):
  • Giá trị nội dung (Content validity): Tham vấn ý kiến chuyên gia Sở Nông nghiệp & PTNT và Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Thái Bình trước khi phát phiếu.
  • Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu tự kê khai của hộ nông dân với sổ sách quản trị của HTX và báo cáo thống kê chính thức của Chi cục Thống kê huyện.

Data và phân tích

• Kỹ thuật phân tích: Dữ liệu được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel chuyên dụng cho thống kê kinh tế. Ứng dụng các phương pháp: phân tổ thống kê nâng cao (Cross-tabulation analysis), phân tích dãy số thời gian giai đoạn 2017 - 2021, tính toán các số tuyệt đối, tương đối, số bình quân, và phương pháp biểu đồ trực quan.
• Đặc điểm mẫu điều tra:
  • 184 chủ hộ đại diện cho các nhóm quy mô canh tác lúa, cây màu và nuôi trồng thủy sản; 100% chủ hộ có kinh nghiệm sản xuất trên 10 năm.
  • 23 HTX được xếp loại hoạt động đa dạng từ khá, tốt đến trung bình theo Bộ tiêu chuẩn đánh giá của Bộ Nông nghiệp & PTNT giai đoạn 2017 - 2021.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, Thực trạng chuyển dịch mô hình kinh tế hộ nông thôn mang tính phân hóa sâu sắc. Dữ liệu Tổng điều tra nông thôn qua các thời kỳ chỉ ra sự chuyển dịch mạnh mẽ: Tỷ trọng hộ thuần nông giảm từ 60,7% (năm 2011) xuống còn 48,2% (năm 2016) và tiếp tục giảm còn 41,5% (năm 2020) tại Đồng bằng Bắc Bộ. Sự xuất hiện của các hộ kiêm ngành nghề và dịch vụ đòi hỏi mô hình kinh doanh nông nghiệp phải có cơ chế linh hoạt để giải phóng đất đai của hộ ly nông nhưng không ly hương.

Thứ hai, Hiệu quả vượt trội của Mô hình liên kết kinh doanh theo chuỗi. Dữ liệu khảo sát thực chứng tại Thái Bình chứng minh: Các HTX có ký kết hợp đồng liên kết kinh doanh ổn định với doanh nghiệp đạt doanh thu bình quân và tỷ suất lợi nhuận cao hơn từ 18,5% đến 24,3% so với các HTX hoạt động theo phương thức thương lái truyền thống. Tại các mô hình cánh đồng lớn có liên kết (như mô hình liên kết của Công ty Cổ phần Tập đoàn Lộc Trời - tiền thân là AGPPS, hay Công ty Giống cây trồng Thái Bình), chi phí sản xuất đầu vào của hộ nông dân giảm từ 10% - 15% nhờ mua chung vật tư quy mô lớn, trong khi giá bán lúa thương phẩm cao hơn thị trường tự do từ 200 - 500 đồng/kg.

Thứ ba, Điểm nghẽn năng lực quản trị và liên kết kinh doanh của HTX. Kết quả điều tra 23 HTX tại Thái Bình giai đoạn 2017 - 2021 phản ánh thực trạng:

• Chỉ có 34,8% HTX thiết lập được hợp đồng liên kết tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp thường xuyên với doanh nghiệp.
• Nội dung liên kết chủ yếu dừng ở mức tiêu thụ sản phẩm thô (chiếm 65,2%), trong khi liên kết về hỗ trợ kỹ thuật chế biến sâu và chuyển giao công nghệ cao chỉ chiếm 21,7%.
• Đánh giá của 184 hộ gia đình cho thấy: 72,8% hộ đánh giá khâu hỗ trợ tiêu thụ đầu ra và ổn định giá là quan trọng nhất, nhưng mức độ hài lòng về vai trò trung gian đàm phán của HTX chỉ đạt 43,5%.

Thứ tư, Sự đứt gãy trong liên kết trực tiếp Doanh nghiệp - Hộ nông dân. Luận án phát hiện hiện tượng bất đối xứng vị thế: Doanh nghiệp gặp rủi ro chi phí giao dịch quá cao khi ký hợp đồng trực tiếp với hàng nghìn hộ nông dân phân tán (tỷ lệ vi phạm hợp đồng khi giá thị trường biến động lên tới 35% - 40%). Ngược lại, khi có sự tham gia của HTX kiểu mới làm đại diện pháp lý và kỹ thuật đứng ra bảo lãnh, tỷ lệ tuân thủ hợp đồng tăng lên đạt trên 92%.

Thứ năm, Hạn chế về tiếp cận nguồn vốn và công nghệ cao. 78,3% HTX và 69,5% hộ gia đình được điều tra phản ánh không thể tiếp cận nguồn vốn vay trung và dài hạn từ hệ thống ngân hàng thương mại do thiếu tài sản bảo đảm (đất nông nghiệp không được định giá thế chấp tương xứng), khiến việc đầu tư vào hạ tầng bảo quản sau thu hoạch (kho lạnh, máy sấy lúa) bị đình trệ.

========================================================================================
MA TRẬN ĐÁNH GIÁ CÁC NỘI DUNG LIÊN KẾT GIỮA CÁC CHỦ THỂ TRONG XÂY DỰNG NTM
(Tổng hợp từ kết quả điều tra thực nghiệm tại Thái Bình, n=184 HGĐ, n=23 HTX)
========================================================================================
Nội dung liên kết               Tỷ lệ thực hiện     Mức độ quan trọng      Độ hài lòng
                                hiện tại (%)        do HGĐ đánh giá (%)    của HGĐ (%)
----------------------------------------------------------------------------------------
1. Cung ứng giống, vật tư phân bón    82.6%               88.5%                 76.2%
2. Dịch vụ cày ải, thủy nông, BVTV    91.3%               84.2%                 81.0%
3. Hướng dẫn kỹ thuật VietGAP         43.5%               71.7%                 52.4%
4. Bao tiêu nông sản đầu ra           34.8%               95.6%                 43.5%
5. Hỗ trợ vốn, bảo hiểm nông nghiệp   17.4%               89.1%                 28.3%
6. Ứng dụng chuyển đổi số/truy xuất   13.0%               65.2%                 31.5%
========================================================================================

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp một khung phân tích hoàn chỉnh về Đổi mới mô hình kinh doanh trong nông nghiệp (Agribusiness BMI) cho các nền kinh tế đang chuyển đổi, dung hòa lý thuyết địa tô kinh điển với lý thuyết chuỗi giá trị hiện đại.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ khảo sát và tam giác hóa dữ liệu vi mô - vĩ mô chuẩn mực, có thể áp dụng để đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình liên kết tại các vùng sinh thái nông nghiệp khác.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp mô hình liên kết 3 chủ thể (HGĐ - HTX - DN) dưới sự yểm trợ của Nhà nước và Nhà khoa học (Mô hình 4 nhà), trong đó chỉ rõ cơ chế chia sẻ rủi ro thông qua quỹ bảo hiểm giá nông sản nội bộ.
• Về mặt chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để sửa đổi Luật Hợp tác xã, kiến nghị cơ chế cho phép HTX sử dụng tài sản hình thành từ vốn góp và đất thuê dài hạn làm tài sản thế chấp tín dụng; chuẩn hóa Tiêu chí số 13 trong Bộ tiêu chí quốc gia về Xây dựng NTM nâng cao và NTM kiểu mẫu giai đoạn 2021 - 2030.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian lấy mẫu sơ cấp: Khảo sát định lượng chuyên sâu mới thực hiện tại 23 HTX và 184 hộ nông dân thuộc tỉnh Thái Bình. Mặc dù Thái Bình mang tính đại diện cao, nhưng sự khác biệt về địa hình (vùng trũng Nam Định, Hà Nam hay vùng ven đô Hà Nội, Hải Phòng) có thể tạo ra những biến thể vận hành mô hình kinh doanh chưa được bao quát hoàn toàn.
2. Phương pháp phân tích định lượng: Chủ yếu sử dụng các công cụ thống kê kinh tế mô tả, phân tổ và so sánh chuỗi, chưa áp dụng mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính (PLS-SEM) hoặc hồi quy đa cấp (Multilevel Regression) để lượng hóa trọng số tác động của từng yếu tố môi trường NTM đến đổi mới mô hình kinh doanh.
3. Độ bao phủ ngành hàng: Tập trung chủ yếu vào chuỗi giá trị lúa gạo và cây màu truyền thống, chưa mở rộng phân tích sâu các mô hình kinh doanh nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ xuất khẩu hoặc nông nghiệp đô thị kết hợp du lịch sinh thái.
4. Biến số ngoại sinh: Giai đoạn khảo sát 2020 - 2022 chịu sự nhiễu loạn của đại dịch Covid-19 làm đứt gãy cục bộ chuỗi cung ứng nông sản, có thể ảnh hưởng ngắn hạn đến chỉ tiêu doanh thu của một số HTX.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future research agenda):

• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) và SEM để đo lường mức độ lan tỏa của hạ tầng NTM đến hiệu quả tài chính của các mô hình kinh doanh nông nghiệp toàn vùng.
• Nghiên cứu mô hình kinh doanh nông nghiệp số (Digital Agriculture Business Model) tích hợp công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong truy xuất nguồn gốc nông sản và sàn giao dịch thương mại điện tử nông nghiệp.
• Mở rộng khảo sát so sánh liên vùng (Cross-regional study) giữa Đồng bằng Bắc Bộ và Đồng bằng Sông Cửu Long nhằm kiểm chứng tính phổ quát của khung lý thuyết liên kết mở.
• Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng đến tính bền vững của các mô hình kinh doanh nông nghiệp ven biển.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Đặt nền tảng cho phân ngành Quản trị kinh doanh Nông nghiệp tại Việt Nam. Công trình cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn xác về mô hình kinh doanh nông nghiệp, dự kiến tạo nguồn trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các ngành Kinh tế phát triển, Quản trị kinh doanh và Phát triển nông thôn.
• Chuyển đổi ngành nông nghiệp (Industry Transformation): Hướng dẫn các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp phương thức thiết kế hợp đồng liên kết tối ưu với HTX thay vì phân tán nguồn lực vào thỏa thuận cá thể với hộ nông dân, giúp giảm chi phí quản lý chuỗi cung ứng từ 20% - 30%.
• Ảnh hưởng chính sách công (Policy Influence): Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Chương trình MTQG Xây dựng NTM các tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ trong việc thẩm định thực chất Tiêu chí số 13, xóa bỏ triệt để căn bệnh "chạy theo thành tích" hoặc "nợ tiêu chí tổ chức sản xuất".
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Nâng cao thu nhập thực tế cho nông dân thêm 15% - 20% thông qua giảm chi phí trung gian; bảo tồn cấu trúc làng xã truyền thống nhưng hiện đại hóa tư duy kinh tế của người nông dân từ "sản xuất nông nghiệp thuần túy" sang "kinh doanh nông nghiệp hàng hóa".
• Ý nghĩa quốc tế (International Relevance): Đóng góp bài học kinh nghiệm điển hình cho các quốc gia đang phát triển tại châu Á và châu Phi trong việc tổ chức lại sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ trong quá trình hiện đại hóa nông thôn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết tích hợp liên ngành mẫu mực giữa Kinh tế chính trị, Kinh tế nông nghiệp và Quản trị chiến lược; khai thác hệ thống dữ liệu thực chứng chi tiết về HTX và hộ nông dân Đồng bằng Bắc Bộ.
• Cán bộ hoạch định chính sách (Bộ Nông nghiệp & PTNT, Văn phòng Điều phối NTM các cấp): Nắm bắt các luận cứ thực chứng để thiết kế gói chính sách hỗ trợ HTX tiếp cận vốn, đất đai và chuyển giao công nghệ thích ứng với các hiệp định thương mại tự do.
• Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu nông sản: Sở hữu cẩm nang thiết kế chuỗi cung ứng nguyên liệu bền vững, xây dựng cơ chế chia sẻ giá trị và kiểm soát chất lượng VietGAP/GlobalGAP đồng bộ từ gốc.
• Giám đốc các Hợp tác xã Nông nghiệp: Nhận thức rõ lộ trình chuyển đổi mô hình quản trị, phương thức đàm phán hợp đồng thương mại và tổ chức dịch vụ hỗ trợ thành viên hiệu quả.
• Hộ gia đình nông dân: Thấy rõ quyền lợi lâu dài khi tham gia vào tổ chức HTX và chuỗi liên kết kinh doanh, chủ động tiếp thu tiến bộ kỹ thuật để tối đa hóa thu nhập từ địa tô chênh lệch II.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng xuất sắc Lý thuyết Đổi mới Mô hình Kinh doanh (Amit & Zott, 2012; Teece, 2010) kết hợp với Học thuyết Địa tô của Karl Marx (1867) để xây dựng khái niệm "Mô hình kinh doanh mở liên kết nông nghiệp". Đóng góp độc đáo nhất là chứng minh về mặt khoa học: Trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi, mô hình kinh doanh nông nghiệp không thể là một cấu trúc khép kín của một doanh nghiệp độc lập, mà phải là một hệ sinh thái mở đa chủ thể, trong đó HTX đóng vai trò dàn xếp nền tảng (Platform Orchestrator) để hộ nông dân hưởng trọn vẹn Địa tô chênh lệch II ($R_{cl}II$) thông qua liên kết thâm canh, đồng thời triệt tiêu chi phí giao dịch cho doanh nghiệp.

2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào?

So với công trình của Hồ Quế Hậu (2011) (chỉ khảo sát định tính liên kết dọc DN - nông dân) và nghiên cứu của Yamashita Kazuhito (2009) (tiếp cận chính sách vĩ mô của hệ thống HTX Nhật Bản), luận án của Tô Xuân Hùng (2023) tạo đột phá bằng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa cấp độ kết hợp tam giác hóa dữ liệu (Methodological Triangulation). Nghiên cứu không chỉ dừng ở số liệu thứ cấp vĩ mô mà đi sâu khảo sát thực chứng vi mô 2 đợt (2022 và 2023) với 184 hộ nông dân và 23 Giám đốc HTX tại 5 huyện tỉnh Thái Bình, kết hợp đối chiếu chéo số liệu giữa hộ dân, HTX và cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Mặc dù 95,6% hộ nông dân xác định khâu bao tiêu sản phẩm đầu ra là quan trọng nhất, nhưng các hợp đồng liên kết trực tiếp giữa Doanh nghiệp và Hộ nông dân có tỷ lệ đứt gãy lên tới gần 40% khi có biến động giá thị trường. Trái lại, mô hình liên kết tay ba (DN - HTX - HGĐ), dù làm tăng thêm một cấp trung gian hành chính, lại đạt tỷ lệ thực thi hợp đồng trên 92% và đem lại lợi nhuận thực tế cao hơn cho cả nông dân lẫn doanh nghiệp. Điều này bác bỏ giả định trực giác cho rằng "cắt giảm hoàn toàn khâu trung gian HTX luôn mang lại hiệu quả cao nhất".

4. Giao thức nhân rộng và tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) được bảo đảm ra sao?

Nghiên cứu xây dựng giao thức khảo sát hoàn chỉnh gồm: Bộ tiêu chí chọn mẫu điển hình cấp tỉnh/huyện; 02 bộ bảng hỏi chuẩn hóa chi tiết cho HTX và Hộ nông dân (được lưu trữ tại phần Phụ lục luận án); Quy trình tổ chức hội nghị tập trung giải thích bảng hỏi; và Khung ma trận phân tổ thống kê xử lý dữ liệu. Giao thức này cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập hoàn toàn quy trình khảo sát tại bất kỳ tỉnh nào thuộc Đồng bằng Sông Hồng hoặc các vùng kinh tế nông nghiệp khác ở Việt Nam.

5. Chương trình nghiên cứu chiến lược 10 năm (2023 - 2033) được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào 3 trụ cột: (i) Xây dựng mô hình định lượng đánh giá tác động của chuyển đổi số nông nghiệp (AgTech) và thương mại điện tử đến sự chuyển hóa mô hình kinh doanh của HTX; (ii) Thiết lập cơ chế tài chính carbon và kinh tế tuần hoàn trong mô hình liên kết chuỗi giá trị lúa gạo phát thải thấp tại Đồng bằng Bắc Bộ; (iii) Nghiên cứu thể chế hóa thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp tập trung ("Ngân hàng đất nông nghiệp") nhằm hỗ trợ mở rộng quy mô cho các mô hình kinh doanh nông nghiệp hiện đại.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết căn bản bài toán lý luận và thực tiễn về hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM tại các tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ, chuyển đổi tư duy từ "sản xuất nông nghiệp thuần túy" sang "phát triển kinh tế nông nghiệp hàng hóa" theo tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
2. Xác lập hệ thống cơ sở khoa học khẳng định tính tất yếu của Mô hình liên kết kinh doanh mở giữa Hộ gia đình - Hợp tác xã - Doanh nghiệp, giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa quy mô canh tác nhỏ lẻ với yêu cầu tiêu chuẩn hóa khắt khe của thị trường toàn cầu.
3. Tái định vị thành công vai trò hạt nhân của Hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới như một thực thể kinh doanh dịch vụ và điều phối chuỗi giá trị, là cầu nối pháp lý và kỹ thuật không thể thay thế giữa người nông dân và cộng đồng doanh nghiệp.
4. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, chuẩn xác và sâu sắc về thực trạng hoạt động của 23 HTX và 184 hộ nông dân tại địa bàn điển hình tỉnh Thái Bình, chỉ rõ các điểm nghẽn về vốn, công nghệ và tính liên kết trong thực hiện Tiêu chí số 13 NTM.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi từ cấp Trung ương đến địa phương, bao gồm hoàn thiện thể chế đất đai, cơ chế tín dụng ưu đãi, đào tạo nhân lực quản trị HTX và phát triển thương hiệu OCOP gắn với chuỗi cung ứng quốc tế.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật đột phá về kinh tế nông nghiệp số, chuỗi giá trị các-bon thấp và quản trị chuỗi cung ứng bền vững, tạo di sản học thuật và thực tiễn đo lường được cho tiến trình hiện đại hóa nông thôn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu của Luận án. Nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của Luận án. Câu hỏi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu của Luận án. Kết quả nghiên cứu của Luận án.

Những đóng góp mới của Luận án. Kết cấu của Luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. NGHIÊN CỨU Ở NƢỚC NGOÀI LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

Các nghiên cứu về lợi ích từ nông nghiệp, về chuỗi giá trị nông sản. Nghiên cứu về mô hình kinh doanh. Nghiên cứu về các loại hình SX - KD trong nông nghiệp. NGHIÊN CỨU TRONG NƢỚC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

Nghiên cứu về phát triển nông nghiệp - nông thôn bền vững. Nghiên cứu về mô hình sản xuất - kinh doanh trong nông nghiệp. Nghiên cứu về xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam. XEM XÉT KẾ THỪA VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU.

Nhận xét chung các công trình nghiên cứu. Những nội dung xem xét kế thừa. Khoảng trống nghiên cứu. 30 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI. KHÁI QUÁT VỀ MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI. Nông thôn và mô hình kinh doanh trong nông nghiệp - nông thôn. Cấp độ mô hình kinh doanh, sự hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM.

NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG VÀ TIÊU CHÍ PHẢN ÁNH MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI. Nhân tố chủ yếu ảnh hƣởng đến mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới. Các tiêu chí phản ánh mô hình kinh doanh. KINH NGHIỆM VỀ HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG NGHIỆP - NÔNG THÔN VÀ BÀI HỌC ĐỐI VỚI CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ.

Kinh nghiệm quốc tế về hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong nông nghiệp - nông thôn. Kinh nghiệm về hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới ở các địa phƣơng trong nƣớc. Đúc kết bài học phát triển mô hình kinh doanh đối với các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ. 63 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2.

THỰC TRẠNG MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. CÁC YẾU TỐ KHÁCH QUAN TÁC ĐỘNG ĐẾN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG THÔN MỚI Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội các tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ. Chƣơng trình xây dựng NTM ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ.

Thiên tai và đại dịch Covid-19 tác động đến mô hình kinh doanh. VAI TRÒ CÁC LOẠI HÌNH SẢN XUẤT - KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. Vai trò kinh tế HGĐ trong NTM ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ. Vai trò Tổ hợp tác và HTX trong NTM ở Đồng bằng Bắc Bộ.

Vai trò Doanh nghiệp trong NTM ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ. Vai trò loại hình liên kết giữa các DN với HTX, DN với HGĐ. LỰA CHỌN TỈNH THÁI BÌNH ĐỂ PHÂN TÍCH MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI. Vài nét về Chƣơng trình xây dựng NTM ở tỉnh Thái Bình.

Phân tích MHKD trong nông thôn mới tại Tỉnh Thái Bình. Tổ chức điều tra và phân tích loại hình HTX và HGĐ trong mối liên kết kinh doanh giữa HTX với HGĐ và Doanh nghiệp. ĐÁNH GIÁ CHUNG THỰC TRẠNG MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. Những mặt tích cực.

Một số hạn chế. Nguyên nhân của những hạn chế. 121 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ.

QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƢỚNG HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. Bối cảnh mới và định hƣớng phát triển nông nghiệp - nông thôn bền vững đến năm 2030. Quan điểm hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng nông thôn mới ở các Tỉnh Đồng bằng Bắc Bộ. MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH KINH DOANH TRONG NÔNG THÔN MỚI Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ.

Nhóm giải pháp cụ thể tiếp tục hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM giai đoạn tiếp theo. Nhóm giải pháp chung đối với việc hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM giai đoạn tiếp theo. Kiến nghị đối với các cơ quan Trung ƣơng. Kiến nghị đối với các cơ quan địa phƣơng.

156 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4. 158 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Nền nông nghiệp Việt Nam hiện vẫn đóng vai trò đặc biệt trong đảm bảo an ninh lƣơng thực, tạo việc làm, phát triển kinh tế và ổn định chính trị - xã hội đất nƣớc. Từ khi đổi mới kinh tế, nông nghiệp Việt Nam tăng trƣởng ổn định ở mức 3,0%/năm, trở thành nƣớc xuất khẩu nông sản lớn.

Đại hội Đảng X (2006) xác định: “Xây dựng nông thôn mới ngày càng giàu đẹp, dân chủ, công bằng, văn minh, có cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất phù hợp, kết cấu hạ tầng KT - XH phát triển ngày càng hiện đại” [26]. Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 5/8/2008 của Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng khóa X nêu rõ: “Tổng kết, đổi mới và xây dựng các mô hình kinh tế, hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả ở nông thôn…; tiếp tục đổi mới, phát triển hợp tác xã, tổ hợp tác phù hợp với nguyên tắc tổ chức của hợp tác xã và cơ chế thị trường; hỗ trợ kinh tế tập thể đào tạo cán bộ quản lí, lao động; tiếp cận các nguồn vốn, trợ giúp kĩ thuật và chuyển giao công nghệ, làm tốt các dịch vụ đầu vào, chế biến, tiêu thụ sản phẩm cho nông dân” [25]. Ngày 16/4/2009 Thủ tƣớng Chính phủ ra Quyết định số 491/QĐ-TTg ban hành Bộ tiêu chí quốc gia NTM với đơn vị cơ sở thực hiện là cấp xã và phải đạt 19 tiêu chí về quy hoạch xây dựng NTM; phát triển hạ tầng KT - XH; đổi mới và phát triển các hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả; văn hóa - xã hội - môi trƣờng; hệ thống chính trị. Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ ngày 04/6/2010 về “Chƣơng trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM giai đoạn 2010 - 2020” nêu rõ nhiệm vụ số 5 “Đổi mới và phát triển các hình thức tổ chức sản xuất có hiệu quả ở nông thôn” nhằm đạt tiêu chí số 13 của Bộ Tiêu chí quốc gia về NTM, gồm: 1) Phát triển kinh tế hộ, trang trại, kinh tế HTX; 2) Phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn; 3) Xây dựng cơ chế, chính sách thúc đẩy liên kết kinh tế giữa các loại hình kinh tế ở nông thôn [93].

Từ khi thực hiện đổi mới, nền kinh tế Việt Nam từng bƣớc chuyển sang vận hành theo quy luật thị trƣờng. Trong xây dựng NTM, hàng ngàn đơn vị kinh tế có quy mô và trình độ quản lý khác nhau phải đƣợc vận hành thông suốt nhƣng thƣờng xảy ra mâu thuẫn giữa sản xuất nhỏ với thị trường lớn, đặc biệt là chất lượng và nguồn gốc của nông sản còn chưa đủ minh bạch. Các loại hình SX - KD trong NN - NT có điểm mạnh và hạn chế khác nhau, khi tham gia vào chuỗi giá trị nông sản thì các hạn chế bộc lộ rõ. Ví dụ nhƣ, hộ gia đình (HGĐ) triển khai tốt việc nuôi trồng và chăm bón, 2 nhƣng khi tiếp cận thị trƣờng thì lúng túng và hạn chế năng lực cạnh tranh.

Tình trạng “được mùa mất giá”, chất lƣợng nông sản không đều, không có thƣơng hiệu rất phổ biến… Doanh nghiệp đầu tƣ vào NN - NT là hƣớng đi triển vọng, nhƣng thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn về tiếp cận đất đai, về vốn, nếu hoạt động riêng lẻ thì cũng gặp rủi ro về số và chất lƣợng nông sản. Chƣơng trình xây dựng NTM với yêu cầu “khơi dậy tinh thần yêu nƣớc, tự lực, tự cƣờng vƣơn lên của nông dân”, “phát huy cao nhất nội lực” đồng thời có sự hỗ trợ của Nhà nƣớc. Xây dựng NTM đã tạo điều kiện cho việc hình thành môi trƣờng kinh doanh ngày càng thuận lợi trong NN - NT, tạo cơ hội cho sự phát triển các loại hình SX - KD và mô hình kinh doanh phù hợp, thu hút DN về nông thôn để tạo cầu nối nông dân - doanh nghiệp - thị trƣờng. Lâu nay ngƣời ta xem việc phát triển nông nghiệp theo góc độ của một ngành sản xuất mà ít quan tâm rằng, đó phải là những hoạt động kinh doanh với nhiều yếu tố đa dạng và phức tạp, chịu ảnh hƣởng ngày càng lớn của quy luật thị trƣờng, của quá trình hội nhập quốc tế.

Nhƣ vậy, hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh nhằm thực hiện tốt tiêu chí số 13 về xây dựng NTM đóng vai trò quan trọng đối với sự thành công của Chƣơng trình Xây dựng NTM. Bởi vậy nghiên cứu vấn đề “hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM” là điều có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn cấp bách. Vùng Đồng bằng Bắc Bộ đã thực hiện việc triển khai Chƣơng trình MTQG xây dựng NTM khá sôi động và có những đặc trƣng riêng gắn với lịch sử và truyền thống. Vùng Đồng bằng Bắc Bộ là cái nôi của nền nông nghiệp Việt Nam, nơi đây môi trƣờng kinh doanh trong NN - NT đang có những chuyển biến thuận lợi và đạt đƣợc kết quả tích cực về nhiều mặt trong xây dựng NTM.

Song, việc thực hiện tiêu chí số 13 của Bộ Tiêu chí quốc gia về NTM, trong đó vấn đề phát triển mô hình kinh doanh tại vùng Đồng bằng Bắc Bộ cũng có những khó khăn nhất định. Bởi vậy, nghiên cứu về quá trình hoàn thiện và phát triển mô hình kinh doanh trong xây dựng NTM tại vùng Đồng bằng Bắc Bộ là rất cần thiết và sẽ là tiền đề rút ra bài học kinh nghiệm cho các vùng khác trong cả nƣớc.