CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY TIÊU DÙNG TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ CHO VAY TIÊU DÙNG TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm cho vay tiêu dùng Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi [19]. Cho vay tiêu dùng là hình thức cấp tín dụng của ngân hàng cho khách hàng là các cá nhân, hộ gia đình nhằm tài trợ cho các nhu cầu chi tiêu, mua sắm, từ đó giúp Ngân hàng gia tăng lợi nhuận nhưng vẫn kiểm soát được rủi ro.
Cho vay tiêu dùng là một nguồn tài chính quan trọng giúp người dân trang trải nhu cầu nhà ở, xe cộ, đồ dùng gia đình. Bên cạnh đó, những chi tiêu cho nhu cầu giáo dục, y tế và du lịch. cũng có thể được tài trợ bởi cho vay tiêu dùng. Theo các khái niệm trên, bản chất của cho vay tiêu dùng là: - Sự chuyển nhượng quyền sử dụng vốn từ người sở hữu sang cho người sử dụng.
- Sự chuyển nhượng có thời gian cụ thể. - Sự chuyển nhượng có kèm theo chi phí. Đối tượng cho vay tiêu dùng cơ bản bao gồm các nhóm sau: - Các cá nhân và hộ gia đình có thu nhập cao: nhu cầu tín dụng nảy sinh nhằm tăng thêm khả năng thanh toán, hoặc là một khoản tài trợ linh hoạt trong chi tiêu, nhất là khi vốn của họ đã nằm trong khoản đầu tư dài hạn. Luan van 8 - Các cá nhân và hộ gia đình có thu nhập trung bình: đối tượng này có nhu cầu về tín dụng tiêu dùng có xu hướng tăng mạnh do ý muốn vay mượn để mua hàng tiêu dùng hơn là sử dụng khoản tiền dự phòng của mình, thích chi tiêu trước, trả tiền sau.
- Các cá nhân và hộ gia đình có thu nhập thấp: nhu cầu tín dụng của đối tượng này không cao, nó xuất hiện nhằm thỏa mãn nhu cầu giao dịch tạo ra sự cân đối giữa thu nhập và chi tiêu. Đặc điểm của cho vay tiêu dùng * Quy mô mỗi khoản cho vay nhỏ nhưng số lượng khách hàng vay lớn Khách hàng vay tiêu dùng là các cá nhân và hộ gia đình. Các khách hàng khi tìm đến ngân hàng với mục đích vay tiêu dùng thường có nhu cầu vốn không cao vì nhu cầu của người tiêu dùng đối với các loại hàng xa xỉ là không cao hoặc đã có tích lũy từ trước đối với những tài sản cho giá trị lớn [4, tr. Điều này làm cho quy mô của từng hợp đồng vay nhỏ.
Tuy nhiên, nhu cầu vay tiêu dùng là khá lớn. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, nhu cầu của mỗi cá nhân tăng lên đáng kể. Trong những thời điểm nhất định, số tiền tích lũy có hạn, họ tìm đến tổ chức tín dụng để bù đắp khoản thiếu hụt đó. Đó là lý do cho việc các khoản vay tiêu dùng ngày càng gia tăng về số lượng.
* Nhu cầu của nhóm khách hàng này thường phụ thuộc vào chu kỳ kinh tế Hoạt động cho vay tiêu dùng có tính chu kỳ. Nhu cầu vay vốn tiêu dùng tỷ lệ thuận với sự tăng trưởng của nền kinh tế. Khi nền kinh tế phát triển, người dân tin tưởng vào thu nhập của mình trong tương lai và sẵn sàng vay tiền để được sử dụng trước những hàng hóa phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng đang tăng cao. Ngược lại, khi nền kinh tế rơi vào suy thoái, tỷ lệ thất nghiệp tăng lên, người dân chỉ yêu cầu mức sống đảm bảo được những nhu cầu thiết yếu hằng ngày, từ đó hạn chế việc vay vốn ngân hàng.
Luan van 9 * Các khoản cho vay tiêu dùng thường có độ rủi ro cao Vì đối tượng của hoạt động cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình nên hoạt động này không chỉ chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố chủ quan của người tiêu dùng mà còn chịu tác động từ các yếu tố khách quan [4, tr. Ngoài ảnh hưởng của yếu tố chu kỳ kinh tế như đã phân tích ở trên, cho vay tiêu dùng còn chịu tác động của các yếu tố khác: - Thông tin tài chính của cá nhân và hộ gia đình khó đầy đủ, rõ ràng như thông tin của doanh nghiệp được kiểm toán thông qua báo cáo tài chính. Các cá nhân có thể làm giả thông tin tài chính để được vay số tiền lớn hơn so với khả năng trả nợ, hoặc trong tương lai tìm cách che giấu nguồn thu nhập, trốn tránh trả nợ vay dù có khả năng thanh toán. - Thời hạn vay thường kéo dài trong khi nguồn trả nợ chủ yếu của khách hàng là từ thu nhập ổn định ở thời điểm hiện tại.
Nếu người đó gặp vấn đề về sức khỏe, tai nạn, thất nghiệp.ảnh hưởng tới thu nhập hằng tháng thì ngân hàng sẽ khó khăn trong việc thu hồi nợ. * Các khoản cho vay tiêu dùng có chi phí khá lớn, lãi suất thường cao hơn so với lãi suất cho vay kinh doanh Từ trước đến nay, cho vay tiêu dùng vẫn được coi là khoản mục cho vay có lãi suất cứng nhắc và được định giá rất cao, bởi đã bao hàm cả một phần rủi ro [16, tr. Hơn nữa, quy mô những khoản vay tiêu dùng thường nhỏ, khách hàng đông và đa dạng, ngân hàng phải huy động nhiều nguồn lực cho các khâu cho vay, chi phí mỗi khoản vay lớn hơn chi phí bất cứ loại cho vay khác. Vì các khoản vay tiêu dùng có độ rủi ro cao và chi phí lớn nên lãi suất CVTD cao hơn lãi suất hình thức cho vay thương mại và công nghiệp.
* Cho vay tiêu dùng là một trong những khoản mục có khả năng sinh lời cao nhất Luan van 10 Các khoản vay tiêu dùng được định giá rất cao. Việc định giá này dựa trên cơ sở chi phí CVTD lớn và mức độ rủi ro cao. Ngoài ra, do tâm lý của người đi vay, họ thường quan tâm tới số tiền được phép vay, khoản tiền phải trả hằng tháng hơn là lãi suất. Họ sẵn sàng chấp nhận mức lãi suất cao để có thể vay được tiền thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng.
Vì vậy CVTD là một trong những khoản mục mang lại mức lợi nhuận cao nhất trong danh mục cho vay của Ngân hàng thương mại. Phân loại cho vay tiêu dùng Phân loại cho vay là việc sắp xếp các khoản cho vay theo từng nhóm dựa trên một số tiêu thức nhất định. Việc phân loại cho vay có cơ sở khoa học là tiền đề để thiết lập các quy trình cho vay thích hợp và nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro tín dụng. Phân loại cho vay tiêu dùng dựa vào các căn cứ sau đây: a.
Căn cứ vào mục đích vay Căn cứ vào mục đích vay vốn, CVTD được chia thành hai loại: * Cho vay tiêu dùng cư trú Cho vay tiêu dùng cư trú là các khoản cho vay nhằm tài trợ cho nhu cầu mua sắm, xây dựng hoặc cải tạo nhà ở của khách hàng là cá nhân hoặc hộ gia đình. * Cho vay tiêu dùng phi cư trú Cho vay tiêu dùng phi cư trú là các khoản cho vay tài trợ cho việc trang trải các chi phí mua sắm xe cộ, đồ dùng gia đình, chi phí học hành, giải trí và du lịch. Căn cứ vào phương thức hoàn trả Căn cứ vào phương thức hoàn trả, CVTD được chia thành ba loại: * Cho vay tiêu dùng trả góp Đây là hình thức cho vay tiêu dùng trong đó người đi vay trả nợ (gồm Luan van 11 số tiền gốc và lãi) cho ngân hàng nhiều lần, theo những kỳ hạn nhất định trong thời hạn cho vay. Phương thức này thường được áp dụng cho các khoản vay có giá trị lớn hoặc thu nhập định kỳ của người đi vay không đủ khả năng thanh toán hết một lần số nợ vay.
* Cho vay tiêu dùng phi trả góp Theo phương thức này, tiền vay được khách hàng thanh toán cho Ngân hàng chỉ một lần khi đến hạn. Thường thì các khoản cho vay tiêu dùng phi trả góp chỉ được cấp cho các khoản vay có giá trị nhỏ với thời hạn không dài. * Cho vay tiêu dùng tuần hoàn Là các khoản cho vay tiêu dùng trong đó ngân hàng cho phép khách hàng sử dụng thẻ tín dụng hoặc phát hành loại séc được phép thấu chi dựa trên tài khoản vãng lai. Theo phương thức này, trong thời hạn tín dụng được thỏa thuận trước, căn cứ vào nhu cầu chi tiêu và thu nhập từng kỳ, khách hàng được Ngân hàng cho phép thực hiện việc vay và trả nợ nhiều kỳ một cách tuần hoàn, theo một hạn mức tín dụng.
Lãi phải trả mỗi kỳ có thể tính dựa trên một trong ba cách sau: - Lãi được tính dựa trên số dư nợ đã được điều chỉnh: Theo phương pháp này số dư nợ được dùng để tính lãi là số dư nợ cuối cùng của mỗi kỳ sau khi khách hàng đã thanh toán nợ cho ngân hàng. - Lãi được tính dựa trên số dư nợ trước khi được điều chỉnh: Theo phương pháp này số dư nợ dùng để tính lãi là số dư nợ cuối mỗi kỳ có trước khi khoản nợ được thanh toán. - Lãi được tính dựa trên cơ sở dư nợ bình quân. Căn cứ vào thời hạn cho vay Thời hạn cho vay là khoảng thời gian được tính từ khi khách hàng bắt đầu nhận vốn vay cho đến thời điểm trả hết nợ gốc và lãi vay được thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng giữa Ngân hàng và Khách hàng.
Luan van 12 Căn cứ vào thời hạn cho vay, CVTD được chia thành ba loại: * Cho vay tiêu dùng ngắn hạn Là hình thức cấp tín dụng có thời hạn từ 01 năm trở xuống được sử dụng để đáp ứng các nhu cầu chi tiêu ngắn hạn của các cá nhân và hộ gia đình. * Cho vay tiêu dùng trung hạn Là hình thức cấp tín dụng từ 01 năm đến 05 năm. Hình thức cho vay này thường được sử dụng chủ yếu để đầu tư sửa chữa nhà cửa, đổi mới thiết bị, phương tiện vận tải. * Cho vay tiêu dùng dài hạn Là hình thức cấp tín dụng từ 05 năm trở lên.
Mục đích của hình thức cho vay này thường nhằm đáp ứng nhu cầu vốn dài hạn như mua nhà, xây dựng nhà cửa và những khoản chi tiêu lớn khác.