Phân tích hiệu quả theo quy mô của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ phân tích hiệu quả theo quy mô của các ngân hàng thương mại Việt Nam, đánh giá tác động đến hiệu suất hoạt động ngân hàng.

• Tác giả: Lê Đồng Duy Trung
• Người hướng dẫn: Pgs. Đặng Ngọc Đức
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Hiệu quả theo quy mô của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC HỘP
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUY MÔ VÀ HIỆU QUẢ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Khái quát về hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại
• 1.2. Khái niệm và đo lường hiệu quả của ngân hàng thương mại
• 1.3. Các lý thuyết hàm ý sự khác biệt về hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại theo quy mô
• 1.3.1. Lý thuyết trung gian tài chính
• 1.3.2. Lý thuyết tạo thanh khoản và học thuyết quá lớn để đổ vỡ
• 1.3.3. Lý thuyết cấu trúc cạnh tranh
• 1.4. Bằng chứng thực nghiệm về tác động của các nhân tố đến hiệu quả của ngân hàng thương mại trên thế giới
• 1.5. Bằng chứng thực nghiệm về tác động không thuần nhất của một số nhân tố đến hiệu quả tài chính giữa các nhóm quy mô ngân hàng thương mại
• 1.6. Nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 1.7. Đánh giá khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Lựa chọn cách tiếp cận
• 2.2. Lựa chọn biến nghiên cứu
• 2.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.4. Mô hình nghiên cứu
• 2.4.1. Mô hình động về tác động của các nhân tố đến hiệu quả tài chính các ngân hàng thương mại
• 2.4.2. Mô hình các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính theo từng nhóm ngân hàng thương mại
• 2.4.3. Các mô hình ngưỡng với biến ngưỡng là quy mô tổng tài sản
• 2.5. Phương pháp ước lượng dữ liệu bảng
• 2.5.1. Các phương pháp ước lượng mô hình dữ liệu bảng tĩnh (static panel data)
• 2.5.2. Phương pháp Moment tổng quát (GMM) cho mô hình dữ liệu bảng động (dynamic panel data)
• 2.5.3. Phương pháp hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng (Panel Threshold Regression)
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tình hình kinh tế vĩ mô và hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 3.1.1. Tình hình kinh tế vĩ mô
• 3.1.2. Thực trạng về hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 3.2. Thống kê mô tả
• 3.3. Kiểm định đa cộng tuyến
• 3.4. Kết quả ước lượng mô hình động về tác động của các nhân tố tới hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại
• 3.5. Kết quả so sánh hiệu quả tài chính giữa hai nhóm ngân hàng thương mại được phân loại theo quy mô
• 3.6. Kết quả so sánh tác động của các nhân tố tới hiệu quả tài chính giữa hai nhóm ngân hàng thương mại được phân loại theo quy mô
• 3.7. Kết quả các mô hình thay đổi tác động theo các ngưỡng quy mô
• 3.7.1. Khảo sát sơ bộ sự tồn tại các ngưỡng quy mô
• 3.7.2. Kiểm định tính dừng và sự phù hợp của biến đổi tác động cố định
• 3.7.3. Kết quả kiểm định sự tồn tại ngưỡng quy mô
• 3.7.4. Kết quả ước lượng các mô hình ngưỡng
• 3.7.5. Kiểm định tính vững kết quả ước lượng mô hình ngưỡng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 4.1. Kết quả nghiên cứu chính
• 4.2. Hàm ý chính sách
• 4.2.1. Đối với các ngân hàng thương mại quy mô lớn (Tổng tài sản trên 100)
• 4.2.2. Đối với các ngân hàng thương mại quy mô lớn nhất (Tổng tài sản vượt ngưỡng)
• 4.2.3. Đối với các ngân hàng thương mại quy mô nhỏ (Tổng tài sản dưới 100)
• 4.2.4. Đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước
• 4.3. Đóng góp mới của đề tài
• 4.3.1. Kiểm định các lý thuyết hàm ý mối quan hệ giữa quy mô và hiệu quả tài chính của NHTM
• 4.3.2. Đóng góp về kết quả nghiên cứu thực nghiệm
• 4.4. Hạn chế của đề tài và các hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.4.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hiệu quả theo quy mô và Ngân hàng thương mại Việt Nam

Luận án tập trung phân tích hiệu quả theo quy mô của các ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM), đặc biệt là sự khác biệt trong hiệu quả tài chính giữa các nhóm ngân hàng có quy mô lớn và nhỏ. Nghiên cứu sử dụng các lý thuyết nền tảng như lý thuyết trung gian tài chính, lý thuyết tạo thanh khoản, và lý thuyết cấu trúc cạnh tranh để giải thích sự khác biệt này. Các NHTM lớn thường có lợi thế về kinh tế nhờ quy mô (economies of scale) và kinh tế nhờ phạm vi (economies of scope), trong khi các ngân hàng nhỏ hơn có thể gặp khó khăn trong việc tối ưu hóa hiệu quả do hạn chế về nguồn lực và công nghệ.

1.1. Tác động của quy mô đến hiệu quả tài chính

Nghiên cứu chỉ ra rằng quy mô tổng tài sản có ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả tài chính của các NHTM. Các ngân hàng lớn thường có khả năng tạo ra thanh khoản cao hơn và đa dạng hóa nguồn thu nhập, giúp giảm thiểu rủi ro và tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, sự phức tạp trong quản trị và chi phí vận hành cao có thể làm giảm hiệu quả của các ngân hàng lớn. Ngược lại, các ngân hàng nhỏ có thể linh hoạt hơn trong việc quản lý chi phí nhưng lại gặp hạn chế về khả năng tiếp cận thị trường và công nghệ.

1.2. Phân tích thực nghiệm tại Việt Nam

Luận án sử dụng dữ liệu từ 30 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009-2017 để phân tích hiệu quả tài chính. Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm ngân hàng lớn và nhỏ. Các ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, và Vietinbank có ROA và ROE cao hơn so với các ngân hàng nhỏ hơn. Tuy nhiên, sự khác biệt này không đồng nhất và phụ thuộc vào các yếu tố như rủi ro thanh khoản, vốn chủ sở hữu, và thu nhập ngoài lãi.

II. Phương pháp nghiên cứu và Mô hình phân tích

Luận án áp dụng các phương pháp nghiên cứu tiên tiến như phương pháp Moment tổng quát (GMM) và hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng (PTR) để phân tích tác động của quy mô và các yếu tố khác đến hiệu quả tài chính của NHTM. Các mô hình này cho phép xác định các ngưỡng quy mô mà tại đó tác động của các yếu tố thay đổi, giúp làm rõ sự khác biệt trong hiệu quả hoạt động giữa các nhóm ngân hàng.

2.1. Phương pháp GMM và PTR

Phương pháp GMM được sử dụng để ước lượng các mô hình động, trong khi PTR giúp xác định các ngưỡng quy mô mà tại đó tác động của các yếu tố như vốn chủ sở hữu, rủi ro thanh khoản, và thu nhập ngoài lãi thay đổi. Kết quả cho thấy hai ngưỡng quy mô quan trọng là 600 nghìn tỷ đồng, đánh dấu sự thay đổi trong tác động của các yếu tố này đến ROA và ROE.

2.2. Kết quả ước lượng

Kết quả ước lượng cho thấy quy mô có tác động dương đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng lớn, nhưng tác động này giảm dần khi quy mô vượt qua một ngưỡng nhất định. Đồng thời, vốn chủ sở hữu và thu nhập ngoài lãi có tác động tích cực hơn đối với các ngân hàng lớn so với các ngân hàng nhỏ.

III. Kết luận và Hàm ý chính sách

Luận án kết luận rằng quy mô là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam. Các ngân hàng lớn có lợi thế về kinh tế nhờ quy mô và phạm vi, nhưng cần quản lý tốt rủi ro và chi phí để duy trì hiệu quả. Các ngân hàng nhỏ cần tập trung vào việc tối ưu hóa nguồn lực và đổi mới công nghệ để cạnh tranh hiệu quả hơn.

3.1. Hàm ý cho các ngân hàng lớn

Các ngân hàng lớn cần tăng cường quản lý rủi ro thanh khoản và đa dạng hóa nguồn thu nhập để duy trì hiệu quả tài chính. Đồng thời, cần đầu tư vào công nghệ để giảm chi phí vận hành và tăng tính linh hoạt trong quản trị.

3.2. Hàm ý cho các ngân hàng nhỏ

Các ngân hàng nhỏ cần tập trung vào việc tối ưu hóa vốn chủ sở hữu và tăng cường thu nhập ngoài lãi để cải thiện hiệu quả tài chính. Đồng thời, cần đẩy mạnh đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng dịch vụ để thu hút khách hàng và tăng thị phần.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu mang tính tiên phong của Lê Đồng Duy Trung (2021) với tiêu đề "Hiệu quả theo quy mô của các ngân hàng thương mại Việt Nam" (Luận án Tiến sĩ ngành Tài chính - Ngân hàng, Mã số: 9340201; Người hướng dẫn: PGS.TS. Đặng Ngọc Đức; Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) đã tạo ra bước đột phá học thuật trong việc giải quyết các tranh luận kinh điển về mối quan hệ phi tuyến tính giữa quy mô tài sản và hiệu quả tài chính của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM). Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam bước qua giai đoạn tái cơ cấu 2011–2015 nhưng vẫn duy trì cấu trúc phụ thuộc nặng nề vào tín dụng truyền thống và nguồn thu từ lãi, việc xác định liệu tăng trưởng quy mô có tự động chuyển hóa thành hiệu quả sinh lời hay không là một câu hỏi cấp bách cả về lý luận lẫn thực tiễn.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ việc phần lớn các công trình thực nghiệm trước đây tại Việt Nam và các thị trường mới nổi thường áp đặt các ngưỡng quy mô một cách chủ quan, ngoại sinh dựa trên quy định hành chính hoặc chia nhóm cơ học, đồng thời giả định mối quan hệ giữa quy mô và hiệu quả tài chính mang tính thuần nhất hoặc tuyến tính đơn giản. Luận án giải quyết triệt để hạn chế này bằng cách tích hợp mô hình kinh tế lượng phi tuyến tính tiên tiến nhằm tìm kiếm các điểm gãy cấu trúc (structural breaks) và ngưỡng nội sinh thực nghiệm.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được luận án thiết lập chặt chẽ bao gồm:

1. Câu hỏi I & Giả thuyết H1: Quy mô tổng tài sản và mức độ tập trung ngành có tác động cùng chiều hay ngược chiều đến hiệu quả tài chính của các NHTM?
2. Câu hỏi II & Giả thuyết H2: Tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hiệu quả tài chính (ROA, ROE) giữa nhóm NHTM quy mô lớn (tổng tài sản trên 100 nghìn tỷ đồng theo phân loại chuẩn của Thông tư 52/2018/TT-NHNN) và nhóm NHTM quy mô nhỏ?
3. Câu hỏi III & Giả thuyết H3: Các đặc tính nội tại (vốn chủ sở hữu, rủi ro thanh khoản, thu nhập ngoài lãi) và nhân tố vĩ mô tác động dị biệt như thế nào giữa hai nhóm quy mô phân loại theo mốc 100 nghìn tỷ đồng?
4. Câu hỏi IV đến IX & Giả thuyết H4–H9: Tồn tại các ngưỡng quy mô nội sinh nào mà tại đó tác động của quy mô, vốn chủ sở hữu, rủi ro thanh khoản, thu nhập lãi cận biên (NIM) và thu nhập ngoài lãi cận biên đến khả năng sinh lời có sự biến chuyển đột ngột về cường độ hoặc chiều hướng?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên ba trụ cột: Lý thuyết trung gian tài chính (Financial Intermediation Theory), Lý thuyết tạo thanh khoản (Liquidity Creation Theory) gắn liền với học thuyết "Quá lớn để đổ vỡ" (Too Big To Fail - TBTF), và Lý thuyết cấu trúc cạnh tranh (Structure-Conduct-Performance - SCP đối sánh với Efficiency-Structure - ES). Nghiên cứu thực hiện trên bộ dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data) gồm 30 NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 9 năm từ 2009 đến 2017 (tổng cộng 270 quan sát hàng năm), bao gồm 04 NHTM có vốn nhà nước (Agribank, BIDV, Vietinbank, Vietcombank), 25 NHTMCP tư nhân và 01 NHTM 100% vốn nước ngoài (Shinhan Bank Việt Nam).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy một cuộc tranh luận sâu sắc kéo dài nhiều thập kỷ về vai trò của quy mô đối với hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Dòng nghiên cứu ủng hộ tính kinh tế nhờ quy mô (economies of scale) và tính kinh tế nhờ phạm vi (economies of scope) lập luận rằng các tổ chức tín dụng lớn sở hữu lợi thế công nghệ, chi phí biên xử lý thông tin thấp và năng lực đa dạng hóa danh mục đầu tư vượt trội (Mitchell & Onvural, 1996; Altunbas và cộng sự, 2001; Shehzad và cộng sự, 2013). Mitchell & Onvural (1996) khi phân tích các NHTM Mỹ với hàm Fourier Flexible chỉ ra rằng các ngân hàng quy mô lớn đạt hiệu quả chi phí cao hơn hẳn nhờ tối ưu hóa công nghệ. Shehzad và cộng sự (2013) nghiên cứu trên 15.000 ngân hàng tại 148 quốc gia thuộc khối OECD cũng khẳng định mối quan hệ cùng chiều giữa quy mô và hiệu quả tài chính.

Ngược lại, một luồng quan điểm đối trọng chỉ ra hiện tượng phi kinh tế theo quy mô (diseconomies of scale) do chi phí đại diện, sự quan liêu, cồng kềnh trong bộ máy quản trị và rủi ro đạo đức làm suy giảm hiệu quả kỹ thuật thuần túy (Ray, 2007; Drake & Hall, 2003; Pasiouras & Kosmidou, 2007). Ray (2007) sử dụng phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) đối với các ngân hàng Ấn Độ giai đoạn 1997–2003 và phát hiện hầu hết các ngân hàng lớn không đạt hiệu quả theo quy mô; việc phân tách thành các đơn vị nhỏ hơn có thể nâng cao hiệu quả hoạt động. Tương tự, Drake & Hall (2003) nghiên cứu 149 ngân hàng Nhật Bản khẳng định các ngân hàng quy mô lớn nhất lại có hiệu quả kỹ thuật thuần túy (pure technical efficiency - PTE) thấp nhất.

Về cấu trúc thị trường, cuộc xung đột lý thuyết diễn ra giữa giả thuyết SCP (Bain, 1951; Molyneux & Forbes, 1995; Bhatti & Hussain, 2010) cho rằng mức độ tập trung thị trường cao (chỉ số CRk hoặc HHI) cho phép các ngân hàng lớn cấu kết và thu lợi nhuận độc quyền, với giả thuyết Hiệu quả - Cấu trúc (Demsetz, 1973; Berger, 1995b; Park & Weber, 2006) lập luận rằng chính hiệu quả vận hành vượt trội của các ngân hàng tiên phong đã giúp họ giành thị phần lớn hơn, dẫn đến mức độ tập trung ngành cao hơn mà không phải do thông đồng phi cạnh tranh.

Positioning của luận án nằm ở điểm giao thoa giữa các lý thuyết trên nhưng định vị trong bối cảnh một thị trường cận biên đang phát triển, nơi các hoạt động ngoại bảng (Off-balance sheet - OBS) và chứng khoán hóa nợ chưa phát triển mạnh, buộc các ngân hàng phải dựa chủ yếu vào nghiệp vụ trung gian tín dụng truyền thống. Luận án vượt lên trên các nghiên cứu tĩnh bằng cách kiểm định trực tiếp tính thích ứng của giả thuyết SCP và ES, đồng thời giải mã hiện tượng bất đối xứng trong cơ chế tạo thanh khoản và tác động của rủi ro thanh khoản theo các ngưỡng quy mô cụ thể.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm định sâu sắc các lý thuyết tài chính vi mô trong môi trường ngân hàng:

• Lý thuyết trung gian tài chính của Leland & Pyle (1977) và Diamond (1984): Luận án chứng minh rằng lợi thế giảm thiểu chi phí thông tin bất cân xứng và chức năng ủy quyền giám sát (delegated monitoring) của các ngân hàng lớn chỉ phát huy tác dụng thực sự khi vượt qua một ngưỡng quy mô nhất định, nơi nguồn dữ liệu khách hàng đủ lớn để ứng dụng công nghệ và đa dạng hóa nguồn thu.
• Lý thuyết tạo thanh khoản (Diamond & Dybvig, 1983; Berger & Bouwman, 2009): Luận án bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho thấy quá trình tạo thanh khoản mang tính hai mặt. Việc chuyển đổi tài sản kém thanh khoản (cho vay) từ nguồn nợ thanh khoản cao (tiền gửi) vừa tạo ra biên lợi nhuận nhưng đồng thời tích tụ rủi ro thanh khoản; tác động tiêu cực của rủi ro này phụ thuộc vào bản chất quy mô tài sản nội tại thay vì phụ thuộc thuần túy vào việc ngân hàng có được bảo hộ ngầm theo cơ chế "Too Big To Fail" (Stern & Feldman, 2004) hay không.
• Chuyển dịch nhận thức về cấu trúc thị trường: Luận án cung cấp bằng chứng bác bỏ giả thuyết cấu trúc SCP truyền thống tại Việt Nam, ủng hộ giả thuyết Hiệu quả - Cấu trúc (ES), chứng minh rằng lợi nhuận ngành ngân hàng không xuất phát từ hành vi liên kết độc quyền mà từ năng lực quản trị chi phí và tối ưu nguồn vốn của từng định chế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời ba cấu phần lý thuyết: Lý thuyết trung gian tài chính hiện đại, Mô hình tạo thanh khoản "Cat Fat" tinh chỉnh theo điều kiện thị trường Việt Nam (không tính chứng khoán hóa nợ cho các khoản vay cầm cố theo phân tích của Le, 2019), và Lý thuyết tổ chức ngành thực nghiệm mới (NEIO) đo lường qua chỉ số Lerner.

Mô hình khái niệm xác lập mối quan hệ hàm số giữa khả năng sinh lời $Y_{it}$ (đo lường qua ROA và ROE) với ba nhóm biến: $$Y_{it} = f(\text{Bank-specific characteristics}{it}, \text{Industry-level factors}{it}, \text{Macroeconomic conditions}t)$$ Trong đó, nhân tố quy mô tổng tài sản ($S{it} = \ln(\text{Total Assets})$) đóng vai trò vừa là biến giải thích độc lập, vừa là biến ngưỡng (threshold variable) điều tiết mối quan hệ giữa các nhân tố nội tại (vốn chủ sở hữu, rủi ro thanh khoản, thu nhập lãi cận biên NIM, thu nhập ngoài lãi cận biên Non-NIM) với hiệu quả tài chính. Khung phân tích này thiết lập điều kiện biên rõ ràng: áp dụng cho hệ thống ngân hàng đơn nhất tại nền kinh tế chuyển đổi, nơi thị trường vốn còn phụ thuộc lớn vào hệ thống ngân hàng thương mại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên thế giới quan thực chứng (Positivism) và lập trường nhận thức luận khách quan (Objectivist Epistemology), sử dụng phương pháp định lượng chuyên sâu với dữ liệu bảng thứ cấp được kiểm toán độc lập. Thiết kế nghiên cứu phân tầng đa cấp độ:

• Cấp độ 1: Mô hình dữ liệu bảng động tuyến tính tổng thể nhằm kiểm soát tính ỳ của lợi nhuận qua thời gian.
• Cấp độ 2: Mô hình phân nhóm tĩnh nhị phân theo ngưỡng pháp lý 100 nghìn tỷ đồng tổng tài sản (căn cứ theo Thông tư 52/2018/TT-NHNN).
• Cấp độ 3: Mô hình hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng phi tuyến tính (Panel Threshold Regression - PTR) theo kỹ thuật của Hansen (1999) nhằm phát hiện các ngưỡng nội sinh tự nhiên không định trước.

Mẫu nghiên cứu gồm chính xác 30 NHTM hoạt động liên tục trong suốt giai đoạn 2009–2017. Tiêu chí lựa chọn mẫu là các ngân hàng có đầy đủ báo cáo tài chính kiểm toán và thuyết minh liên tục 9 năm để đảm bảo tính cân bằng hoàn hảo của bảng dữ liệu, đại diện cho hơn 90% tổng tài sản và dư nợ toàn hệ thống tài chính Việt Nam.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu và kiểm định được thực hiện qua các bước nghiêm ngặt:

1. Kiểm định tính dừng của dữ liệu bảng: Áp dụng kiểm định Levin-Lin-Chu (LLC, 2002) đối với toàn bộ các chuỗi thời gian nhằm loại trừ hiện tượng hồi quy giả mạo (spurious regression).
2. Kiểm soát hiện tượng đa cộng tuyến: Đánh giá ma trận hệ số tương quan Pearson kết hợp kiểm tra hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF), đảm bảo tất cả các hệ số VIF đều nằm dưới ngưỡng an toàn (VIF < 5).
3. Kiểm định khác biệt nhóm và tính đồng nhất phương sai: Sử dụng Independent-samples T-test kết hợp kỹ thuật tái lấy mẫu Bootstrap 1000 lần để so sánh giá trị trung bình giữa các nhóm ngân hàng; kiểm định Levene và Brown-Forsythe được sử dụng để đánh giá sự khác biệt về phương sai/độ biến động của các chỉ số tài chính.
4. Kiểm định tính phù hợp của mô hình: Sử dụng kiểm định F-test và Hausman test để lựa chọn giữa Fixed Effect Method (FEM), Random Effect Method (REM) và Feasible Generalized Least Squares (FGLS) đối với các mô hình phân nhóm quy mô nhỏ.

Data và phân tích

Để giải quyết vấn đề nội sinh (endogeneity) phát sinh do mối quan hệ tương hỗ giữa khả năng sinh lời, mức độ an toàn vốn và các biến giải thích trễ, luận án áp dụng phương pháp Moment tổng quát hệ thống hai bước (Two-step System GMM) của Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998) với hiệu chỉnh sai số chuẩn mẫu nhỏ của Windmeijer (2005). Các kiểm định chẩn đoán gồm kiểm định tự tương quan Arellano-Bond ($AR(1)$, $AR(2)$) và kiểm định giá trị của biến công cụ Hansen J-test/Sargan test.

Đối với mô hình hồi quy ngưỡng bảng (PTR), phương pháp bootstrap lặp lại 300 lần được triển khai để kiểm định sự tồn tại thực sự của hiệu ứng ngưỡng và ước lượng khoảng tin cậy của giá trị ngưỡng thông qua thống kê tỷ số khả năng (Likelihood Ratio - LR statistics). Toàn bộ quy trình ước lượng và trực quan hóa dữ liệu được thực hiện đồng bộ trên các phần mềm chuyên dụng: Stata 15.1, SPSS Statistics 22, và ngôn ngữ R trong môi trường RStudio.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm từ luận án đem lại những phát hiện đột phá với giá trị thống kê cụ thể:

1. Tác động trực tiếp của quy mô là phi tuyến tính nhưng biên độ nhỏ: Quy mô tổng tài sản ($S$) có tác động cùng chiều hoặc ngược chiều đến ROA tùy thuộc vào cấu trúc mô hình, tuy nhiên hệ số tác động luôn ở mức rất nhỏ ($p < 0.01$). Điều này chỉ ra rằng việc mở rộng quy mô tài sản thuần túy không phải là chìa khóa vạn năng để nâng cao tỷ suất sinh lời.
2. Phát hiện hai ngưỡng quy mô nội sinh đột phá quanh mốc 600 nghìn tỷ đồng: Luận án xác định chính xác hai giá trị ngưỡng tổng tài sản dao động quanh mức 600 nghìn tỷ đồng (với thống kê bootstrap F-test có ý nghĩa tại mức $p < 0.01$). Tại ngưỡng này, cơ chế tác động của vốn chủ sở hữu, rủi ro thanh khoản và thu nhập ngoài lãi đến ROA có sự biến đổi căn bản về chất.
3. Đột phá về hiệu ứng đòn bẩy và thu nhập ngoài lãi ở nhóm siêu quy mô: Đối với nhóm ngân hàng vượt ngưỡng 600 nghìn tỷ đồng, tác động tích cực của tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản ($Equity/TA$) và thu nhập ngoài lãi cận biên (Non-NIM) đến ROA gia tăng đột biến và có ý nghĩa thống kê vượt trội so với nhóm dưới ngưỡng.
4. Bản chất của rủi ro thanh khoản: Chiều hướng tác động của rủi ro thanh khoản (đo bằng tỷ lệ dư nợ trên tiền gửi - LDR) đến khả năng sinh lời được quyết định bởi mức độ thanh khoản nội tại mà ngân hàng đang duy trì, chứ không phụ thuộc vào tình trạng sở hữu nhà nước hay vị thế "Too Big To Fail" được gán định danh.
5. Tính bắt buộc trong chuyển dịch cơ cấu thu nhập của ngân hàng nhỏ: Phân tích theo nhóm ngưỡng 100 nghìn tỷ đồng cho thấy các ngân hàng quy mô nhỏ (dưới 100 nghìn tỷ đồng) chịu áp lực chuyển dịch sang thu nhập ngoài lãi mang tính chất sống còn để bù đắp sự thua thiệt về biên lãi ròng (NIM) trong cạnh tranh huy động và cho vay với các ngân hàng lớn. Đồng thời, nhóm ngân hàng lớn (trên 100 nghìn tỷ đồng) cho thấy khả năng chống chịu và ít bị tổn thương hơn trước các cú sốc biến động kinh tế vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng GDP).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Nghiên cứu đóng góp bằng chứng thực nghiệm quan trọng khẳng định sự tồn tại của tính kinh tế nhờ quy mô có điều kiện tại thị trường ngân hàng đang phát triển, làm rõ giới hạn của lý thuyết TBTF khi phân tích rủi ro hệ thống.
• Về mặt phương pháp luận: Luận án thiết lập chuẩn mực phương pháp luận mới cho các nghiên cứu ngân hàng tại Việt Nam thông qua việc tích hợp hồi quy ngưỡng nội sinh PTR và Two-step System GMM, loại bỏ hoàn toàn định kiến phân nhóm chủ quan.
• Ứng dụng thực tiễn cho quản trị ngân hàng:
  • Đối với các NHTM siêu lớn (vượt ngưỡng 600 nghìn tỷ đồng như Agribank, BIDV, Vietinbank, Vietcombank): Cần tập trung tăng cường tỷ lệ an toàn vốn chủ sở hữu và khai thác sâu các dịch vụ phi tín dụng, kinh doanh ngoại hối, phái sinh và dịch vụ số để tạo tính kinh tế nhờ phạm vi.
  • Đối với các NHTM quy mô nhỏ (dưới 100 nghìn tỷ đồng): Chiến lược tăng trưởng tài sản ồ ạt không mang lại hiệu quả; thay vào đó phải theo đuổi chiến lược ngân hàng ngách (niche banking), đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ thu phí để tối ưu hóa tỷ suất sinh lời trên mỗi đơn vị tài sản.
• Khuyến nghị chính sách cho Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và Chính phủ: Cơ quan quản lý cần xây dựng các khung giám sát an toàn vĩ mô phân tầng theo ngưỡng quy mô thực nghiệm thay vì cào bằng; tăng cường giám sát rủi ro thanh khoản thực tế dựa trên các chỉ số chuẩn hóa quốc tế như LCR (Liquidity Coverage Ratio) và NSFR (Net Stable Funding Ratio) theo định hướng Basel III, đồng thời khuyến khích các thương vụ M&A hợp nhất tự nguyện để các ngân hàng đạt ngưỡng quy mô tối ưu.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan mang tính điều kiện biên:

1. Giới hạn mẫu dữ liệu cân bằng: Yêu cầu nghiêm ngặt của phương pháp hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng (PTR) đòi hỏi bộ dữ liệu bảng cân bằng tuyệt đối, dẫn đến việc nghiên cứu phải giới hạn trong giai đoạn 2009–2017 và chỉ bao gồm 30 NHTM, chưa thể bao quát các ngân hàng bị kiểm soát đặc biệt hoặc mới thành lập.
2. Đo lường cấu phần tạo thanh khoản ngoại bảng: Do đặc thù minh bạch thông tin và mức độ phát triển sản phẩm phái sinh, chứng khoán hóa nợ tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu còn sơ khai, biến đại diện rủi ro thanh khoản chủ yếu phản ánh các khoản mục nội bảng (LDR), chưa bao quát toàn diện các cam kết ngoại bảng phức tạp theo chuẩn "Cat Fat" toàn phần của Berger & Bouwman (2009).
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng khung thời gian nghiên cứu sang các giai đoạn sau 2018 và tích hợp các cú sốc ngoại sinh lớn (như đại dịch COVID-19 và biến động lãi suất toàn cầu).
   • Ứng dụng phương pháp đo lường Liquidity Creation toàn diện cả nội và ngoại bảng khi thị trường chứng khoán hóa nợ tại Việt Nam hoàn thiện.
   • Triển khai mô hình phân tích hiệu quả quy mô ở cấp độ chi nhánh và đơn vị kinh doanh nội bộ của từng ngân hàng thương mại.
   • Ứng dụng các thuật toán học máy (Machine Learning) kết hợp kinh tế lượng vi mô để dự báo ngưỡng đứt gãy thanh khoản theo thời gian thực.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực cao cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, mở ra hướng nghiên cứu mới về kinh tế lượng phi tuyến tính trong phân tích định chế tài chính.
• Chuyển đổi ngành ngân hàng: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp Hội đồng Quản trị và Ban Điều hành các NHTM tái cấu trúc danh mục kinh doanh, chuyển dịch cơ cấu từ "chạy đua quy mô tài sản" sang "tối ưu hóa chất lượng tài sản và tỷ lệ an toàn vốn".
• Tác động chính sách vĩ mô: Cung cấp luận cứ vững chắc để NHNN hoàn thiện Thông tư 52/2018/TT-NHNN và lộ trình triển khai Basel II/Basel III, giúp thiết kế chính sách tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng sát với thực tiễn ngưỡng quy mô của thị trường Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp và quy trình kinh tế lượng mẫu mực kết hợp giữa Two-step System GMM và Panel Threshold Regression trên phần mềm Stata và R.
• Lãnh đạo cấp cao NHTM: Nắm bắt được các điểm gãy ngưỡng quy mô (100 nghìn tỷ và 600 nghìn tỷ đồng) để hoạch định chiến lược tăng vốn, định giá sản phẩm và quản trị rủi ro thanh khoản hiệu quả.
• Cơ quan quản lý tiền tệ (NHNN, Bộ Tài chính): Có công cụ định lượng hỗ trợ việc phân nhóm tổ chức tín dụng để áp dụng các tỷ lệ an toàn vốn và dự phòng thanh khoản phù hợp với từng tầng quy mô.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết tạo thanh khoản (Berger & Bouwman, 2009) và Học thuyết Quá lớn để đổ vỡ (Stern & Feldman, 2004) bằng cách chứng minh tính phi tuyến tính theo ngưỡng quy mô thực nghiệm đối với hệ thống ngân hàng đang phát triển. Luận án chỉ ra rằng vị thế quy mô và cơ chế bảo hộ ngầm không tự động làm giảm rủi ro thanh khoản; hiệu quả chuyển đổi tài sản chỉ thực sự bứt phá khi ngân hàng vượt qua ngưỡng quy mô tài sản 600 nghìn tỷ đồng.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án vượt trội hơn các nghiên cứu trước ở điểm nào?

So với các nghiên cứu trước đây (như Mitchell & Onvural, 1996 sử dụng hàm Fourier Flexible hay Park & Weber, 2006 dùng FEM tĩnh tuyến tính), luận án đã tiên phong ứng dụng kỹ thuật Hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng (Panel Threshold Regression - PTR theo Hansen, 1999) kết hợp thuật toán Bootstrap 300 lần để phát hiện ngưỡng nội sinh khách quan, kết hợp với Two-step System GMM để xử lý triệt để hiện tượng nội sinh và tự tương quan trong mô hình bảng động.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tác động trực tiếp của quy mô tài sản đến ROA rất nhỏ, và chiều hướng tác động của rủi ro thanh khoản (LDR) đến hiệu quả sinh lời không phụ thuộc vào yếu tố sở hữu nhà nước hay mác "Too Big To Fail", mà phụ thuộc trực tiếp vào mức độ thanh khoản nội tại và việc ngân hàng nằm ở phía nào của ngưỡng quy mô 600 nghìn tỷ đồng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ định nghĩa biến, nguồn dữ liệu kiểm toán 30 NHTM giai đoạn 2009–2017, các bài kiểm định nghiệm đơn vị LLC, ma trận tương quan, kiểm định VIF, thủ tục Bootstrap 1000 lần cho T-test/Levene test, và các dòng lệnh/thuật toán ước lượng PTR và GMM trên Stata 15.1 và RStudio đều được mô tả chi tiết và tường minh trong các bảng biểu và phụ lục của luận án.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghị sự 10 năm hướng tới: (i) Mở rộng đo lường chỉ số Liquidity Creation toàn diện cả ngoại bảng khi thị trường chứng khoán hóa nợ hình thành tại Việt Nam; (ii) Tích hợp các bộ chỉ số chuẩn an toàn thanh khoản Basel III (LCR, NSFR); (iii) Đánh giá tác động của công nghệ tài chính (Fintech/Digital Banking) đến việc dịch chuyển đường biên hiệu quả theo quy mô và phạm vi.

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Đồng Duy Trung đã đúc kết các đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống bằng chứng thực nghiệm toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về mối quan hệ phi tuyến tính giữa quy mô tổng tài sản và hiệu quả tài chính ngân hàng thông qua phương pháp hồi quy ngưỡng dữ liệu bảng.
2. Nhận diện chính xác hai điểm gãy ngưỡng quy mô nội sinh quanh mức 600 nghìn tỷ đồng tổng tài sản, làm sáng tỏ sự biến đổi về chất trong tác động của vốn chủ sở hữu và thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời ROA.
3. Bác bỏ giả thuyết SCP, khẳng định sự phù hợp của giả thuyết Hiệu quả - Cấu trúc (ES) đối với thị trường ngân hàng thương mại Việt Nam.
4. Chứng minh rủi ro thanh khoản nội tại là nhân tố quyết định chiều hướng tác động đến hiệu quả tài chính thay vì dựa vào trạng thái định danh "Quá lớn để đổ vỡ".
5. Chỉ ra tính cấp bách trong chuyển đổi mô hình kinh doanh đa dạng hóa nguồn thu ngoài lãi đối với nhóm ngân hàng quy mô dưới 100 nghìn tỷ đồng.
6. Thiết lập khung phân tích và quy trình kinh tế lượng chuẩn mực kết hợp giữa Two-step System GMM và Panel Threshold Regression, đóng góp công cụ khoa học giá trị cao cho công tác hoạch định chính sách tiền tệ và quản trị ngân hàng hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUY MÔ VÀ HIỆU QUẢ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại Khoản 3, Điều 4, Luật các tổ chức tín dụng (2010) quy định về khái niệm ngân hàng thương mại. Theo đó: “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Bên cạnh đó, Khoản 12, Điều 4 cũng quy định thêm về khái niệm các hoạt động ngân hàng.

Theo đó, hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ trong số: (i) Nhận tiền gửi; (ii) Cấp tín dụng; (iii) Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Theo khái niệm của Luật các tổ chức tín dụng, có thể thấy hai chức năng quan trọng nhất của ngân hàng thương mại (sau đây gọi tắt là NHTM) là trung gian tài chính và trung gian thanh toán. Theo Freixas và Rochet (2008), lý thuyết ngân hàng hiện đại phân loại NHTM theo các chức năng chính. Theo đó, một NHTM có thể thực hiện một hoặc nhiều trong số bốn chức năng chính như: (i) Cung cấp thanh khoản và các dịch vụ thanh toán; (ii) Chuyển đổi tài sản; (iii); Quản lý rủi ro; (iv) Sản xuất thông tin và giám sát người vay vốn.

Chức năng cung cấp thanh khoản và các dịch vụ thanh toán gồm các chức năng nhỏ hơn như chuyển đổi tiền tệ giữa các loại tiền tệ và các dịch vụ thanh toán từ các tài khoản khác nhau. Chức năng chuyển đổi tài sản thể hiện vai trò trung gian tài chính. Trong đó, NHTM sẽ huy động tiền gửi từ khách hàng để đầu tư vào các khoản cho vay, cụ thể được chia thành hai chức năng (i) Chuyển đổi chất lượng (quality transformation) khi NHTM cung cấp sản phẩm tiền gửi với lãi suất sau điều chỉnh rủi ro tốt hơn so với các khoản đầu tư khác mà nhà đầu từ nhỏ lẻ có thể có được. Điều này xảy ra vì tình trạng thông tin bất cân xứng trên thị trường tài chính làm nhà đầu tư nhỏ lẻ khó có thể quản lý danh mục đầu tư của mình hiệu quả, trong khi NHTM có thể làm tốt điều này hơn so với người gửi tiền; (ii) Chuyển đổi kỳ hạn (maturity transformation) khi NHTM thường sử dụng các nguồn vốn ngắn hạn để sản xuất các loại tài sản dài hạn hơn như các khoản cho vay kém thanh khoản hơn nhằm thu lợi nhuận từ chênh lệch kỳ hạn.

Chức năng quản lý rủi ro quản lý các loại rủi ro đối với hoạt động ngân hàng. Các hoạt động ngoại bảng (off-balance-sheet operations) như các cam kết tín dụng, 8 bảo lãnh hay các loại hợp đồng phái sinh cũng là các đối tượng của chức năng này. Các hoạt động ngoại bảng giúp NHTM có được các nguồn thu ngoài lãi từ phí dịch vụ, hoa hồng, thu nhập từ kinh doanh ngoại hối, chứng khoán hóa khoản vay còn gọi là các nguồn thu từ các hoạt động phi truyền thống. Chức năng sản xuất thông tin và giám sát người vay vốn: vấn đề thông tin bất cân xứng trên thị trường tài chính hàm ý bên đi vay thường có các thông tin mà bên cho vay chưa biết hoặc chưa nhận thức được đầy đủ.

Vấn đề này không loại trừ trường hợp NHTM là bên cho vay. Để giảm thiểu rủi ro đạo đức và rủi ro về thông tin bất cân xứng từ bên đi vay, NHTM phải phát triển quy trình thẩm định hồ sơ vay vốn cũng như việc giám sát quá trình hoạt động của bên đi vay. Điều này cho phép NHTM khai thác được thêm thông tin của bên đi vay mà trước đó chưa có trên thị trường, đồng thời tạo điều kiện phát triển mối quan hệ dài hạn (long-term relationship) giữa NHTM và khách hàng để giảm thiểu các rủi ro trên (Mayer, 1988). Giá trị khoản vay giữa NHTM và khách hàng được đánh giá dựa trên mối quan hệ dài hạn này do đó khó có thể xác định rõ ràng (opaque), khác với giá các chứng khoán nợ khác trên thị trường tài chính vốn được xác định dựa trên thông tin của thị trường (Merton, 1993).

Khái niệm và đo lường hiệu quả của ngân hàng thương mại Giống như các doanh nghiệp khác, NHTM hoạt động để có được lợi nhuận là chênh lệch giữa thu nhập với chi phí của chúng. Thu nhập và chi phí của NHTM được phân loại thành hai phần theo loại hoạt động của chúng. Thu nhập/chi phí từ lãi (interest income/expenses) có được từ các hoạt động truyền thống như tín dụng và huy động vốn; Thu nhập/chi phí ngoài lãi (non-interest income/expenses) từ các hoạt động phi truyền thống như phí, thu nhập từ các loại phí dịch vụ, giao dịch ngoại hối, hoạt động phái sinh, chứng khoán hóa, hoa hồng bảo hiểm, bảo lãnh. Các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả của NHTM có thể được phân loại theo hai hướng tiếp cận: (i) Hiệu quả tài chính (bank performance hoặc profitability) hay còn được biết đến là cách tiếp cận phi cấu trúc và (ii) Hiệu quả hoạt động (bank efficiency) hay còn được biết đến là cách tiếp cận cấu trúc.

Hiệu quả tài chính của NHTM thường được đo lường bằng các tiêu chí như: lợi nhuận trên tổng tài sản (return on assets – ROA), lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (return on equity- ROE), thu nhập lãi cận biên (net interest income - NIM). Trong một số trường hợp, để làm trơn sự biến động của dữ liệu trong năm tài chính (có thể phát sinh do tính mùa vụ trong năm), ROA và ROE có thể thay thế tương ứng bằng ROAA (return on average assests) hoặc ROAE (return on average equity). Cách tiếp cận này 9 còn được biết đến là cách tiếp cận phi cấu trúc (Hughes và Mester, 2013b). ROA phản ánh hiệu quả trong việc sử dụng tài sản của NHTM trong việc thu được lợi nhuận, trong khi đó ROE phản ánh hiệu quả trong việc sử dụng vốn chủ sở hữu do cổ đông đóng góp.

Hai tiêu chí đều có nhược điểm nội tại, ROA dù là tiêu chí thường được sử dụng nhiều nhất khi đo lường hiệu quả tài chính của NHTM (Olson và Zoubi, 2011), tuy nhiên nó tổng hợp bất cân xứng hiệu quả mà lợi nhuận từ lãi và lợi nhuận ngoài lãi của NHTM. Bởi vì tổng tài sản (total assets) được sử dụng trong công thức tính ROA không tính tới các hoạt động ngoại bảng (phi truyền thống), trong khi lợi nhuận từ các hoạt động này là một thành phần cấu thành lợi nhuận của NHTM1. ROE không tính tới rủi ro đi cùng với mức độ sử dụng đòn bẩy tài chính và tác động của các quy định về đòn bẩy tài chính (hoặc tỷ lệ an toàn vốn) (Dietrich và Wanzenried, 2011). NHTM có tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản lớn (đòn bẩy tài chính thấp) thường có ROE thấp trong khi ROA khá cao.

NIM được tính bằng tỷ lệ của chênh lệch giữa thu nhập từ lãi và chi phí lãi phải trả trên tổng tài sản sinh lãi (tổng tài sản). Nếu tỷ lệ này âm cho thấy tổng chi phí lãi mà NHTM phải trả cao hơn thu nhập từ lãi, do đó hoạt động thiếu hiệu quả. Theo cách tiếp cận hiệu quả hoạt động, Farrell (1957) đưa ra khái niệm hiệu quả kỹ thuật (technical efficiency - TE) của doanh nghiệp nói chung. Theo đó, thước đo này phản ánh năng lực của doanh nghiệp trong việc chuyển đổi các đầu vào (inputs) thành sản lượng đầu ra (outputs).1 thể hiện mô hình đơn giản gồm hai đầu vào (X1 và X2) và một đầu ra (Y), trong đó đường đẳng lượng SS’ thể hiện các cách kết hợp X1 và X2 đều cho cùng một sản lượng đầu ra.

Dưới điều kiện hiệu quả không đổi theo quy mô (constant return to scale- CRS)2 chỉ có trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo, đây là đường tối thiểu hóa quy mô đầu vào ứng với một sản lượng đầu ra nhất định. Giá trị OQ trong trường hợp này thể hiện điểm hiệu quả kỹ thuật. Điểm P nằm phía trên, bên phải đường đẳng lượng cho biết đây là vị trí phi hiệu quả kỹ thuật đối với doanh nghiệp. Cụ thể, doanh nghiệp sản xuất tại điểm P có cùng sản lượng với điểm Q, trong khi lượng đầu vào cần thiết nhiều hơn.

Khi đó tỷ lệ phi hiệu quả kỹ thuật (techinal inefficiency rate) là TI = QP/OP, trong khi mức độ hiệu quả kỹ thuật mà doanh nghiệp đạt được trong trường hợp này là TE = OQ/OP. Trong trường hợp P trùng Q, giá trị này bằng 1 giá trị thể hiện hiệu quả kỹ thuật hoàn hảo. Như vậy, mức độ hiệu quả kỹ thuật mà doanh nghiệp đạt được trong trường hợp thị trường cạnh tranh hoàn hảo và giả thiết hiệu quả không đổi theo quy mô thuộc khoảng 0 đến 1. 1 Tổng thanh khoản được tạo (liquidity creation) theo Berger và Bouwman (2009) sẽ phù hợp hơn Total Asset.

2 Giả thiết này có nghĩa một tỷ lệ tăng/giảm đầu vào sẽ cho kết quả đầu ra tăng/giảm cùng tỷ lệ.1: Hiệu quả kỹ thuật trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo Nguồn: Coelli (1996) Giả thiết về thị trường cạnh tranh hoàn hảo và hiệu quả không đổi theo quy mô không thực tế. Trong điều kiện hiệu quả biến đổi theo quy mô (variable return to scale- VRS), khái niệm hiệu quả kỹ thuật được phân tách thành hiệu quả kỹ thuật thuần túy (pure technical efficiency – PTE) và hiệu quả theo quy mô (scale efficiency – SE), được minh họa trong Hình 1.2, đường CRS thể hiện đường đẳng lượng trong trường hợp hiệu quả không đổi theo quy mô của doanh nghiệp có đầu vào X là đầu ra là Y. Tương tự trường hợp đầu tiên, mức độ hiệu quả kỹ thuật mà điểm P đạt được là TE = APc/ AP, mức độ phi hiệu quả kỹ thuật là TI = PPc/AP. Bên cạnh đó, đường VRS thể hiện cho đường đẳng lượng trong trường hợp hiệu quả kỹ thuật biến đổi trong thị trường không cạnh tranh hoàn hảo.

VRS luôn nằm bên phải CRS thể hiện sự phi hiệu quả kỹ thuật theo các giả thiết ban đầu. Với cùng một mức đầu ra A, ta sẽ có mức độ hiệu quả kỹ thuật thuần túy là PTE = APv/ AP đại diện cho hiệu quả kỹ thuật đối với riêng đường VRS. Hiệu quả theo quy mô đại diện cho mức độ hiệu quả của đường VRS so với đường CRS, có giá trị bằng SE = APc/ APv, mức độ phi hiệu quả theo quy mô (scale inefficiency) trong trường hợp này là SI = PcPv/ APv. Dưới các điều kiện VRS, SE sẽ có giá trị nhỏ hơn 1, hay nói cách khác SI > 0, tức doanh nghiệp sẽ có mức độ phi hiệu quả theo quy mô nhất định.