Hiệu quả kinh tế cây bưởi tại hộ gia đình huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ

Luận văn phân tích hiệu quả kinh tế cây bưởi tại hộ gia đình ở huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ, đánh giá tiềm năng và thách thức trong sản xuất.

• Tác giả: Đặng Xuân Hải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Yến
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Hiệu quả kinh tế cây bưởi cấp hộ gia đình ở huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý luận về kinh tế hộ, hiệu quả kinh tế sản xuất cây bưởi
• 2.1.1. Khái niệm về hộ gia đình, kinh tế hộ, kinh tế trang trại
• 2.1.2. Các quan điểm hiệu quả kinh tế
• 2.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài
• 2.2.1. Tình hình sản xuất và thị trường bưởi trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.2. Kinh nghiệm nâng cao hiệu quả kinh tế hộ trồng bưởi tại một số địa phương ở Việt Nam
• 2.2.3. Bài học kinh nghiệm cho hộ trồng bưởi huyện Đoan Hùng
• 2.3. Tổng quan công trình nghiên cứu
• 3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp tiếp cận
• 3.3.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.3.3. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.4. Phương pháp xử lý thông tin
• 3.3.5. Phương pháp phân tích
• 3.4. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên của huyện Đoan Hùng
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Đoan Hùng
• 4.2. Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội đến hiệu quả kinh tế hộ trồng bưởi huyện Đoan Hùng
• 4.3. Thực trạng trồng bưởi huyện Đoan Hùng
• 4.3.1. Diện tích, năng suất và sản lượng bưởi huyện Đoan Hùng
• 4.3.2. Tình hình tiêu thụ bưởi Đoan Hùng
• 4.3.3. Tình hình sản xuất bưởi của các hộ điều tra
• 4.4. Kết quả và hiệu quả kinh tế sản xuất bưởi của các nhóm hộ
• 4.5. Tình hình tiêu thụ bưởi của các hộ điều tra
• 4.6. Kết quả và hiệu quả sản xuất bưởi của hộ điều tra
• 4.7. Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trồng bưởi cấp hộ gia đình huyện Đoan Hùng
• 4.7.1. Tuổi của cây bưởi
• 4.7.2. Một số nhân tố khác
• 4.8. Những điểm mạnh, điểm yếu và cơ hội, thách thức của các hộ điều tra trong sản xuất bưởi Đoan Hùng
• 4.9. Định hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất bưởi Đoan Hùng cấp hộ gia đình
• 4.9.1. Một số giải pháp nhằm phát triển sản xuất bưởi ở các hộ gia đình
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hiệu quả kinh tế cây bưởi tại huyện Đoan Hùng Phú Thọ

Nghiên cứu tập trung vào hiệu quả kinh tế của cây bưởi tại huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ. Cây bưởi được xem là một trong những cây trồng chủ lực, mang lại thu nhập cao cho các hộ gia đình. Tuy nhiên, sản xuất bưởi vẫn còn nhiều hạn chế như thiếu quy hoạch, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, và việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật chưa hợp lý. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao kỹ thuật trồng bưởi và phát triển thị trường bưởi để tăng hiệu quả kinh tế.

1.1. Thực trạng sản xuất bưởi

Sản xuất bưởi tại huyện Đoan Hùng chủ yếu dựa vào các hộ gia đình nhỏ lẻ. Diện tích trồng bưởi đã tăng đáng kể trong những năm gần đây, nhưng vẫn còn nhiều bất cập. Năng suất và chất lượng bưởi chưa đạt tiêu chuẩn cao do thiếu đầu tư vào kỹ thuật trồng bưởi và cơ sở hạ tầng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc áp dụng các biện pháp canh tác hiện đại và quản lý dịch bệnh hiệu quả sẽ giúp cải thiện hiệu quả kinh tế.

1.2. Thu nhập từ cây bưởi

Thu nhập từ cây bưởi là nguồn lực chính của nhiều hộ gia đình tại huyện Đoan Hùng. Tuy nhiên, thu nhập này chưa ổn định do phụ thuộc nhiều vào giá cả thị trường và điều kiện thời tiết. Nghiên cứu đề xuất việc phát triển mô hình kinh tế bền vững, kết hợp với việc mở rộng thị trường bưởi để đảm bảo thu nhập ổn định cho người dân.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế

Nghiên cứu phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của cây bưởi, bao gồm kỹ thuật trồng bưởi, đầu tư nông nghiệp, và thị trường bưởi. Các yếu tố này có tác động trực tiếp đến năng suất và chất lượng bưởi, từ đó ảnh hưởng đến thu nhập của các hộ gia đình.

2.1. Kỹ thuật trồng bưởi

Kỹ thuật trồng bưởi là yếu tố quan trọng quyết định năng suất và chất lượng bưởi. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc áp dụng các biện pháp canh tác hiện đại như tưới tiêu hợp lý, bón phân cân đối, và quản lý dịch bệnh hiệu quả sẽ giúp tăng hiệu quả kinh tế. Ngoài ra, việc đào tạo và nâng cao kiến thức cho người dân về kỹ thuật trồng bưởi cũng là một giải pháp quan trọng.

2.2. Đầu tư nông nghiệp

Đầu tư nông nghiệp là yếu tố then chốt để phát triển sản xuất bưởi. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, công nghệ, và nguồn nhân lực để nâng cao hiệu quả kinh tế. Việc tăng cường đầu tư từ cả khu vực công và tư nhân sẽ giúp cải thiện năng suất và chất lượng bưởi.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế

Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của cây bưởi tại huyện Đoan Hùng. Các giải pháp bao gồm việc phát triển mô hình kinh tế bền vững, tăng cường đầu tư nông nghiệp, và mở rộng thị trường bưởi. Những giải pháp này sẽ giúp cải thiện thu nhập và đời sống của các hộ gia đình.

3.1. Phát triển mô hình kinh tế bền vững

Việc phát triển mô hình kinh tế bền vững là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả kinh tế. Nghiên cứu đề xuất việc kết hợp giữa sản xuất bưởi với các hoạt động du lịch nông nghiệp để tăng thêm giá trị kinh tế. Ngoài ra, việc xây dựng các hợp tác xã và liên kết sản xuất sẽ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh của bưởi Đoan Hùng trên thị trường.

3.2. Mở rộng thị trường bưởi

Thị trường bưởi là yếu tố quyết định đến thu nhập của các hộ gia đình. Nghiên cứu đề xuất việc mở rộng thị trường bưởi thông qua việc xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm. Ngoài ra, việc kết nối với các doanh nghiệp và nhà phân phối sẽ giúp đưa bưởi Đoan Hùng đến với người tiêu dùng một cách hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ, là một vùng miền núi có điều kiện kinh tế thấp nhất trong tỉnh với tỷ trọng nông lâm nghiệp chiếm 36,07% và giá trị sản xuất đạt khoảng 395,2 tỷ đồng năm 2016. Toàn huyện có khoảng 15.640 hộ nông dân sản xuất nông nghiệp, chiếm gần 20% tổng số hộ nông dân toàn tỉnh. Cây bưởi được xác định là cây trồng chủ lực, mang lại thu nhập cao hơn nhiều so với các loại cây ăn quả khác như vải, xoài, nhãn. Tuy nhiên, sản xuất bưởi hiện còn nhiều hạn chế như quy mô nhỏ lẻ, chưa có vùng chuyên canh, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, và chi phí đầu vào cao. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá hiệu quả kinh tế của cây bưởi cấp hộ gia đình tại huyện Đoan Hùng, xác định các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế trong giai đoạn 2014-2017. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ người dân và chính quyền địa phương phát huy tiềm năng cây bưởi, góp phần cải thiện thu nhập và phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về kinh tế hộ gia đình và hiệu quả kinh tế cây trồng. Kinh tế hộ được hiểu là loại hình kinh tế dựa chủ yếu vào lao động gia đình nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và sản xuất. Hiệu quả kinh tế (HQKT) được xem xét dưới hai quan điểm chính: truyền thống và tân cổ điển. Quan điểm truyền thống đo lường HQKT bằng tỷ số giữa kết quả thu được và chi phí bỏ ra, tập trung vào hiệu quả tài chính trong trạng thái tĩnh. Trong khi đó, quan điểm tân cổ điển xem xét HQKT trong trạng thái động, bao gồm hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả phân bổ nguồn lực và hiệu quả kinh tế tổng thể, đồng thời tính đến yếu tố thời gian và các hiệu quả xã hội, môi trường. Các khái niệm chính bao gồm: hiệu quả kỹ thuật (sản phẩm biên trên đơn vị đầu vào), hiệu quả phân bổ (giá trị sản phẩm trên chi phí đầu tư), và hiệu quả kinh tế tổng hợp. Ngoài ra, nghiên cứu cũng áp dụng các chỉ tiêu đo lường như giá trị sản xuất, chi phí trung gian, giá trị gia tăng và thu nhập hỗn hợp để đánh giá HQKT cây bưởi.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận có sự tham gia, kết hợp phân tích định lượng và định tính. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo thống kê của UBND huyện, phòng NN&PTNT, Chi cục Thống kê tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2014-2016. Số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát trực tiếp 90 hộ trồng bưởi tại 4 xã trọng điểm gồm Bằng Luân, Bằng Doãn, Chí Đám và Ngọc Quan năm 2017. Quy mô mẫu được xác định theo công thức Linus Yamane với mức tin cậy 90%. Phân tích số liệu sử dụng công cụ Microsoft Excel, kết hợp các phương pháp thống kê mô tả, so sánh, phân tích kênh tiêu thụ và phân tích SWOT nhằm đánh giá thực trạng, hiệu quả kinh tế và các yếu tố ảnh hưởng. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu bao gồm nhóm chỉ tiêu về điều kiện và quy mô sản xuất, nhóm chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật, và nhóm chỉ tiêu phản ánh kết quả, hiệu quả kinh tế như giá trị sản xuất, chi phí sản xuất, giá trị gia tăng và thu nhập hỗn hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diện tích và sản lượng bưởi tăng trưởng ổn định: Diện tích trồng bưởi tại huyện Đoan Hùng giai đoạn 2014-2016 đạt khoảng 1.630 ha, trong đó bưởi Sửu chiếm 535 ha. Sản lượng bưởi tăng trung bình 4,63% mỗi năm, đạt khoảng 439.602 tấn năm 2016, phản ánh sự phát triển tích cực của cây bưởi trong cơ cấu cây ăn quả địa phương.

2. Hiệu quả kinh tế sản xuất bưởi cao hơn các cây trồng khác: Thu nhập bình quân từ trồng bưởi đạt từ 200 đến 300 triệu đồng/năm đối với các hộ có quy mô lớn (>3 ha). Giá trị gia tăng trên một ha bưởi đạt khoảng 60 triệu đồng, cao hơn nhiều so với các cây ăn quả khác như vải, xoài. Chi phí sản xuất trung bình khoảng 15 triệu đồng/ha, cho thấy hiệu quả sử dụng vốn và lao động tương đối cao.

3. Yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế: Tuổi cây bưởi, kỹ thuật chăm sóc, vốn đầu tư và hình thức tổ chức sản xuất là những nhân tố quan trọng tác động đến hiệu quả kinh tế. Các hộ áp dụng kỹ thuật thâm canh và sử dụng giống chất lượng cao có năng suất và thu nhập cao hơn 20-30% so với hộ sản xuất truyền thống.

4. Thị trường tiêu thụ còn hạn chế: Mặc dù bưởi Đoan Hùng được biết đến rộng rãi trong nước, nhưng kênh tiêu thụ chủ yếu vẫn là bán lẻ và qua thương lái, chưa có liên kết chặt chẽ giữa các hộ và doanh nghiệp. Giá bán bưởi trung bình khoảng 25.000 đồng/kg, thấp hơn so với các vùng trồng bưởi khác do thiếu thương hiệu và quy chuẩn chất lượng đồng bộ.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây bưởi là nguồn thu nhập quan trọng, góp phần nâng cao đời sống người dân huyện Đoan Hùng. Sự tăng trưởng diện tích và sản lượng bưởi phù hợp với xu hướng phát triển cây ăn quả có múi trên cả nước, đồng thời phản ánh hiệu quả kinh tế tích cực của cây bưởi so với các cây trồng khác. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế chưa đạt tối ưu do nhiều nguyên nhân như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, kỹ thuật canh tác chưa đồng đều, và thị trường tiêu thụ chưa ổn định. So sánh với các nghiên cứu tại các địa phương khác như bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh) và bưởi da xanh (Bến Tre), huyện Đoan Hùng còn thiếu các mô hình liên kết sản xuất - tiêu thụ và chưa xây dựng được thương hiệu mạnh. Việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật và tổ chức sản xuất theo hướng chuyên canh sẽ giúp nâng cao hiệu quả kỹ thuật và phân bổ nguồn lực, từ đó cải thiện hiệu quả kinh tế tổng thể. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng diện tích và sản lượng bưởi, bảng so sánh chi phí và thu nhập theo nhóm hộ, cũng như sơ đồ kênh tiêu thụ bưởi tại địa phương để minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng vùng sản xuất bưởi chuyên canh quy mô lớn: Khuyến khích các hộ gia đình tập trung đất đai, áp dụng quy trình kỹ thuật đồng bộ để tạo vùng sản xuất tập trung, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Chủ thể thực hiện là UBND huyện phối hợp với các xã, thời gian triển khai trong 3 năm tới.

2. Tăng cường đào tạo và chuyển giao khoa học kỹ thuật: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh và thu hoạch bưởi cho nông dân nhằm nâng cao trình độ sản xuất. Các trung tâm khuyến nông và viện nghiên cứu địa phương chịu trách nhiệm, thực hiện hàng năm.

3. Phát triển liên kết chuỗi giá trị sản phẩm: Xây dựng mô hình hợp tác xã, liên kết giữa hộ sản xuất, doanh nghiệp và các tổ chức tiêu thụ để ổn định thị trường, nâng cao giá trị sản phẩm và xây dựng thương hiệu bưởi Đoan Hùng. Thời gian thực hiện trong 2-4 năm, do UBND huyện và các tổ chức kinh tế chủ trì.

4. Hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn ưu đãi: Tạo điều kiện cho các hộ trồng bưởi vay vốn với lãi suất thấp để đầu tư mở rộng sản xuất và áp dụng công nghệ mới. Ngân hàng chính sách xã hội và các tổ chức tín dụng địa phương phối hợp thực hiện trong 1-3 năm.

5. Cải thiện cơ sở hạ tầng và hệ thống thủy lợi: Đầu tư nâng cấp đường giao thông nông thôn, hệ thống tưới tiêu để thuận lợi cho sản xuất và vận chuyển sản phẩm. UBND tỉnh và huyện phối hợp huy động nguồn lực, thực hiện trong 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân trồng bưởi tại huyện Đoan Hùng: Nhận biết các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế, áp dụng các giải pháp kỹ thuật và tổ chức sản xuất để nâng cao thu nhập.

2. Cán bộ quản lý nông nghiệp địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách hỗ trợ, quy hoạch vùng sản xuất và phát triển thị trường bưởi.

3. Doanh nghiệp và hợp tác xã trong lĩnh vực nông sản: Tham khảo mô hình liên kết sản xuất - tiêu thụ, phát triển thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm bưởi đặc sản.

4. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành kinh tế nông nghiệp: Tài liệu tham khảo về phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế cây trồng, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Hiệu quả kinh tế của cây bưởi tại Đoan Hùng so với các cây trồng khác như thế nào?
   Cây bưởi mang lại thu nhập cao hơn nhiều so với các cây ăn quả khác như vải, xoài, nhãn, với giá trị gia tăng khoảng 60 triệu đồng/ha, trong khi chi phí sản xuất chỉ khoảng 15 triệu đồng/ha, cho thấy hiệu quả sử dụng vốn và lao động tốt.

2. Yếu tố nào ảnh hưởng lớn nhất đến hiệu quả kinh tế của hộ trồng bưởi?
   Tuổi cây bưởi, kỹ thuật chăm sóc, vốn đầu tư và hình thức tổ chức sản xuất là những yếu tố quan trọng. Hộ áp dụng kỹ thuật thâm canh và giống chất lượng cao có năng suất và thu nhập cao hơn 20-30%.

3. Tại sao thị trường tiêu thụ bưởi Đoan Hùng còn hạn chế?
   Do sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết giữa các hộ và doanh nghiệp, chưa xây dựng được thương hiệu mạnh và quy chuẩn chất lượng đồng bộ, dẫn đến giá bán thấp và khó mở rộng thị trường xuất khẩu.

4. Giải pháp nào giúp nâng cao hiệu quả kinh tế cây bưởi?
   Xây dựng vùng chuyên canh quy mô lớn, đào tạo kỹ thuật, phát triển liên kết chuỗi giá trị, hỗ trợ vốn ưu đãi và cải thiện cơ sở hạ tầng là các giải pháp thiết thực và khả thi.

5. Làm thế nào để người nông dân tiếp cận được các tiến bộ kỹ thuật?
   Thông qua các lớp tập huấn do trung tâm khuyến nông và viện nghiên cứu tổ chức, kết hợp với hỗ trợ kỹ thuật tại chỗ và phổ biến thông tin qua các phương tiện truyền thông địa phương.

Kết luận

• Cây bưởi tại huyện Đoan Hùng có tiềm năng phát triển lớn với diện tích và sản lượng tăng trưởng ổn định trong giai đoạn 2014-2016.
• Hiệu quả kinh tế của cây bưởi cao hơn nhiều so với các cây ăn quả khác, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.
• Các yếu tố như kỹ thuật canh tác, vốn đầu tư và tổ chức sản xuất ảnh hưởng rõ rệt đến hiệu quả kinh tế.
• Thị trường tiêu thụ còn hạn chế do thiếu liên kết và thương hiệu, cần có giải pháp đồng bộ để phát triển bền vững.
• Đề xuất các giải pháp xây dựng vùng chuyên canh, đào tạo kỹ thuật, phát triển liên kết chuỗi giá trị và cải thiện cơ sở hạ tầng nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế cây bưởi trong 3-5 năm tới.

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, nông dân và doanh nghiệp trong việc phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững tại huyện Đoan Hùng. Hành động ngay hôm nay để khai thác tối đa tiềm năng cây bưởi, nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế địa phương!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về kinh tế hộ, hiệu quả kinh tế sản xuất cây bưởi 1. Khái niệm về hộ gia đình, kinh tế hộ, kinh tế trang trại - Hộ gia đình: là tập những người có quan hệ vợ chồng, họ hàng huyết thống, cùng chung nơi ở và một số sinh hoạt cần thiết khác như ăn, uống… - Kinh tế hộ: là loại hình kinh tế trong đó các hoạt động sản xuất chủ yếu dựa vào lao động gia đình (lao động không thuê) và mục đích của lợi hình kinh tế này trước hết nhằm đáp ứng nhu cầu của hộ gia đình (không phải mục đích chính là sản xuất hàng hóa để bán) - Kinh tế trang trại: là một hình thức của kinh tế hộ gia đình, nhưng quy mô và tính chất sản xuất hoàn toàn khác. Tính chất sản xuất chủ yếu của trang trại là sản xuất hàng hóa, tức là sản xuất nhằm đáp ứng nhue cầu của thị trường.

Cũng chính vì vậy mà quy mô sản xuất của trang trại thường lướn hơn nhiều so với kinh tế hộ. Các quan điểm hiệu quả kinh tế Hiệu quả kinh tế (HQKT) là một phạm trù được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu và phát triển kinh tế. HQKT được xem xét dưới nhiều góc độ và quan điểm khác nhau, trong đó có hai quan điểm kinh tế truyền thống và quan điểm kinh tế tân cổ điển cùng tồn tại. - Quan điểm truyền thống: quan điểm này cho rằng HQKT là phần còn lại của hiệu quả sản xuất kinh doanh sau khi đã trừ đi chi phí.

Nó được đo bằng các chỉ tiêu lời lãi. Nhiều tác giả cho rằng, HQKT được xem như là tỉ lệ giữa kết quả thu được với chi phí bỏ ra, hay ngược lại chi phí trên một đơn vị sản phẩm hay giá trị sản phẩm. Những chỉ tiêu hiệu quả này thường là mức sinh lời của đồng vốn. Nó chỉ được tính toán khi kết thúc một quá trình sản xuất kinh doanh.

Các quan điểm truyền thống trên khi xem xét HQKT đã coi quá trình sản xuất kinh doanh trong trạng thái tĩnh, xem xét hiệu quả sau khi đã đầu tư. Trong khi đó, hiệu quả là chỉ tiêu quan trọng không những cho phép ta xem xét kết quả đầu tư mà còn giúp chúng ta quyết định nên đầu tư cho sản xuất bao nhiêu, đến mức độ nào. Trên phương diện này, quan điểm truyền thống chưa đáp ứng được đầy đủ. Mặt 4 khác, quan điểm truyền thống không tính đến yếu tố thời gian khi tính toán thu chi cho một hoạt động sản xuất kinh doanh.

Do đó, thu và chi trong tính toán HQKT thường chưa tính đủ và chính xác. Ngoài ra, các hoạt động đầu tư và phát triển lại có những tác động không những đơn thuần về mặt kinh tế mà còn cả xã hội và môi trường, có những phần thu và những khoản chi khó lượng hóa thì không thể phản ánh được trong cách tính này. (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (2009), Kinh tế học vi mô, Nhà xuất bản thống kê, Hà Nội) [12] - Xét HQKT trong trạng thái tĩnh HQKT được xác định bằng tỷ số giữa các kết quả đạt được và chi phí phải bỏ ra để có được kết quả đó, bao gồm nhân lực và vật lực. Q Công thức: H= C Trong đó: H: HQKT Q: Kết quả đạt được C: Chi phí bỏ ra Theo Culicop, HQKT là kết quả của một nền sản xuất nhất định, tức là đem so sánh kết quả với chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó.

Ta lấy tổng giá trị sản phẩm chia cho vốn sản xuất ta được hiệu suất vốn, tổng giá trị sản phẩm chia cho vốn vật tư ta được hiệu suất vật tư, tổng giá trị sản lượng chia cho chi phí, ta được hiệu suất chi phí… Ưu điểm: Chỉ tiêu này chỉ rõ các mức độ, hiệu quả của việc sử dụng các nguồn lực sản xuất khác nhau giúp ta so sánh được kết quả đạt được với chi phí bỏ ra một cách dễ dàng, so sánh HQKT giữa các quy mô khác nhau. Nhược điểm: Chỉ tiêu này không thể hiện được quy mô của HQKT nói chung. Tại Việt Nam, một số tác giả cho rằng HQKT là so sánh kết quả cả chi phí sản xuất, đây là chỉ tiêu tổng hợp nhất của hoạt động sản xuất kinh doanh. (Trường Đại học kinh tế quốc dân (2012), Kinh tế nông nghiệp, NXB Thống kê, Hà Nội) [15] - Quan điểm của các nhà tân cổ điển về hiệu quả kinh tế: Theo các nhà kinh tế tân cổ điển như Luyn Squire, Herman Gvander Tack.

thì HQKT phải được xem xét trong trạng thái động của mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra. Thời gian là nhân tố quan trọng trong tính toán hiệu quả kinh tế, dùng chỉ tiêu HQKT để xem xét trong 5 việc đề ra các quyết định cả trước và sau khi đầu tư sản xuất kinh doanh. HQKT không chỉ bao gồm hiệu quả tài chính đơn thuần mà còn bao gồm cả hiệu quả xã hội và môi trường. Chính vì thế nên khái niệm về thu và chi trong quan điểm tân cổ điển được gọi là lợi ích và chi phí.

- Xét theo mối quan hề động giữa đầu vào và đầu ra, một số tác giả đã phân biệt rõ ba phạm trù: hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả phân bổ các nguồn lực và hiệu quả kinh tế. Hiệu quả kỹ thuật: là số sản phẩm thu thêm trên một đơn vị đầu vào đầu tư thêm. Nó được đo bằng tỷ số giữa số lượng sản phẩm tăng thêm trên chi phí tăng thêm. Tỷ số này gọi là sản phẩm biên.

Nó chỉ ra rằng một đơn vị nguồn lực dùng vào sản xuất đem lại bao nhiêu đơn vị sản phẩm. Hiệu quả kỹ thuật của việc sử dụng các nguồn lực được thể hiện thông qua mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra, giữa các đầu vào với nhau và giữa các sản phẩm khi nông dân quyết định sản xuất. Hiệu quả phân bổ: là giá trị sản phẩm thu thêm trên một đơn vị chi phí đầu tư thêm. Nó là hiệu quả kỹ thuật nhân với giá sản phẩm và giá đầu vào.

Nó đạt tối đa khi doanh thu biên bằng chi phí biên. Hiệu quả kinh tế: là phạm trù kinh tế mà trong đó sản xuất đạt cả hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ. Điều này có nghĩa là cả hai yếu tố hiện vật và giá trị đều tính đến khi xem xét việc sử dụng các nguồn lực trong nông nghiệp. Nếu đạt một trong hai yếu tố hiệu quả kỹ thuật hay hiệu quả phân bổ mới là điều kiện cần chứ chưa phải là điều kiện đủ cho đạt HQKT.

Chỉ khi nào việc sử dụng các nguồn lực đạt cả hai chỉ tiêu hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ khi đó sản xuất mới đạt được HQKT. - Xét theo yếu tố thời gian trong hiệu quả: các học giả kinh tế tân cổ điển đã coi thời gian là yếu tố trong tính toán hiệu quả, cùng đầu tư sản xuất kinh doanh với một lượng vốn như nhau và cùng có tổng doanh thu bằng nhau nhưng có thể có hiệu quả khác nhau, bởi thời gian bỏ vốn đầu tư khác nhau thì thời gian thu hồi vốn khác nhau. Tuy nhiên để hiểu rõ thế nào là HQKT, cần phải tránh những sai lầm như đồng nhất giữa kết quả và HQKT; đồng nhất giữa HQKT với các chỉ tiêu đo lường HQKT hoặc quan niệm cũ về HQKT đã lạc hậu không phù hợp với hoạt động kinh tế theo cơ chế thị trường: 6 Thứ nhất, kết quả kinh tế và HQKT là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. HQKT là phạm trù so sánh thể hiện mối tương quan giữa chi phí bỏ ra và kết quả thu được.

Còn kết quả kinh tế chỉ là một yếu tố trong việc xác định hiệu quả mà thôi. Hoạt động sản xuất kinh doanh của từng tổ chức cũng như của nền kinh tế quốc dân mang lại kết quả là tạo ra khối lượng sản phẩm hàng hóa, giá trị sản lượng hàng hóa, doanh thu bán hàng. Nhưng kết quả này chưa nói lên được nó tạo ra bằng cách nào? Bằng phương tiện gì? Chi phí là bao nhiêu? Và như vậy nó không phản ánh được trình độ sản xuất của tổ chức sản xuất hoặc trình độ của nền kinh tế quốc dân. Kết quả của quá trình sản xuất phải đặt trong mối quan hệ so sánh với chi phí và các nguồn lực khác.

Với nguồn lực có hạn, phải tạo ra kết quả sản xuất cao và nhiều sản phẩm hàng hóa cho xã hội. Chính điều này thể hiện trình độ sản xuất trong nền kinh tế quốc dân mà theo Mác thì đây là cơ sở để phân biện trình độ văn minh của nền sản xuất này so với nền sản xuất khác. Thứ hai, cần phân biệt giữa hiệu quả kinh tế với các chỉ tiêu đo lường HQKT. HQKT vừa là phạm trù trừu tượng vừa là phạm trù cụ thể.

- Là phạm trù trừu tượng vì nó phản ánh trình độ, năng lực sản xuất kinh doanh của tổ chức sản xuất hoặc của nền kinh tế quốc dân. Các yếu tố cấu thành của nó là kết quả sản xuất và nguồn lực cho sản xuất mang các đặc trưng gắn liền với quan hệ sản xuất của xã hội, quan hệ luật pháp từng quốc gia và các quan hệ khác của hạ tầng cơ sở và thượng tầng kiến trúc. Với nghĩa này thì HQKT phản ánh toàn diện sự phát triển của tổ chức sản xuất, của nền sản xuất xã hội. Tính trừu tượng của phạm trù HQKT thể hiện trình độ sản xuất, trình độ quản lý kinh doanh, trình độ sử dụng các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất để đạt được kết quả cao nhất ở đầu ra.

- Là phạm trù cụ thể vì nó có thể đo lượng được thông qua mối quan hệ bằng lượng giữa kết quả sản xuất với chi phí nó bỏ ra. Đương nhiên, không thể có một chỉ tiêu tổng hợp nào có thể phản ánh được đầy đủ các khía cạnh khác nhau của HQKT. Thông qua các chỉ tiêu thống kê kế toán có thể xác định được hệ thống chỉ tiêu đo lường HQKT. Mỗi chỉ tiêu phản ánh một khía cạnh nào đó của HQKT trên phạm vi mà nó được tính toán.

Hệ thống chỉ tiêu này quan hệ với nhau theo thứ bậc từ chỉ tiêu tổng hợp, sau đó đến các chỉ tiêu phản ánh các yếu tố riêng lẻ của quá 7 trình sản xuất kinh doanh. Như vậy, HQKT là một phạm trù kinh tế phản ánh chất lượng tổng hợp của một quá trình sản xuất kinh doanh. Nó bao gồm hai mặt định tính và định lượng.