Tổng quan nghiên cứu

Hàng năm, ngành Tòa án nhân dân tiếp nhận và xét xử gần 600.000 vụ án các loại trên phạm vi toàn quốc. Theo số liệu thống kê chính thức, trong giai đoạn từ ngày 01/10/2020 đến ngày 30/9/2021, hệ thống Tòa án các cấp đã thụ lý 537.577 vụ việc và giải quyết thành công 436.660 vụ việc, đạt tỷ lệ hoàn thành 81,2%. Trong đó, mỗi hồ sơ thụ lý tại cấp quận/huyện có sự tham gia của 5 đến 6 đơn vị liên quan bao gồm đương sự, cơ quan điều tra, viện kiểm sát và các bộ phận nghiệp vụ tòa án. Thực trạng quản lý tài liệu giấy truyền thống làm phát sinh nhiều bất cập như nguy cơ thất lạc bút lục, ẩm mốc hồ sơ lưu trữ lâu năm và tốn kém thời gian tra cứu thủ công.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết sự chậm trễ trong quy trình xử lý đơn khởi kiện, khắc phục việc ứng dụng các công cụ lưu trữ rời rạc như Google Drive hay Microsoft Excel vốn tiềm ẩn rủi ro lộ lọt thông tin tư pháp khi truyền qua mạng công cộng. Mục tiêu cụ thể của luận văn là thiết kế và xây dựng một hệ thống số hóa toàn diện quy trình tiếp nhận, phân loại và quản lý hồ sơ vụ án dân sự, đồng thời tích hợp module theo dõi thi đua nội bộ và hỗ trợ trực quan hóa quan hệ thừa kế.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào quy trình tiếp nhận sơ thẩm tại Tòa án nhân dân cấp quận/huyện, điển hình thử nghiệm tại Tòa án nhân dân Quận Dương Kinh, Thành phố Hải Phòng trong mốc thời gian hoàn thiện năm 2023. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hỗ trợ giảm khoảng 60% thời gian xử lý thủ tục hành chính, chuẩn hóa 100% danh mục hồ sơ theo Quy chế lưu trữ ngành Tòa án Nhân dân do Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao ban hành và đồng hành cùng chương trình chuyển đổi số quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng kiến trúc 3 lớp chuẩn hóa bao gồm Lớp điều khiển tiếp nhận yêu cầu từ giao diện, Lớp xử lý nghiệp vụ trung gian và Lớp truy cập cơ sở dữ liệu. Thiết kế phần mềm tuân thủ chặt chẽ 5 nguyên tắc hướng đối tượng SOLID nhằm đảm bảo tính độc lập, dễ mở rộng và bảo trì. Hệ thống ứng dụng mô hình cơ sở dữ liệu quan hệ dựa trên đại số quan hệ và tuân thủ tuyệt đối các đặc tính giao dịch ACID bao gồm tính nguyên tử, tính nhất quán, tính cô lập và tính bền bỉ.

Nghiên cứu khai thác sâu 5 khái niệm cốt lõi:

  • DOM ảo của ReactJS giúp tối ưu hóa hiệu năng render giao diện với kích thước thư viện nhẹ khoảng 35 kB;
  • Quản lý trạng thái tập trung thông qua kiến trúc luồng dữ liệu một chiều của Redux;
  • Chuẩn giao tiếp RESTful API tận dụng các phương thức HTTP tiêu chuẩn như GET, POST, PUT, DELETE để trao đổi dữ liệu dạng JSON;
  • Cơ chế kiểm soát tương tranh đa phiên bản và ghi nhật ký phục hồi giao dịch của hệ quản trị PostgreSQL;
  • Ánh xạ quan hệ - đối tượng đa mẫu hình thông qua TypeORM trong môi trường NestJS.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực nghiệm gồm 60 hồ sơ vụ việc dân sự thực tế thuộc hai nhóm lĩnh vực chính là giải quyết tài sản chung theo Luật Hôn nhân và Gia đình cùng phân chia di sản thừa kế theo Bộ luật Dân sự. Cỡ mẫu nghiên cứu bổ sung bao gồm 12 biểu mẫu quy trình hành chính tư pháp cùng hệ thống chỉ tiêu thi đua tại đơn vị tòa án cấp huyện.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích tập trung vào các cán bộ thụ lý, thẩm phán và thư ký tòa án có trên 5 năm kinh nghiệm thực tế. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm bám sát các điều kiện pháp lý quy định tại Điều 189 và Điều 191 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đồng thời giải quyết triệt để các vướng mắc nghiệp vụ thực tế phát sinh trong thời hạn chuẩn bị xét xử tối đa 4 tháng (gia hạn không quá 2 tháng).

Quá trình phân tích áp dụng phương pháp mô hình hóa nghiệp vụ BPMN, thiết kế sơ đồ ca sử dụng, sơ đồ tuần tự và biểu đồ quan hệ thực thể. Kế hoạch nghiên cứu và phát triển được triển khai liên tục trong 4 tháng từ tháng 10/2022 đến tháng 01/2023 với quy trình kiểm thử tải nghiêm ngặt qua Apache JMeter và đánh giá hiệu năng giao diện qua Google Lighthouse.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình thử nghiệm và triển khai hệ thống quản lý hồ sơ và khiếu nại dân sự đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

  1. Rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính tư pháp: Trong thực tế xử lý thủ công, thời gian phân công thẩm phán xem xét đơn khởi kiện thường bị kéo dài từ 3 đến 10 ngày làm việc (thay vì 3 ngày theo quy định) và việc thụ lý có thể mất từ 2 đến 3 tháng. Khi ứng dụng hệ thống số hóa, thời gian luân chuyển và tiếp nhận đơn được rút ngắn khoảng 70%, giúp thẩm phán hoàn thành phê duyệt sơ bộ trong vòng 48 giờ.

  2. Chuẩn hóa 100% danh mục hồ sơ qua bộ tiêu chí lồng cấp: Hệ thống đã tổ chức thành công hơn 20 loại giấy tờ chứng cứ bắt buộc và bổ sung theo từng cấp bậc logic. Cơ chế kiểm tra tính đầy đủ tự động giúp giảm 95% tỷ lệ hồ sơ bị trả lại do thiếu sót giấy tờ theo quy định tại Điều 189 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

  3. Tối ưu hóa tính năng giải quyết thừa kế với cây gia phả tự động: Hệ thống trực quan hóa 3 hàng thừa kế theo quy định pháp luật, tự động xác định các suất thừa kế hợp pháp và người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, giúp giảm 80% thời gian tính toán phân chia tài sản cho Hội đồng xét duyệt.

  4. Quản lý chặt chẽ tiến độ thi đua nội bộ: Việc thiết lập 7 ràng buộc mốc thời gian chặt chẽ giữa ngày ban hành kế hoạch, ngày mở đăng ký và ngày kết thúc đã loại bỏ hoàn toàn tình trạng nộp báo cáo trễ hạn trước mốc chốt số liệu 30/09 hàng năm của ngành Tòa án.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả vượt trội của hệ thống xuất phát từ việc lựa chọn cấu trúc công nghệ hiện đại. Việc kết hợp NestJS ở tầng backend và PostgreSQL ở tầng cơ sở dữ liệu đảm bảo toàn vẹn dữ liệu cho hàng ngàn bản ghi giao dịch phức tạp. Kiến trúc RESTful API cho phép xử lý luồng công việc nhiều bước một cách mượt mà.

So với các giải pháp lưu trữ đám mây công cộng như Google Drive vốn thiếu cơ chế phân quyền sâu và không thể kiểm tra ràng buộc logic, hệ thống chuyên biệt này cung cấp cơ chế bảo mật xác thực token an toàn và hoạt động độc lập trong mạng LAN nội bộ tòa án.

Về mặt biểu diễn dữ liệu, toàn bộ tỷ lệ giải quyết vụ án đạt 81,2% cùng các biểu đồ phân loại vụ việc đã được hệ thống trực quan hóa thành các dashboard quản trị qua hơn 40 component của CoreUI. Bảng đối chiếu hiệu năng cho thấy điểm số tối ưu hóa trang web đạt trên 90 điểm theo tiêu chuẩn kiểm thử Lighthouse, chứng minh tính khả thi cao khi ứng dụng vào môi trường làm việc thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả ứng dụng phần mềm trong hệ thống tư pháp, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất như sau:

  • Hoàn thiện số hóa và chuyển đổi toàn bộ 100% hồ sơ giấy lưu trữ cũ tại kho lưu trữ sang định dạng điện tử có gán siêu dữ liệu trong lộ trình 6 tháng đầu năm, do Văn phòng Tòa án phối hợp với Bộ phận Văn thư lưu trữ phụ trách thực hiện.
  • Triển khai mở rộng phần mềm đến 100% Tòa án nhân dân cấp huyện thuộc các đô thị loại 1 và loại 2 trong thời gian 12 đến 18 tháng, hướng tới mục tiêu giảm 80% áp lực hành chính giấy tờ cho đội ngũ thư ký tòa án theo định hướng của Tòa án nhân dân Tối cao.
  • Tổ chức tối thiểu 04 khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng vận hành giao diện CoreUI và quản trị cơ sở dữ liệu PostgreSQL cho 100% cán bộ, thẩm phán trong vòng 3 tháng đầu tiếp nhận bàn giao hệ thống, do Đội ngũ kỹ sư phát triển phần mềm chủ trì hướng dẫn.
  • Nâng cấp định kỳ 6 tháng một lần hệ thống hạ tầng máy chủ nội bộ, bổ sung chứng chỉ bảo mật và thuật toán mã hóa mật khẩu SCRAM-SHA-256 nhằm triệt tiêu 100% nguy cơ tấn công mạng xâm nhập cơ sở dữ liệu tư pháp, do Bộ phận chuyên trách Công nghệ thông tin ngành Tòa án quản lý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  • Chánh án, Phó Chánh án và Thẩm phán TAND cấp quận/huyện: Cung cấp giải pháp quản trị điều hành khoa học, giúp giám sát chặt chẽ tiến độ thụ lý vụ án, phân công thẩm phán minh bạch và nắm bắt chính xác số liệu báo cáo thi đua trước ngày 30/09 hàng năm.
  • Thư ký Tòa án và Cán bộ văn phòng tiếp nhận đơn: Hướng dẫn chi tiết phương pháp quản lý hồ sơ theo bộ tiêu chí lồng cấp, giảm thiểu thời gian thao tác scan và nhập liệu sổ sách thủ công trong việc tiếp nhận vụ án dân sự.
  • Kỹ sư phần mềm và Lập trình viên lĩnh vực GovTech: Cung cấp mô hình tham chiếu thực tế về việc xây dựng ứng dụng dịch vụ công với kiến trúc 3 lớp, kết hợp NestJS, TypeORM, Swagger và PostgreSQL đáp ứng yêu cầu bảo mật cao.
  • Học viên cao học và Sinh viên ngành Khoa học máy tính, Hệ thống thông tin: Cung cấp tài liệu mẫu mực về quy trình phân tích ca sử dụng, thiết kế biểu đồ tuần tự, thiết kế cơ sở dữ liệu quan hệ và quy trình kiểm thử hiệu năng phần mềm toàn diện.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống giải quyết bài toán chia di sản thừa kế phức tạp như thế nào? Hệ thống tích hợp module vẽ cây gia phả động cho phép định danh các mối quan hệ huyết thống và hôn nhân. Dựa trên quy định của Bộ luật Dân sự, phần mềm tự động phân chia di sản theo từng hàng thừa kế và tính toán chuẩn xác tỷ lệ cho các đối tượng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc với độ chính xác tuyệt đối.

2. Tại sao nghiên cứu lựa chọn PostgreSQL thay vì các hệ quản trị NoSQL như MongoDB? Dữ liệu hồ sơ tư pháp đòi hỏi tính toàn vẹn và nhất quán cực kỳ nghiêm ngặt. PostgreSQL hỗ trợ đầy đủ các tiêu chuẩn ACID, cung cấp cơ chế khóa an toàn và quản lý khóa ngoại chặt chẽ giữa các bảng vụ án, tiêu chí và hội đồng, điều mà cơ sở dữ liệu NoSQL không thể đáp ứng trọn vẹn trong các giao dịch tư pháp phức tạp.

3. Cơ chế bảo mật của hệ thống được thiết lập ra sao để ngăn ngừa rò rỉ dữ liệu? Hệ thống triển khai mô hình phân quyền người dùng nhiều cấp độ, xác thực qua JSON Web Token và mã hóa mật khẩu bảo mật. Ứng dụng được thiết kế tối ưu hóa cho mạng nội bộ LAN của Tòa án, ngăn chặn việc lưu trữ tệp qua các dịch vụ đám mây công cộng bên thứ ba nhằm tuân thủ quy chế an toàn dữ liệu tư pháp.

4. Module thi đua nội bộ kiểm soát thời hạn của các hoạt động bằng các ràng buộc nào? Hệ thống thiết lập 7 ràng buộc logic chặt chẽ: Ngày mở đợt hoạt động phải sau ngày lãnh đạo ban hành phê duyệt; ngày mở đăng ký phải diễn ra trong khoảng thời gian đợt hoạt động; và ngày đóng nộp báo cáo tổng kết phải hoàn tất trước thời điểm kết thúc đợt hoạt động nhằm phục vụ công tác tổng kết năm.

5. Hiệu năng của hệ thống được kiểm chứng qua các công cụ nào? Hệ thống đã trải qua kiểm thử tải đa luồng bằng Apache JMeter với kịch bản hàng trăm người dùng gửi yêu cầu đồng thời đến các RESTful API. Đồng thời, giao diện người dùng được phân tích bằng Google Lighthouse, đạt điểm số hiệu năng trên 90 điểm với thời gian phản hồi giao diện dưới 1,5 giây.

Kết luận

  • Xây dựng thành công hệ thống phần mềm chuyên biệt quản lý hồ sơ dân sự và thi đua nội bộ đáp ứng chuẩn mực quy trình tố tụng theo Điều 189 và 191 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
  • Thiết kế hoàn chỉnh kiến trúc 3 lớp hiệu năng cao, kết hợp linh hoạt giữa frontend ReactJS, Redux, CoreUI và backend NestJS, TypeORM, PostgreSQL.
  • Đổi mới phương pháp thụ lý hồ sơ thông qua bộ tiêu chí lồng cấp trực quan và module cây gia phả tự động hóa việc tính toán chia thừa kế tài sản.
  • Thiết lập cơ chế kiểm soát 7 ràng buộc thời gian nghiêm ngặt, hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý thi đua và tổng hợp báo cáo định kỳ ngày 30/09 của Tòa án.
  • Đạt kết quả kiểm thử tải và đánh giá khả năng sử dụng vượt trội qua Lighthouse và JMeter, chứng minh tính ổn định cao trong môi trường mạng nội bộ.

Đóng góp lớn nhất của đề tài là cung cấp một giải pháp chuyển đổi số toàn diện, thiết thực cho hệ thống Tòa án nhân dân cấp cơ sở, giải quyết bài toán quá tải hồ sơ và nâng cao tính công khai minh bạch tư pháp. Trong lộ trình 12 tháng tiếp theo, nhóm nghiên cứu định hướng tích hợp công nghệ trí tuệ nhân tạo để tự động nhận dạng tài liệu scan và mở rộng cổng thông tin nộp đơn trực tuyến cho người dân. Các đơn vị tòa án và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tham khảo áp dụng mô hình kiến trúc này để hiện đại hóa quy trình hành chính công tại cơ quan mình.