MỞ ĐẦU Hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán đã phát triển và có nhiều thay đổi cùng với sự phát triển của nền kinh tế thế giới, chương này sẽ tập trung nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán từ chế độ song bản vi, đến chế độ bản vị vàng; từ hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh đến hệ sinh thái tiền tệ theo hiệp ước Bretton Woods sau chiến tranh thế giới lần thứ II, đặc biệt là những điểm nội bật của hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán hiện đại. Chương này cũng đi sâu nghiên cứu và rút ra những đặc điểm cơ bản của ba hệ sinh thái điển hình là hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán dựa trên cơ sở tỷ giá hối đoái thả nổi; hệ sinh thái tiền tệ châu Âu, hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán hiện đại như sự nổi lên của các đồng tiền khu vực , sự dao động của tỷ giá hối đoái. Cuối cùng, chương này cũng tập trung nghiên cứu về đổi mới thể chế tài chính, tiền tệ và thanh toán ; và những thay đổi trong hoạt động tài chính, tín dụng và thanh toán hiện nay. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN HỆ SINH THÁI TIỀN TỆ, TÍN DỤNG VÀ THANH TOÁN 1.
Các thời kỳ phát triển của hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán 1. Thời kỳ chế độ song bản vị (Từ 1875 trở về trước) Trong thời kỳ này, thế giới sử dụng cả bạc và vàng (kim loại quý) để thực hiện các hoạt động vay và cho vay, hoạt động thanh toán và nội địa. Thực chất đây là thời kỳ tiền vàng và bạc. Cả bạc và vàng trở thành tiền kim loại vì tiền tệ ở một số quốc gia trong thời kỳ này sử dụng cả tiêu chuẩn vàng (Bảng Anh) và tiêu chuẩn bạc (DM Đức) và một số tiền lưỡng kim (Franc Pháp).
Theo đó, tỷ giá hối đoái Pound/Franc được xác định bởi hàm lượng vàng làm chuẩn cho hai đồng tiền của Vương quốc Anh và Pháp. Trong khi tỷ giá hối đoái Franc/DM lại được xác định bởi hàm lượng bạc của hai đồng tiền này. Theo tiêu chuẩn lưỡng kim, các quốc gia thực tế áp dụng “quy luật Gresham”, theo đó, đồng tiền của các quốc gia được phân thành đồng tiền “xấu” và đồng tiền “tốt”. Đồng tiền “xấu” bị định giá thấp còn đồng tiền “tốt” được định giá cao.
Trên cơ sở phân loại đó, đồng tiền “xấu” đẩy đồng tiền “tốt” ra khỏi lưu thông trên thị trường tiền tệ thế giới. Nghĩa là, những đồng tiền tốt được tích trữ và rút khỏi lưu thông, các chủ thể kinh doanh và tài chính, các cá nhân sử dụng tiền “xấu” để thực hiện thanh toán. Do những bất hợp lý theo chế độ lưỡng kim, đặc biết là trong thực hiện các nghiệp vụ tín dụng và thanh toán nên chế độ lưỡng kim dần được chuyển sang chế độ tiêu chuẩn vàng (chế độ bản vị vàng). Pháp đã chuyển từ tiêu chuẩn lưỡng kim sang tiêu chuẩn vàng sau khi phát hiện ra vàng ở Hoa Kỳ và Úc có trữ lượng phong phú.
Vàng trở nên dồi dào hơn, làm giảm sự khan hiếm, giảm giá trị của nó. Bạc lại trở nên có giá trị hơn và được đưa vào chế tác hoặc dự trữ cho hoạt động chế tác và chế 9 tạo. Từ đó, chỉ có vàng lưu thông như một phương tiện cung cấp tín dụng (vay và cho vay vàng) và thanh toán trên thị trường hàng hóa và dịch vụ. Thời kỳ bản vị vàng (1876-1913) Từ thời Pharaohs (3000 trước công nguyên) vàng đã được sử dụng như phương tiện thanh toán và dự trữ giá trị.
La Mã và Hy Lạp sử dụng đồng tiền vàng và tiền vàng được sử dụng trong mua bán hàng hoá cho đến thế kỷ 19. Khi thương mại phát triển, các quốc gia tham gia thương mại vẫn cố gắng tính toán sức mua trung bình của đồng tiền quốc gia mình theo vàng. Cơ chế này có thể hiểu là hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán bản vị vàng hay tiêu chuẩn vàng (The Gold Standard). Cơ chế hoạt động của chế độ tiền tệ, tín dụng và thanh toán bản vị vàng như sau: Mỗi một quốc gia sẽ hình thành tỷ giá mà theo đó một đơn vị tiền tệ của quốc gia đó được chuyển đổi ra một lượng vàng nhất định.
Chẳng hạn, Hoa Kỳ công bố Dollar Mỹ chuyển đổi ra vàng theo mức giá 20,67 USD/Ounce (1 Ounce vàng tương đương 28,3495 gram, xem hộp 1. Bảng Anh chuyển đổi ra vàng theo mức giá 4,25 GBP/ Ounce vàng. Do đó, tỷ giá GBP/USB sẽ là: USD/ BGP hay GBP/USD = 4,8635 Chính phủ các quốc gia chấp nhận việc mua hoặc bán vàng ở mức cầu cân bằng cố định để điều tiết tỷ giá, nghĩa là khi giá vàng biến động tăng hoặc giảm thì chính phủ các quốc gia sẽ bán vàng ra hoặc mua vàng vào để cung cầu vàng trên thị trường trở về trạng thái ổn định và do đó giá vàng cũng về về mức tiêu chuẩn ổn định. Cơ chế này tạo điều kiện để duy trì giá trị đồng tiền tương ứng với giá vàng nên tạo ra sự cân bằng ổn định giữa các đồng tiền.
Vấn đề quan trọng đối với các quốc gia là ở chỗ để duy trì tỷ giá ổn định thì phải duy trì lượng vàng dự trữ, sức mua của đồng tiền mỗi quốc gia phụ thuộc vào lượng vàng dự trữ, tăng cung tiền phụ thuộc vào sự tăng lên của lượng vàng dự trữ. Tuy nhiên, lượng vàng dự trữ của mỗi quốc gia tham gia cơ chế bản vị vàng lại phụ thuộc rất lớn vào mức độ giàu có, tức thu nhập của nền kinh tế và phần thu nhập giành cho dự trữ vàng. Điều này dẫn đến những khó khăn cho một số quốc gia mà nền sản xuất và thương mại chưa đáp ứng được đòi hỏi tích lũy vàng. Các đơn vị đo lường theo khối Thịnh vượng chung thuộc Vương quốc Anh, 1958 Ounce (viết tắt: oz, phiên âm tiếng Việt: aoxơ) là một đơn vị đo lường phổ biến trong hệ đo lường Anh và hệ đo lường tập quán Hoa Kỳ.
Giá trị của một Ounce thay đổi tùy theo hệ thống. Các dạng ounce được sử dụng phổ biến nhất hiện nay là Ounce avoirdupois và Ounce troy. Ounce avoirdupois được sử dụng phổ biến nhất hiện nay, viết tắt là oz. Nó được định nghĩa như là một phần mười sáu của pound avoirdupois và tương đương với khoảng 437,5 grain (gram).
Năm 1958, Hoa Kỳ và các quốc gia Khối Thịnh vượng chung thuộc Vương quốc Anh đã đồng ý định nghĩa Pound avoirdupois bằng chính xác 0,45359237 kilôgam (1 pound = 453 gram). Do đó, kể từ năm 1958, một Ounce avoirdupois bằng chính xác 28,349523125 gam theo định nghĩa. 10 Chế độ bản vị vàng đã cung cấp một cơ chế ổn định trong nhiều năm và trở thành một nhân tố thúc đẩy hoạt động thương mại hàng hóa và dịch vụ phát triển mạnh và đa dạng giữa các chủ thể kinh doanh ở các châu lục khác nhau trên thế giới. Đồng thời, chế độ bản vị vàng cũng đã góp phần hình thành những đồng tiền mạnh (với những quốc gia có dự trữ vàng lớn) làm trụ cột cho hệ sinh thái tiền tê, tín dụng và thanh toán trên thị trường hàng hóa, tín dụng và tiền tệ thế giới.
Thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1914-1944) Chế độ bản vị vàng đã tạo ra một hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán khá ổn định xoay quanh trúc giao động của giá vàng. Tuy nhiên, trong thời kỳ chiến tranh, do nhiều nhân tố tác động, đặc biệt là tác động đến giá vàng do sự thay đổi lớn của lượng vàng dự trữ nên hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán đã biến động lớn phụ thuộc vào thực tiễn thị trường. Thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, giá của các đồng tiền giao động lớn so với vàng và thiếu một cơ chế kiểm soát tiền tệ thống nhất do các quốc gia không thể kiểm soát được lượng vàng dự trữ và biến động của thị trường vàng và thị trường hàng hóa, dịch vụ. Do tác động của các nhân tố chính trị, kinh tế - xã hội, các nhà kinh doanh tiền tệ, các nhà đầu cơ tiền tệ và các tập đoàn tài chính có xu hướng bán các đồng tiền yếu, làm cho các đồng tiền này càng yếu đi và tăng dự trữ các đồng tiền mạnh, đẩy nhu cầu các đồng tiền mạnh lên cao kèm theo biến động tỷ giá.
Lúc này, khái niệm đồng tiền mạnh đã có sự thay đổi, nó được gắn với các nền kinh tế có sự phát triển, ít chịu tác động của chiến tranh và đặc biệt là các quốc gia có thị trường hàng hóa dịch vụ phát triển và có hệ thống ngân hàng ổn định, an toàn, có số lượng khách hàng gửi tiền và các tài sản tài chính lớn. Với sự bất ổn của nền kinh tế thế giới, hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán thiếu sự ổn định và gây ra những cản trở rất lớn các hoạt động kinh doanh tài chính và kinh doanh thương mại. Vì lẽ đó, nhiều quốc gia có xu hướng quay lại cơ chế tiền tệ, tín dụng và thanh toán bản vị vàng. Trên thực tế, một số quốc gia có nền kinh tế phát triển, có kim ngạch hàng hóa, dịch vụ mua bán trên thị trường thế giới lớn đã chủ động thực hiện các giải pháp để quay lại chế độ bản vị vàng để ổn định hệ sinh thái tiền tệ, tín dụng và thanh toán nhằm ổn định và phát triển nền kinh tế, đồng thời giữ vai trò dẫn dắt trong hệ thống kinh tế và tài chính thế giới.
Hoa Kỳ đã cố gắng quay lại chế độ bản vị vàng năm 1919, sau đó là Vương quốc Anh vào năm 1925 và Pháp vào năm 1928. Hoa Kỳ đã sửa đổi chế độ bản vị vàng vào năm 1934 khi Đô la Mỹ giảm giá xuống mức USD 35/oz năm 1935. Và Chính phủ Liên bang Hoa Kỳ thông qua Ngân hàng Dữ trữ Liên bang để duy trì sức mua của đồng Dollar thông qua lượng vàng dự trữ. Khi các quốc gia quay về chế độ bản vị vàng, vai trò ổn định tỷ giá thông qua ổn định giá vàng là 35 USD/ oz được giao cho Hoa Kỳ và chính phủ Hoa kỳ phải điều tiết giá vàng trên thị trường vàng thông qua mua bán vàng.
Đồng tiền của các quốc gia khác gắn với đồng Đô la Mỹ thông qua sức mua vàng trên thị trường.