Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Mô đun Thực tập tốt nghiệp (Mã mô đun: MĐ21) là tài liệu giảng dạy chuyên môn thuộc nghề Điện tử công nghiệp trình độ Trung cấp, do Đỗ Hữu Hậu (Chủ biên) cùng Lê Hữu Nghĩa biên soạn và ban hành năm 2021 tại Trường Cao đẳng Nghề Cần Thơ. Tài liệu được thiết kế để giảng dạy ở giai đoạn cuối của chương trình đào tạo, sau khi người học đã hoàn thành các môn học và mô đun chuyên môn như Vi điều khiển, Điều khiển điện khí nén, và Điều khiển thủy lực.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm ba nhóm chuẩn đầu ra chính:

  • Kiến thức: Hệ thống hóa và ôn tập các kiến thức chuyên môn đã học thông qua thực tế sản xuất tại doanh nghiệp; tự đánh giá quá trình tích lũy chuyên môn qua thực tế công việc.
  • Kỹ năng: Thực hành quy trình bảo trì, lắp đặt, đo kiểm, thay thế các mạch điện tử và thiết bị điện tử theo đúng quy định kỹ thuật của Nhà nước và tiêu chuẩn của đơn vị sử dụng lao động.
  • Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện năng lực thích ứng với môi trường làm việc công nghiệp; hình thành phương pháp tiếp cận chủ động trong việc xử lý sự cố kỹ thuật; tuân thủ kỷ luật lao động và an toàn nghề nghiệp.

Cấu trúc giáo trình có tổng thời lượng 135 giờ, phân bổ thành 5 giờ lý thuyết, 129 giờ thực hành tại doanh nghiệp và 1 giờ kiểm tra. Nội dung được triển khai qua 7 bài học tuần tự: từ việc tiếp cận quy chế an toàn, tìm hiểu cơ cấu tổ chức doanh nghiệp, phân tích công việc, tổ chức nơi làm việc, kỹ năng phối hợp liên bộ phận, đến việc trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn theo tiêu chuẩn kỹ năng nghề và hoàn thiện báo cáo tốt nghiệp. Giáo trình tiếp cận việc đào tạo nghề dựa trên sự gắn kết trực tiếp giữa khung lý thuyết tổ chức lao động và hoạt động sản xuất thực tế tại nhà xưởng.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình gồm 7 bài học được sắp xếp theo trình tự logic từ nhận thức tổng quát đến kỹ năng chuyên sâu và đánh giá kết quả:

[Bài 1: Kỷ luật, an toàn lao động] 
       ↓
[Bài 2: Tổ chức sản xuất xưởng thực tập] 
       ↓
[Bài 3: Tìm hiểu công việc thợ ĐTCN] 
       ↓
[Bài 4: Tổ chức sắp xếp nơi làm việc] 
       ↓
[Bài 5: Tính hợp tác trong sản xuất] 
       ↓
[Bài 6: Thực hiện công việc chuyên môn (104 giờ)] 
       ↓
[Bài 7: Viết báo cáo thực tập]
  • Bài 1 (MĐ21-01): Kỷ luật, an toàn lao động trong sản xuất (Thời lượng: 1 giờ lý thuyết). Trình bày nội quy thực tập, thủ tục tiếp nhận (giấy giới thiệu, giấy phân công nội dung); phân tích tính pháp lý của bảo hộ lao động theo Điều 26 Hiến pháp và Bộ luật Lao động; các nguyên nhân gây chấn thương (thiết kế, chế tạo, bảo quản, sử dụng); các biện pháp kỹ thuật an toàn điện (cách điện, bao che, nối đất, cân bằng thế, cắt điện an toàn); quy trình tổ chức làm việc với điện (phiếu giao nhiệm vụ lập thành 2 bản, quy tắc tối thiểu 2 người); phương pháp sơ cứu nạn nhân bị tai nạn lao động và điện giật (tách nguồn điện, hô hấp nhân tạo, xoa bóp tim ngoài lồng ngực).
  • Bài 2 (MĐ21-02): Tổ chức sản xuất xưởng thực tập (Thời lượng: 1 giờ lý thuyết). Cung cấp khái niệm, quy định đặt tên và phân loại hình doanh nghiệp (Công ty TNHH một thành viên, Công ty TNHH hai thành viên trở lên với số lượng 2 đến 50 thành viên, Công ty Cổ phần với tối thiểu 3 cổ đông, Doanh nghiệp tư nhân); nhiệm vụ và quyền hạn của doanh nghiệp; các mô hình cơ cấu tổ chức quản lý bộ máy (cơ cấu trực tuyến, cơ cấu chức năng, cơ cấu hỗn hợp trực tuyến - chức năng); 4 bộ phận của cơ cấu sản xuất công nghiệp gồm: bộ phận sản xuất chính, bộ phận sản xuất phụ trợ, bộ phận sản xuất phụ và bộ phận sản xuất phục vụ.
  • Bài 3 (MĐ21-03): Tìm hiểu công việc hằng ngày của người thợ điện tử công nghiệp (Thời lượng: 4 giờ, gồm 1 giờ lý thuyết và 3 giờ thực hành). Xác định các nhóm thông tin cần thu thập để phân tích công việc (nhiệm vụ, thiết bị, điều kiện làm việc, yêu cầu kỹ năng); hướng dẫn 4 phương pháp thu thập thông tin: quan sát trực tiếp, ghi chép các sự kiện quan trọng, nhật ký công việc (tự ghi chép), và phỏng vấn người lao động; lập danh mục các công việc điển hình của thợ điện tử công nghiệp.
  • Bài 4 (MĐ21-04): Tổ chức sắp xếp nơi làm việc của người thợ điện tử công nghiệp (Thời lượng: 4 giờ, gồm 1 giờ lý thuyết và 3 giờ thực hành). Định nghĩa không gian làm việc và nhiệm vụ tổ chức nơi làm việc; quy trình thiết kế nơi làm việc (lựa chọn thiết bị chính, thiết bị phụ như cầu trục, pa lăng, băng chuyền; xác định định mức thời gian qua phương pháp bấm giờ; kiểm soát ánh sáng, độ ẩm, độ ồn theo tiêu chuẩn Bộ Y tế); 7 nguyên tắc phục vụ nơi làm việc; 3 hình thức phục vụ (tập trung, phân tán, hỗn hợp); 3 chế độ phục vụ (trực nhật, theo kế hoạch dự phòng, theo tiêu chuẩn); phương pháp đánh giá trình độ phục vụ nơi làm việc qua tổn thất thời gian chờ đợi và tỷ lệ khai thác công suất máy.
  • Bài 5 (MĐ21-05): Tính hợp tác trong sản xuất (Thời lượng: 1 giờ lý thuyết). Phân tích mối quan hệ phối hợp giữa các bộ phận vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa và cải tiến kỹ thuật; phân tích cấu trúc, chức năng và nhiệm vụ của phòng kỹ thuật chất lượng (quản lý công nghệ sản xuất, lập hồ sơ lý lịch máy, bảo dưỡng định kỳ, kiểm soát chất lượng đầu vào - bán thành phẩm - thành phẩm).
  • Bài 6 (MĐ21-06): Thực hiện các công việc của người thợ điện tử công nghiệp (Thời lượng: 104 giờ thực hành). Đây là bài học trọng tâm, hướng dẫn thực hành 12 nhóm nhiệm vụ theo Bộ tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia: thiết kế và chế tạo mạch in PCB (kiểm tra luật điện học ERC, kiểm tra luật thiết kế DRC); chọn lựa linh kiện; hàn lắp ráp linh kiện; kết nối ngoại vi và phụ tải công suất; đo kiểm, hiệu chỉnh dạng sóng tín hiệu; hoàn thiện xử lý chống ẩm và cách điện mạch; đọc sơ đồ, lắp đặt, hiệu chỉnh và vận hành hệ thống đo lường điện tử; lập trình và vận hành hệ thống điều khiển PLC; lập trình và đấu nối hệ thống điều khiển dùng vi xử lý/vi điều khiển; lắp ráp, cân chỉnh tủ điều khiển và hệ thống bảo vệ; bồi dưỡng chuyên môn, tin học, ngoại ngữ, an toàn lao động và xử lý môi trường (khí thải, nước thải, rác thải rắn).
  • Bài 7 (MĐ21-07): Viết báo cáo thực tập (Thời lượng: 20 giờ, gồm 19 giờ thực hành và 1 giờ kiểm tra). Quy định chế độ báo cáo tuần, tháng với giảng viên; cấu trúc và quy chuẩn kỹ thuật trình bày quyển báo cáo tốt nghiệp chính thức; hướng dẫn sử dụng phiếu nhận xét thực tập của doanh nghiệp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống kiến thức nền tảng dựa trên các lý thuyết và nguyên lý kỹ thuật:

  • Lý thuyết an toàn và bảo hộ lao động: Cơ sở khoa học kỹ thuật và pháp lý của công tác an toàn điện; các nguyên lý bảo vệ chống chạm điện, cân bằng thế, cách ly nguồn và giải phẫu cấp cứu tai nạn điện giật.
  • Lý thuyết tổ chức lao động khoa học trong công nghiệp: Nguyên tắc phân công lao động, định mức thời gian làm việc, tối ưu hóa không gian thao tác theo công thái học và nhân trắc học; các mô hình quản trị xưởng sản xuất và cơ cấu quản lý công nghiệp.
  • Nguyên lý hệ thống điện tử công nghiệp: Cấu trúc sơ đồ nguyên lý, sơ đồ lắp ráp, sơ đồ đơn tuyến; nguyên lý hoạt động của các bộ điều khiển logic khả trình (PLC), hệ thống vi điều khiển, mạch cảm biến đo lường và các chuẩn truyền thông công nghiệp (Modbus, AS-i, Industrial Ethernet).

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện và phát triển các nhóm kỹ năng cụ thể:

  • Kỹ năng kỹ thuật chuyên môn: Đọc hiểu và phân tích bản vẽ kỹ thuật; gia công, hàn lắp và phủ bảo vệ mạch in PCB; nạp chương trình điều khiển cho PLC và vi điều khiển; đấu nối tủ điện động lực và điều khiển; đo đạc và kiểm tra dạng tín hiệu bằng thiết bị chuyên dụng.
  • Kỹ năng phân tích và giải quyết vấn đề: Thu thập thông tin công việc bằng phương pháp phỏng vấn và ghi chép nhật ký; phân vùng khối chức năng trên sơ đồ điện tử để xác định và xử lý lỗi phần cứng lẫn phần mềm.
  • Kỹ năng nghề nghiệp bổ trợ: Áp dụng các biện pháp an toàn lao động và phòng chống cháy nổ; thực hiện quy trình sơ cứu tai nạn; làm việc nhóm; soạn thảo báo cáo kỹ thuật đúng quy chuẩn văn bản.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm

Giáo trình áp dụng mô hình giảng dạy kết hợp giữa lý thuyết định hướng tại nhà trường và thực hành trực tiếp tại cơ sở sản xuất của doanh nghiệp:

Nội dung phân bổ Thời lượng (Giờ) Hình thức thực hiện Địa điểm
Lý thuyết cơ sở 5 Thuyết giảng, thảo luận chuyên đề Trường Cao đẳng Nghề Cần Thơ
Thực hành kỹ năng nghề 104 Trực tiếp thao tác trên dây chuyền/thiết bị Cơ sở sản xuất, doanh nghiệp tiếp nhận
Tổ chức, phân tích, viết báo cáo 25 Khảo sát thực tế, viết chuyên đề Nhà xưởng và tự nghiên cứu
Kiểm tra, đánh giá 1 Vấn đáp, nghiệm thu báo cáo Khoa Điện tử

Quá trình học tập tập trung vào phương thức "làm việc qua thực tế" (work-based learning). Học sinh trực tiếp tham gia vào các công đoạn vận hành, kiểm tra chất lượng và sửa chữa thiết bị dưới sự giám sát đồng thời của giảng viên hướng dẫn và cán bộ kỹ thuật của doanh nghiệp.

Bài tập và thực hành thực tế

Chương trình đào tạo sử dụng các bài tập thực hành gắn liền với hiện trường:

  • Khảo sát cơ cấu sản xuất: Học sinh lập sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý và cơ cấu phân xưởng nơi thực tập; mô tả chức năng của phòng kỹ thuật chất lượng tại doanh nghiệp cụ thể.
  • Thực hành thu thập dữ liệu nghề nghiệp: Áp dụng phương pháp ghi chép nhật ký công việc hằng ngày và phỏng vấn thợ điện tử để xây dựng bản mô tả tiêu chuẩn công việc.
  • Bài tập kỹ thuật thực hành: Thực hiện các quy trình thao tác theo tiêu chuẩn kỹ năng nghề: thiết kế mạch in bằng phần mềm máy tính (chạy kiểm tra DRC/ERC); lắp ráp và kiểm tra cách điện tủ điều khiển; lập trình PLC điều khiển động cơ hoặc hệ thống khí nén; ghi nhận thông số chạy thử không tải và có tải của hệ thống đo lường.

Phương pháp đánh giá

Quy trình đánh giá kết quả học tập của mô đun được thực hiện toàn diện qua hai kênh:

  1. Đánh giá quá trình: Kiểm tra việc thực hiện báo cáo tuần và tháng thông qua gặp trực tiếp hoặc trao đổi qua email với giảng viên hướng dẫn; theo dõi chuyên cần và kỷ luật lao động tại doanh nghiệp.
  2. Phiếu nhận xét thực tập của doanh nghiệp: Đơn vị tiếp nhận đánh giá học sinh trên thang điểm 10 theo hai nhóm tiêu chí:
    • Điểm chuyên cần và phong cách: Chấp hành giờ giấc, nội quy an toàn, tính tích cực, thái độ giao tiếp với đồng nghiệp.
    • Điểm chuyên môn: Mức độ hoàn thành công việc được giao, chất lượng thao tác kỹ thuật, khả năng sử dụng phần mềm tin học và ngoại ngữ chuyên ngành.
  3. Đánh giá báo cáo kết thúc:
    • Học sinh nộp quyển Báo cáo thực tập tốt nghiệp và Phiếu nhận xét về Khoa trong vòng 1 tuần kể từ khi kết thúc đợt thực tập.
    • Quy định chế tài: Nộp trễ 2 ngày bị trừ 1 điểm. Báo cáo không đạt yêu cầu phải chỉnh sửa và nộp lại trong vòng 1 tuần (tương đương hình thức thi lại). Nếu lần hai vẫn không đạt điểm trung bình, kết quả thực tập sẽ bị hủy bỏ và học sinh phải thực hiện lại toàn bộ mô đun từ đầu.

Hướng dẫn tự học

Học sinh được hướng dẫn duy trì sổ nhật ký công việc để ghi chép các thông số vận hành, sơ đồ mạch và sự cố kỹ thuật hằng ngày; chủ động tra cứu tài liệu hướng dẫn kỹ thuật của máy móc bằng tiếng Anh; rèn luyện kỹ năng sử dụng phần mềm đồ họa thiết kế mạch và phần mềm văn phòng để hoàn thiện hồ sơ báo cáo.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Xây dựng trên nền tảng chương trình khung năm 2021: Giáo trình được biên soạn chuẩn hóa theo chương trình khung đào tạo trình độ Trung cấp nghề Điện tử công nghiệp do Trường Cao đẳng Nghề Cần Thơ ban hành năm 2021.
  • Bám sát Bộ Tiêu chuẩn Kỹ năng nghề Quốc gia: Nội dung thực hành tại Bài 6 được cấu trúc trực tiếp theo các tiêu chí thực hiện của Bộ Tiêu chuẩn Kỹ năng nghề Quốc gia nghề Điện tử công nghiệp, đảm bảo các kỹ năng đào tạo tương thích với tiêu chuẩn lao động thực tế.
  • Tích hợp các công nghệ điều khiển và mạng công nghiệp: Giáo trình đưa vào các nội dung kỹ thuật cập nhật như:
    • Thiết kế mạch in bằng phần mềm máy tính có tích hợp kiểm tra quy tắc điện tử (ERC) và quy tắc thiết kế (DRC).
    • Lập trình và kết nối hệ thống điều khiển logic khả trình (PLC), vi điều khiển và vi xử lý.
    • Khảo sát các mạng truyền thông công nghiệp: Modbus, AS-i, Industrial Ethernet và kết nối thiết bị bằng cáp quang.
    • Vận hành và lập trình robot công nghiệp cơ bản.
  • Mô hình gắn kết thực tế doanh nghiệp: Toàn bộ 104 giờ thực hành chuyên môn được tổ chức trực tiếp tại các nhà máy, xí nghiệp. Giáo trình thiết lập quy chế phối hợp 3 bên rõ ràng (Nhà trường - Học sinh - Doanh nghiệp) thông qua hệ thống biểu mẫu hành chính (Giấy giới thiệu, Phiếu giao nhiệm vụ, Nhật ký thực tập và Phiếu nhận xét đánh giá).

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Học sinh: Dành cho học sinh đang theo học hệ Trung cấp nghề Điện tử công nghiệp tại các trường cao đẳng, trung cấp nghề, chuẩn bị bước vào giai đoạn thực tập tốt nghiệp cuối khóa.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần cơ sở và chuyên môn trong chương trình đào tạo, bao gồm: Mạch điện tử cơ bản, Kỹ thuật đo lường điện tử, Vi điều khiển, Điều khiển điện khí nén, và Điều khiển thủy lực.
  • Giảng viên: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy lý thuyết chuẩn bị thực tập; làm khung hướng dẫn, quản lý sinh viên thực tập ngoài doanh nghiệp và làm tiêu chí chấm điểm báo cáo kết thúc mô đun.
  • Cán bộ hướng dẫn tại doanh nghiệp: Làm tài liệu tham khảo về mục tiêu đào tạo của nhà trường để phân công công việc, theo dõi tiến độ kỹ thuật và đánh giá năng lực của học sinh theo phiếu nhận xét tiêu chuẩn.
  • Mục đích tự học và tham khảo: Phục vụ kỹ thuật viên sơ cấp và trung cấp điện tử cần tài liệu tra cứu về quy trình an toàn điện, phương pháp tổ chức nơi làm việc khoa học và kỹ năng viết báo cáo kỹ thuật công nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho học sinh hệ Trung cấp nghề Điện tử công nghiệp bước vào giai đoạn thực tập tốt nghiệp tại doanh nghiệp. Ngoài ra, giáo trình là tài liệu chuẩn cho giảng viên hướng dẫn và cán bộ kỹ thuật phụ trách học sinh thực tập tại cơ sở sản xuất.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học mô đun này?

Người học bắt buộc phải hoàn thành các môn học lý thuyết và thực hành chuyên môn trước đó, bao gồm: Vi điều khiển, Điều khiển điện khí nén, Điều khiển thủy lực, phân tích sơ đồ mạch điện tử, cùng các kỹ năng đo kiểm linh kiện và an toàn điện cơ bản.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình lý thuyết điện tử là gì?

Khác với các giáo trình lý thuyết thuần túy, mô đun này dành phần lớn thời lượng (129/135 giờ) cho hoạt động thực tế tại doanh nghiệp. Nội dung không chỉ tập trung vào kỹ thuật mạch mà còn bao quát toàn diện về pháp luật an toàn lao động, cơ cấu tổ chức quản trị xí nghiệp, tổ chức nơi làm việc theo công thái học và kỹ năng lập báo cáo kỹ thuật.

4. Quy định về việc nộp và đánh giá báo cáo thực tập tốt nghiệp như thế nào?

Học sinh phải nộp quyển báo cáo kèm Phiếu nhận xét của doanh nghiệp trong vòng 1 tuần sau khi kết thúc thực tập. Nộp trễ 2 ngày bị trừ 1 điểm. Nếu báo cáo không đạt, học sinh được sửa lại trong 1 tuần; nếu lần hai vẫn không đạt, đợt thực tập bị hủy bỏ và phải đăng ký thực tập lại từ đầu.

5. Có những tài liệu tham khảo và quy chuẩn nào được trích dẫn trong giáo trình?

Giáo trình trích dẫn và sử dụng các tài liệu nền tảng gồm:

  • Sách Tổ chức lao động khoa học, Nhà xuất bản Giáo dục, 1994.
  • Sách Tổ chức lao động khoa học trong xí nghiệp, Nhà xuất bản Giáo dục, 1994.
  • Bộ Tiêu chuẩn Kỹ năng nghề Quốc gia nghề Điện tử công nghiệp.
  • Điều 26 Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và các điều khoản liên quan trong Bộ luật Lao động.

Kết luận

Giáo trình Mô đun Thực tập tốt nghiệp (MĐ21) của Trường Cao đẳng Nghề Cần Thơ đóng vai trò là cầu nối hoàn thiện năng lực nghề nghiệp cho học sinh ngành Điện tử công nghiệp hệ Trung cấp. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở việc chuẩn hóa quy trình thực tập, kết hợp chặt chẽ giữa kỷ luật an toàn lao động, lý thuyết tổ chức sản xuất khoa học và 12 nhóm kỹ năng kỹ thuật cốt lõi theo tiêu chuẩn nghề quốc gia.

Lộ trình học tập được thiết kế mạch lạc: trang bị kiến thức an toàn và pháp lý $\rightarrow$ khảo sát cơ cấu xưởng $\rightarrow$ thực hành tác nghiệp kỹ thuật trên dây chuyền $\rightarrow$ hoàn thiện báo cáo và tiếp nhận đánh giá từ doanh nghiệp. Để học tập đạt hiệu quả cao, người học cần kết hợp nghiên cứu các tài liệu bổ trợ về Tổ chức lao động khoa học (NXB Giáo dục) cùng các quy chuẩn kỹ thuật chuyên ngành hiện hành.