Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC, ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC THỰC NGHIỆM 1. Khái niệm “phương pháp”, f (233 €C “phương pháp luận” và “điều tra xã hội học thực nghiệm” 1. Khái niệm “phương pháp” và “phương pháp luận” Theo nghĩa từ, phương là lối, cách thức, pháp là phép. Vậy, phương pháp có nghĩa là những cách thức đã trở thành phép tắc phải tuân thủ khi tiến hành một công việc.
Khái niệm về phương pháp như vậy quá sơ sài, ít giúp cho nhà nghiên cứu hiểu về phương pháp. Trong thực tế, từ phương pháp có mặt ở nhiều trường hợp khác nhau. Người ta có thể nói phương pháp với tư cách một quan điểm cho sự xem xét đời sống tự nhiên và xã hội như phương pháp duy vật lịch sử, biện chứng, v. Người ta cũng nói đến phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp diễn dịch, phương pháp quy nạp v.
Sự có mặt của phương pháp xuất phát từ thực tế hoạt động con người, không có sự thực hành nào không theo một phương pháp nào đấy và ngược lại, không có một phương pháp nào có thể trở thành phương pháp mà lại không có sự thực hành. Phương pháp xưa dựa đơn thuần vào kinh nghiệm tích lũy, bằng cách tiến hành một quy nạp đơn giản, có thể lược đổ hóa như sau: đã nghiên cứu một số lần rằng kiểu loại chuẩn bị A thì sẽ thu được kết quả nghiên cứu B. Nhưng khi hành động theo cách thức ấy người ta không lĩnh hội thực sự được cách người ta làm, bởi người ta không biết quy luật tiến triển dần từ A đến B. Tức là, không biết tại sao sự chuẩn bị A lại dẫn đến kết quả B.
Đó chính là những kinh nghiệm, tức là những hiểu biết nắm bắt được bằng ấn tượng trực cảm. Phương pháp có cùng với các hoạt động của người song ý niệm phương pháp được phát triển và được xác định trong xã hội công nghiệp, nơi mà các kỹ thuật được tổ chức và được khu biệt nhau. Một cách chung nhất, phương pháp được định nghĩa: Con đường người ta đi theo để đạt được một kết quả nào đó, ngay cả khi con đường ấy không được ấn định một cách hữu thức” [6]. Ở một trình độ cụ thể: “Phương pháp là một chương trình phân định trước một _ chuỗi thao tác phải làm và lưu ý một số thói quen lối mòn cần phải tránh, để đạt được một kết quả quy định” (như trên).
Vậy ta có một định nghĩa chung rằng: “phương pháp là một chương trình phân định trước một chuỗi thao tác phải làm để đạt được tới một kết quả quy định” [6]. Hiểu theo nghĩa từ thì phương pháp luận là lý thuyết về phương pháp cho nhận thức khoa học. Ngoài ra phương pháp luận còn được hiểu là toàn bộ các biện pháp nghiên cứu được áp dụng cho một khoa học nào đó. Như vậy, phương pháp luận là lý luận về phương pháp sử dụng hay là sự luận chứng về mặt lý thuyết những phương pháp 8 nghiên cứu khoa học.
Về nội dung, phương pháp luận như một hệ thống của các lý thuyết, các nguyên tắc, quy tắc được thay đối phụ thuộc vào đặc tính cụ thể của khoa học mà sử dụng phương pháp luận đó. Đối với xã hội học, phương pháp luận là lý thuyết về phương pháp nhận thức xã hội, là cách thức mà nhà xã hội học tiếp cận đến đối tượng nghiên cứu của mình, là “hệ thống các nguyên tắc của triết học xã hội và lịch sử triết học nhằm giải thích cho con đường và luận giải cho những phương pháp để xây dựng, làm tăng trưởng và vận dụng tri thức xã hội học [3, tr. Ở góc độ nhận thức luận, với mỗi một nghiên cứu xã hội học, cơ sở phương pháp luận ở mức độ chung nhất là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Chính cơ sở phương pháp luận của triết học Mác xít giúp cho chúng ta một cách nhìn tổng quát chung nhất về sự sinh ra, tồn tại và biến đổi của các sự kiện, các quá trình, các mối quan hệ xã hội.
đó là đối tượng của nghiên cứu. Ở mức độ cụ thể hơn, phương pháp luận của nghiên cứu xã hội học là các lý thuyết xã hội học ở các cấp độ khác nhau và có sử dụng một số lý thuyết của các khoa học xã hội khác, song lý thuyết của xã hội học vẫn là căn bản nhất. Vì vậy, ta có thể hiểu phương pháp luận chủ yếu được nhắc đến trong phạm vi này cần phải trả lời được câu hỏi: để thu thập được thông tin hợp lý đúng đắn nhất trong một cuộc nghiên cứu xã hội học, chúng ta cẩn phải tiếp cận đến vấn để nghiên cứu theo cách nào? Cần dựa vào lý thuyết nào để giải thích vấn để thực tế đó? Lý thuyết đó trong những điều kiện cụ thể cần phải được triển khai như thế nào cho phù hợp nhất? Cách chuyển hóa nội dung, cách xây dựng các biến số, các chỉ báo. cần được tiến hành như thế nào? Trên cơ sở nào?, V.
Sau khi xác định được cơ sở phương pháp luận của nghiên cứu, cần thiết phải trả lời một câu hỏi khác: Thông tin cần tìm sẽ được thu thập bằng cách nào? Nó sẽ được xử lý và phân tích theo cách thức nào?, v. Điều đó có nghĩa cần thiết phải hình thành hàng loạt những nguyên tắc, quy tắc tạo nên hệ các phương pháp, mà được cấu thành trong phương pháp nghiên cứu xã hội học. Như vậy hệ các phương pháp là một tổng thể các phương pháp cụ thể và các cách thức tương ứng được sử dụng trong một cuộc nghiên cứu nào đó. Các phương pháp này liên kết với nhau và được áp dụng đồng thời hoặc được áp dụng theo trình tự của một công trình nghiên cứu xã hội học.
Hệ các phương pháp có thể gắn liên với việc xác định số lượng và cách lựa chọn các đơn vị cho nghiên cứu, các cách thức cụ thể để thu thập thông tin, con đường cho việc xử lý và tổng hợp thông tin, v. Theo cách hiểu phương pháp đã nêu trên, phương pháp chỉ là cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu một cách có tổ chức có hệ thống. Phương pháp luận định hướng cho phương pháp. Từ: lý thuyết —> xây dựng luận chứng, phương pháp luận cho để tài nghiên cứu —> xây dựng phương pháp.
Phương pháp là lý thuyết được biến thành phương tiện, thành con đường cho nghiên cứu. Những quy luật của lý thuyết là những cơ sở để từ đó đưa ra các quy tắc, yêu cầu, chuẩn mực cho nghiên cứu. Như vậy, các phương pháp cụ thể cùng với phương pháp luận được xác định cho một nghiên cứu nhất định tạo nên phương pháp nghiên cứu của cuộc nghiên cứu xã hội học đó. Trong nghiên cứu xã hội học một số người còn sử dựng thuật.
ngữ kỹ thuật nghiên cứu, vì vậy, cần phân biệt phương pháp và kỹ thuật: kỹ thuật là những thao tác chặt chẽ có xác định rõ ràng, 10 có thể truyền cho người khác, có thể áp dụng lại cho những trường hợp tương tự và thích ứng với mọi vấn để và đối tượng mà người ta đem sử dụng. Chọn kỹ thuật là dựa vào mục tiêu mà mục tiêu của nó gắn với phương pháp. Cả kỹ thuật và phương pháp đều trả lời cho câu hói như thế nào? Nhưng kỹ thuật khác phương pháp, ban đầu kỹ thuật bằng những tính chất sờ mó nắm bắt được, nhưng dần nó phát triển lên thành những cái không sờ mó nắm bắt được, ví dụ từ các cuộc phỏng vấn cụ thể ta có kỹ thuật phỏng vấn, sau đó ta có phương pháp phỏng vấn. Phương pháp là quan niệm có tính trí tuệ với những đường nét chung tính toán bằng lý luận nhằm đạt được mục đích.
Kỹ thuật là các thao tác vụn vặt với những thao tác hữu hạn, nhằm phục vụ một phương pháp. Trong phương pháp, người ta suy nghĩ sử dụng và chọn kỹ thuật mà người ta sử dụng để thực hiện phương pháp đó. Phương pháp là vô hạn vì đối tượng vô hạn còn kỹ thuật là hữu hạn và được dùng chung trong nhiều ngành khoa học. Cần kết hợp chặt chẽ phương pháp và kỹ thuật vì nhiều khi kỹ thuật đúng mà kết quả nghiên cứu không được chấp nhận do đối tượng không đúng.
Trong giáo trình này chúng tôi sẽ không để cập nhiều về các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu xã hội học, như các kỹ thuật trong chọn mẫu, thu thập thông tin và xử lý thông tin. Phương pháp nghiên cứu xã hội học Phương pháp nghiên cứu xã hội học xuất phát tử: nghiên cứu xã hội học là nghiên cứu xã hội nói chung, các hiện tượng, sự kiện xã hội có hai đặc trưng: Một là nghiên cứu mảng tính tổng - 11 hợp, tức là xem xét một hiện tượng hay quá trình xã hội trong tính chỉnh thể của nó, điều này dẫn đến cần phải sử dụng các lý luận và các hệ phương pháp của các khoa học khác. Hai là: nghiên cứu một quá trình hay hiện tượng xã hội với tính cách là kết quả hoạt động của con người trong thể thống nhất của các nhân tố chủ quan và khách quan (những điểu kiện, nhu cầu, nguyện vọng, nguyên nhân và động cơ nguyện vọng của họ). Trong nghiên cứu xã hội học không chỉ sử dụng các phương pháp chung thường dùng cho các khoa học khác mà còn sử dụng những phương pháp đặc thù.
Theo một số tác giả, phương pháp nghiên cứu xã hội học là hệ thống các nguyên tắc để làm công cụ cho việc phân tích, khái quát và nghiên cứu về đời sống xã hội mà được coi như đối tượng xã hội học. Có thể hiểu, đó là tổng hợp tất cả các cấp độ nghiên cứu: phương pháp luận, phương pháp,. kỹ thuật và cách thức nghiên cứu xã hội học nhằm làm sáng tỏ bản chất các đặc trưng, cơ cấu, xu hướng và tính quy luật của các hiện tượng và các quá trình xã hội. Theo quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu xã hội học (đặc biệt đối với các nhà xã hội học thuộc các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và Liên Xô cũ) cuối thế kỷ trước thường nhấn mạnh nghiên cứu xã hội học là nghiên cứu thực nghiệm trong xã hội học hay có tài liệu gọi đó là điều tra xã hội học thực nghiệm.
_ Trong xã hội học, nhận thức thực nghiệm được thực hiện với sự giúp đỡ của nghiên cứu xã hội học và các nguồn thông tin thực nghiệm khác.