Giáo Trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin

Giáo trình phân tích và thiết kế hệ thống thông tin cung cấp kiến thức chuyên sâu cho sinh viên ngành ứng dụng phần mềm trình độ cao đẳng.

• Tác giả: Nguyễn Phát Minh
• Trường học: Cần Thơ University
• Chuyên ngành: Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin
• Đề tài: Giáo Trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin
• Loại tài liệu: sách giáo trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ HỆ THỐNG THÔNG TIN QUẢN LÝ
• 1.1. Ý nghĩa - vai trò của thông tin:
• 1.2. Các đặc điểm của thông tin:
• 1.3. Hệ thống thông tin:
• 1.4. Khái niệm về Hệ thống thông tin (HTTT):
• 1.5. Mục đích của Hệ thống thông tin:
• 1.6. Thành phần của Hệ thống thông tin :
• 1.7. Hệ thống thông tin gồm có các thành phần cơ bản sau:
• 1.8. Các đặc trưng của Hệ thống thông tin:
• 1.9. Phân loại các Hệ thống thông tin :
• 1.10. Hệ xử lý tác nghiệp (TPS: Transaction Processing Systems)
• 1.11. Hệ thống thông tin quản lý (MIS:Management Information Systems )
• 1.12. Hệ hỗ trợ ra quyết định (DSS: Decision Support Systems)
• 1.13. Hệ thống thông tin tổng thể trong tổ chức hoạt động:
• 1.14. Các bước xây dựng Hệ thống thông tin:
• 1.15. Chiến lược và khảo sát :
• 1.16. Phân tích hệ thống:
• 1.17. Thiết kế hệ thống:
• 1.18. Là giai đoạn đặc tả các đặc trưng của hệ thống thông tin, bao gồm các công viêc:
• 1.19. Kiểm thử và tích hợp hệ thống:
• 1.20. Cài đặt, vận hành và bảo trì hệ thống:
• 1.21. CÁC BÀI TẬP MỞ RỘNG, NÂNG CAO VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
• 2. CHƯƠNG 2:KHẢO SÁT HIỆN TRẠNG HỆ THỐNG
• 2.1. Các giai đoạn của phân tích và thiết kế hệ thống :
• 2.2. Lập kế hoạch:
• 2.3. Nghiên cứu và phân tích hiện trạng:
• 2.4. Nghiên cứu và phân tích tính khả thi, khảo sát hệ thống
• 2.5. .1 Nghiên cứu khả thi:
• 2.6. .2 Khảo sát chi tiết và sổ điều kiện thức:
• 2.7. Phân tích hệ thống về chức năng, dữ liệu và mô hình dòng dữ liệu ;
• 2.8. Thiết kế tổng thể mô hình chức năng hệ thông tin:
• 2.9. Phân định công việc giữa con người và máy tính:
• 2.10. Thiết kế các kiểm soát:
• 2.11. Thiết kế giao diện Người - Máy:
• 2.12. Thiết kế dữ liệu, các tập tin ((Files):
• 2.13. Thiết kế chương trình (khác với việc viết chương trình):
• 2.14. Vai trò nhiệm vụ trong phân tích và thiết kế :
• 2.15. Người quản lý hệ thống thông tin:
• 2.16. Người phân tích hệ thống :
• 2.17. Người lập trình :
• 2.18. Người sử dụng đầu cuối :
• 2.19. Kỹ thuật viên :
• 2.20. Mô hình hóa hệ thống :
• 2.21. Các phương pháp mô hình hóa :
• 2.22. Ba thành phần cơ bản của một phương pháp :
• 2.23. Các phương pháp mô hình hóa :
• 2.24. Phương pháp phân tích cấu trúc (sadt) :
• 2.25. Mối liên hệ giữa các giai đoạn trong sadt :
• 2.26. CÂU HỎI ÔN TẬP:
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH HỆ THỐNG VỀ CHỨC NĂNG
• 3.1. Khảo sát hệ thống:
• 3.2. Khảo sát và phân tích tính đúng đắn :
• 3.3. Phân tích tính khả thi:
• 3.4. Lập kế hoạch sơ bộ triển khai:
• 3.5. Kết quả khảo sát sơ bộ:
• 3.6. Khảo sát chi tiết :
• 3.7. Các yêu cầu đối với người phân tích:
• 3.8. Các loại yêu cầu cần phải khảo sát:
• 3.9. Các phương pháp khảo sát :
• 3.10. Phương pháp quan sát
• 3.11. Phương pháp sử dụng phiếu điều tra:
• 3.12. Phương pháp phỏng vấn:
• 3.13. Nghiên cứu các văn bản tài liệu:
• 3.14. Phân tích hiệu quả và rủi ro :
• 3.15. Phân tích hiệu quả :
• 3.16. Phân tích rủi ro :
• 3.17. Tư liệu hóa kết quả kháo sát :
• 3.18. CÂU HỎI ÔN TẬP:
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH HỆ THỐNG VỀ DỮ LIỆU
• 4.1. Phân tích chức năng – mô hình chức năng :
• 4.2. Mô hình phân cấp chức năng (BFD : Business Function Diagram) :
• 4.3. Biểu diễn chức năng- xử lý và quy tắc quản lý (ngôn ngữ giả trình, cây quyết định, bảng quyết định) :
• 4.4. Ma trận yêu cầu - Chức năng :
• 4.5. Chuẩn hoá mô hình chức năng :
• 4.6. Phân tích dữ liệu – mô hình dữ liệu :
• 4.7. Khái niệm thực thể và mối quan hệ của thực thể :
• 4.8. Mô hình thực thể quan hệ (ERD : Entity Relational Diagram) :
• 4.9. Chuẩn hoá mô hình ERD :
• 4.10. Ma trận chức năng - thực thể :
• 4.11. Xác định các thực thể :
• 4.12. Khái niệm quan hệ và chuẩn hoá quan hệ :
• 4.13. .1 Khái niệm quan hệ :
• 4.14. Khóa của quan hệ:
• 4.15. Mô hình dòng dữ liệu:
• 4.16. Ý nghĩa vai trò của mô hình dòng dữ liệu :
• 4.17. Các kí hiệu sử dụng:
• 4.18. Các thành phần của mô hình:
• 4.19. Sơ đồ dòng dữ liệu mức đỉnh (Top levelling Data flow Diagram (DFD):
• 4.20. Sơ đồ dòng dữ liệu các mức dưới đỉnh (Lower levelling diagram):
• 4.21. Từ điển dữ liệu :
• 4.22. Mô tả nguồn/đích
• 4.23. Mô tả các xử lý :
• 4.24. Mô tả kho chứa:
• 4.25. Mô tả dòng dữ liệu : Dòng dữ liệu là một cấu trúc dữ liệu bao gồm nhiều phần tử dữ liệu. Tư liệu hóa phân tích hệ thống:
• 4.26. CÂU HỎI ÔN TẬP :
• 4.27. BÀI TẬP THỰC HÀNH :
• 5. CHƯƠNG 5: THIẾT KẾ HỆ THỐNG THÔNG TIN QUẢN LÝ
• 5.1. Các thành phần thiết kế:
• 5.2. .1 Một số tiêu chuẩn thiết kế:
• 5.3. .2 Thành phần thiết kế:
• 5.4. Thiêt kế kiến trúc tổng thể:
• 5.5. .2 Phân chia hệ thống thành các hệ thống con:
• 5.6. .3 Xác định các quy trình nghiệp vụ trên máy tính và thủ công:
• 5.7. .4 Lược đồ cấu trúc hệ thống:
• 5.8. .5 Lựa chọn thiết kế kiến trúc ứng dụng:
• 5.9. Thiết kế kiểm soát:
• 5.10. .2 Đảm bảo tính chính xác – kiểm tra dữ liệu:
• 5.11. .3 Thiết kế an toàn:
• 5.12. .1 Sao lưu, khôi phục dữ liệu:
• 5.13. .2 Các biện pháp an toàn dự phòng:
• 5.14. .3 Kiểm tra dữ liệu – bảo mật:
• 5.15. Thiết kế dữ liệu:
• 5.16. Nội dung thiết kế dữ liệu:
• 5.17. .1 Xây dựng mô hình logic:
• 5.18. .2 Hoàn chỉnh thiết kế vật lý:
• 5.19. Một số kỹ thuật thiết kế dữ liệu:
• 5.20. .1 Kỹ thuật mã hóa dữ liệu:
• 5.21. .2 Thiết kế toàn vẹn dữ liệu:
• 5.22. .3 Thiết kế phi chuẩn:
• 5.23. .4 Thiết kế lưu trữ dữ liệu lịch sử:
• 5.24. Kết quả của giai đoạn thiết kế dữ liệu:
• 5.25. Thiết kế chi tiết chức năng- module chương trình:
• 5.26. Một số hướng dẫn thiết kế giao diện:
• 5.27. Thiết kế các trường trên trang màn hình:
• 5.28. Thiết kế các giao diện màn hình:
• 5.29. .1 Một số hướng dẫn thiết kế màn hình nhập:
• 5.30. .2 Các loại màn hình nhập thường dùng:
• 5.31. Đặc tả sử dụng dữ liệu:
• 5.32. Thiết kế các thủ tục, hàm:
• 5.33. Thiết kế hướng dẫn, trợ giúp:
• 5.34. Thiết kế menu:
• 5.35. Một số mô hình hỗ trợ công cụ thiết kế:
• 5.36. Phương pháp kiểm định thiết kế và công cụ tự động:
• 5.37. .1 Tiêu chuẩn để kiểm định kết quả thiết kế:
• 5.38. .2 Các công cụ thiết kế tự động:
• 5.39. Tư liệu hoá thiết kế:
• 5.40. .1 Mô hình dữ liệu tổng thể:
• 5.41. .2 Thiết kế dữ liệu chi tiết:
• 5.42. .3 Mô hình chức năng tổng thể:
• 5.43. Thiết kế chi tiết chức năng:
• 5.44. Thiết kế thủ tục trigger:
• 5.45. Ví dụ quản lý kho:
• 5.46. Thiết kế bảng trung gian:
• 5.47. Mục lục hồ sơ thiết kế:
• 5.48. .3 Thiết kế chức năng:
• 5.49. CÂU HỎI ÔN TẬP:
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin

Giáo trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin cung cấp kiến thức cơ bản về các khái niệm, phương pháp và công cụ cần thiết để xây dựng và phát triển hệ thống thông tin. Nội dung giáo trình không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ về phân tích hệ thống thông tin mà còn trang bị cho họ những kỹ năng thực tiễn cần thiết trong lĩnh vực công nghệ thông tin.

1.1. Ý nghĩa và vai trò của hệ thống thông tin

Hệ thống thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và điều hành tổ chức. Nó giúp thu thập, xử lý và cung cấp thông tin kịp thời, hỗ trợ ra quyết định hiệu quả.

1.2. Các thành phần cơ bản của hệ thống thông tin

Hệ thống thông tin bao gồm phần cứng, phần mềm, dữ liệu và quy trình quản lý. Mỗi thành phần đều có vai trò riêng trong việc đảm bảo hoạt động hiệu quả của hệ thống.

II. Những thách thức trong Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin

Mặc dù có nhiều công cụ và phương pháp hỗ trợ, việc thiết kế hệ thống thông tin vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các nhà phát triển thường thiếu kinh nghiệm và kiến thức cần thiết, dẫn đến việc hệ thống không đáp ứng được yêu cầu thực tế.

2.1. Thiếu hụt kiến thức về phân tích hệ thống

Nhiều nhà phát triển không được đào tạo bài bản về phân tích yêu cầu, dẫn đến việc không thể xác định chính xác nhu cầu của người dùng.

2.2. Khó khăn trong việc tích hợp công nghệ mới

Việc áp dụng công nghệ mới vào hệ thống hiện tại thường gặp khó khăn do sự không tương thích giữa các phần mềm và phần cứng.

III. Phương pháp Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin Hiệu Quả

Để xây dựng một hệ thống thông tin hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp phân tích và thiết kế hiện đại. Những phương pháp này giúp tối ưu hóa quy trình phát triển và giảm thiểu rủi ro trong quá trình triển khai.

3.1. Phương pháp mô hình hóa hệ thống

Mô hình hóa giúp hình dung rõ ràng các thành phần và mối quan hệ trong hệ thống, từ đó dễ dàng hơn trong việc phân tích và thiết kế.

3.2. Quy trình phát triển phần mềm

Quy trình phát triển phần mềm bao gồm các bước từ khảo sát, phân tích, thiết kế đến kiểm thử và triển khai, đảm bảo hệ thống hoạt động hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Giáo Trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin

Giáo trình này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc xây dựng và phát triển hệ thống thông tin cho các tổ chức. Những kiến thức từ giáo trình giúp sinh viên áp dụng vào thực tế công việc.

4.1. Các dự án thực tế trong ngành công nghệ thông tin

Nhiều dự án đã được triển khai thành công nhờ vào việc áp dụng các phương pháp phân tích và thiết kế từ giáo trình, giúp nâng cao hiệu quả công việc.

4.2. Kết quả nghiên cứu và phát triển hệ thống

Các nghiên cứu cho thấy việc áp dụng giáo trình này đã giúp cải thiện đáng kể hiệu suất và độ tin cậy của hệ thống thông tin trong các tổ chức.

V. Kết luận và Tương lai của Giáo Trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin

Giáo trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin sẽ tiếp tục được cập nhật và hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Việc nâng cao chất lượng giáo trình sẽ giúp sinh viên có nền tảng vững chắc trong lĩnh vực công nghệ thông tin.

5.1. Định hướng phát triển giáo trình

Giáo trình sẽ được bổ sung thêm các nội dung mới về công nghệ và phương pháp hiện đại, giúp sinh viên tiếp cận với xu hướng mới trong ngành.

5.2. Tầm quan trọng của việc cập nhật kiến thức

Việc liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng là rất cần thiết để sinh viên có thể đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động.

Nội dung chính

Giáo Trình Phân Tích và Thiết Kế Hệ Thống Thông Tin

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phân tích và Thiết kế Hệ thống Thông tin (Mã mô đun: MĐ 22, mã quản lý đào tạo: UDPM-CĐ-MĐ22-PT&TKHTTT) do tác giả Nguyễn Phát Minh làm chủ biên, hoàn thành biên soạn vào tháng 6 năm 2018 tại Cần Thơ. Tài liệu được thiết kế làm học liệu chính thức phục vụ đào tạo trình độ Cao đẳng ngành Ứng dụng phần mềm và các chuyên ngành liên quan thuộc lĩnh vực Công nghệ thông tin.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, mô đun MĐ 22 là môn học chuyên môn nghề bắt buộc. Môn học được bố trí giảng dạy sau khi sinh viên đã hoàn thành khối kiến thức giáo dục đại cương và các môn kỹ thuật cơ sở ngành, đồng thời đóng vai trò tiên quyết trước khi sinh viên bước vào các học phần đào tạo nghề chuyên sâu hay thực hiện đồ án tốt nghiệp. Thời lượng của mô đun là 90 giờ định mức, bao gồm 30 giờ lý thuyết, 56 giờ thực hành/bài tập và 4 giờ kiểm tra đánh giá định kỳ.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến ba chuẩn đầu ra:

• Về kiến thức: Cung cấp hệ thống lý thuyết nền tảng về hệ thống thông tin quản lý; các phương pháp khảo sát hiện trạng; phương pháp phân tích hệ thống về chức năng, dữ liệu và dòng dữ liệu; các nguyên lý và kỹ thuật thiết kế hệ thống thông tin.
• Về kỹ năng: Hình thành năng lực vận dụng phương pháp luận phân tích và thiết kế có cấu trúc vào quá trình xây dựng các phần mềm và hệ thống thông tin ứng dụng trong thực tế.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện phương pháp làm việc khoa học, bảo đảm các tiêu chuẩn an toàn cho con người và phương tiện kỹ thuật trong quá trình tác nghiệp.

Điểm đặc trưng của giáo trình là việc sử dụng phương pháp phân tích và thiết kế hướng cấu trúc SADT (Structured Analysis Design Technique) làm trục phương pháp luận chính, kết hợp với trường hợp nghiên cứu (case study) thực tế "Hệ thống thông tin Quản lý xây dựng" xuyên suốt các giai đoạn học tập.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được cấu trúc thành 5 chương tương ứng với tiến trình phát triển của một hệ thống thông tin:

• Chương 1: Đại cương về hệ thống thông tin quản lý (MĐ 22-01, 6 giờ lý thuyết): Khái quát bản chất, ý nghĩa của thông tin (vai trò là một trong sáu loại tài nguyên tổ chức, thuộc tính giá trị và tính tích hợp); phân biệt giữa dữ kiện và thông tin; định nghĩa hệ thống và hệ thống thông tin; xác định 5 thành phần cơ bản của HTTT (hệ thống trang thiết bị, phần mềm, dữ liệu, con người và thủ tục); phân loại HTTT theo chức năng quản lý gồm Hệ xử lý tác nghiệp (TPS), Hệ thống thông tin quản lý (MIS), Hệ hỗ trợ ra quyết định (DSS); mô hình chu trình sống của hệ thống gồm 6 giai đoạn (Khảo sát, Phân tích, Thiết kế, Xây dựng, Kiểm thử/Tích hợp, Cài đặt/Vận hành/Bảo trì).
• Chương 2: Khảo sát hiện trạng hệ thống (MĐ 22-02, 10 giờ: 5 lý thuyết, 5 thực hành): Làm rõ bản chất quy trình phân tích và thiết kế thông qua mô hình chuyển dịch từ "User View" (Hệ thống cũ: How to do / What to do) sang "Hệ thống mới" (What to do / How to do); phân định vai trò và trách nhiệm của 6 nhóm đối tượng tham gia dự án (Người quản lý HTTT, Phân tích viên, Lập trình viên, Người dùng cuối, Kỹ thuật viên, Chủ đầu tư); phân loại các phương pháp mô hình hóa kinh điển (MERISE, SA, SADT, SA-RT, State Charts, OOA/OOD); giới thiệu 3 công cụ cốt lõi của phương pháp cấu trúc SADT gồm BFD, ERD, DFD và nguyên lý mô hình thác đổ.
• Chương 3: Phân tích hệ thống về chức năng - Khảo sát chi tiết (MĐ 22-03, 24 giờ: 8 lý thuyết, 15 thực hành, 1 kiểm tra): Khảo sát sơ bộ (tính đúng đắn, tính khả thi về tài chính, công nghệ, vận hành); kỹ thuật khảo sát chi tiết; hướng dẫn 4 phương pháp thu thập thông tin (Phương pháp quan sát, Phiếu điều tra, Phỏng vấn lãnh đạo và các điểm công tác, Nghiên cứu tài liệu văn bản); phương pháp phân tích hiệu quả - rủi ro; xây dựng Sổ điều kiện thức và tư liệu hóa kết quả khảo sát.
• Chương 4: Phân tích hệ thống về dữ liệu và dòng dữ liệu (MĐ 22-04, 24 giờ: 6 lý thuyết, 17 thực hành, 1 kiểm tra): Xây dựng Sơ đồ phân cấp chức năng (BFD); biểu diễn quy tắc xử lý bằng ngôn ngữ giả trình, Cây quyết định và Bảng quyết định (thuật toán loại bỏ dư thừa và mâu thuẫn); phân tích dữ liệu qua Mô hình thực thể quan hệ (ERD) và các bậc quan hệ (1-1, 1-N, N-N); chuẩn hóa mô hình dữ liệu quan hệ (khóa, phụ thuộc hàm toàn phần, các dạng chuẩn 1NF, 2NF, 3NF); xây dựng Sơ đồ luồng dữ liệu (DFD) đa mức (Sơ đồ ngữ cảnh, Sơ đồ phân rã xử lý, Sơ đồ DFD mức đỉnh và dưới đỉnh); thiết lập Từ điển dữ liệu và Danh bạ phần tử dữ liệu.
• Chương 5: Thiết kế hệ thống thông tin quản lý (18 giờ: 5 lý thuyết, 11 thực hành, 2 kiểm tra): Thiết kế kiến trúc tổng thể và phân chia hệ thống con; thiết kế kiểm soát và an toàn dữ liệu (kiểm tra tính đúng đắn, cơ chế sao lưu, khôi phục, phân quyền); thiết kế dữ liệu logic và vật lý (kỹ thuật mã hóa, toàn vẹn dữ liệu, thiết kế phi chuẩn, lưu trữ dữ liệu lịch sử, thủ tục trigger, bảng trung gian); thiết kế chi tiết giao diện Người - Máy (form nhập liệu, hệ thống menu điều khiển); tư liệu hóa hồ sơ thiết kế kỹ thuật.

Tiến trình phát triển HTTT theo giáo trình:
[Khảo sát hiện trạng & Nghiên cứu khả thi] 
       ↓ 
[Phân tích chức năng (BFD, Decision Table) & Phân tích dữ liệu (ERD, DFD, 1NF-3NF)] 
       ↓ 
[Thiết kế kiến trúc tổng thể, CSDL vật lý (Trigger, Tables), Kiểm soát & UI]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Cơ sở lý thuyết hệ thống thông tin: Mô hình hóa luồng dữ liệu vào (tra cứu, luân chuyển chi tiết, luân chuyển tổng hợp) và luồng dữ liệu ra (báo cáo thống kê, giao tiếp môi trường ngoài); phân loại quyết định quản lý thành quyết định có cấu trúc, nửa cấu trúc và không có cấu trúc.
• Phương pháp luận có cấu trúc: Quy chuẩn hóa 3 thành phần cốt lõi của một phương pháp mô hình hóa gồm hệ thống khái niệm/mô hình, quy trình thực hiện các bước và các công cụ trợ giúp tự động.
• Lý thuyết quan hệ và chuẩn hóa dữ liệu: Bản chất đại số quan hệ trong mô hình dữ liệu logic, quy tắc chuyển đổi từ quan hệ N-N sang quan hệ 1-N thông qua thực thể kết hợp, nguyên lý phụ thuộc hàm toàn phần để loại bỏ dị thường thông tin trong CSDL đạt chuẩn 3NF.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích nghiệp vụ: Năng lực bóc tách yêu cầu người dùng, thiết lập ma trận Yêu cầu - Chức năng và ma trận Chức năng - Thực thể nhằm bảo đảm tính nhất quán và bao phủ của hệ thống.
• Kỹ năng mô hình hóa kỹ thuật: Vẽ và chuẩn hóa các biểu đồ kỹ thuật chuyên ngành như BFD, DFD phân cấp nhiều mức, sơ đồ ngữ cảnh, sơ đồ ERD.
• Kỹ năng thiết kế hệ thống: Thiết lập hồ sơ đặc tả module phần mềm, thiết kế cấu trúc trường trên màn hình nhập liệu, tổ chức hệ thống menu và viết giải thuật trigger toàn vẹn dữ liệu.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Giáo trình áp dụng phương pháp đào tạo tích hợp giữa lý thuyết và thực hành (thời lượng thực hành chiếm 62.2% tổng số giờ môn học). Sinh viên tiếp thu các khái niệm phương pháp luận qua bài giảng lý thuyết và tiến hành vận dụng trực tiếp thông qua mô hình học tập theo nhóm nhỏ từ 3 đến 5 người.

Bài tập và trường hợp nghiên cứu (Case Study)

Một điểm cốt lõi trong phương pháp sư phạm của tài liệu là xây dựng trường hợp nghiên cứu xuyên suốt: Bài toán Quản lý công ty xây dựng. Bài toán mô phỏng đầy đủ hoạt động thực tế của một doanh nghiệp đang thi công nhiều công trình, bao gồm sự phối hợp nghiệp vụ giữa các bộ phận:

• Phòng Kế hoạch: Lập tiến độ thi công, lập nhu cầu lao động và nguyên vật liệu.
• Phòng Nhân sự: Tiếp nhận hồ sơ xin việc, ký hợp đồng lao động, phát phiếu giao việc và quản lý ngày công.
• Phòng Cung ứng: Lập đơn đặt hàng, chọn nhà cung ứng, lập biên bản giao nhận nguyên vật liệu.
• Phòng Tài vụ - Hành chính: Tính lương nhân công, thanh toán hóa đơn vật tư và tổng hợp báo cáo chi phí.

Mỗi nhóm sinh viên được yêu cầu tự liên hệ thực tiễn để xây dựng một bài toán quản lý tương đương, sau đó triển khai toàn bộ quy trình từ khảo sát sơ bộ, vẽ sơ đồ BFD, DFD, lập từ điển dữ liệu đến thiết kế giao diện và CSDL cho đề tài của nhóm mình.

Phương pháp kiểm tra và đánh giá

Kết quả học tập của sinh viên trong mô đun được định lượng thông qua bảng trọng số tiêu chí đánh giá quy định tại trang 24 và 33 của giáo trình:

Tiêu chí đánh giá	Trọng số hệ số	Nội dung thể hiện
Kiến thức	0,3	Nắm vững khái niệm HTTT, quy trình chu trình sống, lý thuyết chuẩn hóa quan hệ và các mô hình kỹ thuật.
Kỹ năng	0,5	Khả năng thu thập yêu cầu, vẽ chính xác sơ đồ BFD/DFD/ERD, xây dựng từ điển dữ liệu và lập hồ sơ thiết kế.
Thái độ	0,2	Tinh thần hợp tác nhóm, kỷ luật làm việc khoa học và bảo đảm an toàn thiết bị học tập.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Hệ thống hóa các trường phái mô hình hóa: Giáo trình cung cấp bảng phân loại chi tiết các phương pháp phân tích hệ thống trong lịch sử khoa học máy tính, bao gồm phương pháp tiếp cận hệ thống (MERISE), phương pháp chức năng có cấu trúc (SA của DeMarco, SADT của Douglas T. Ross, SA-RT của Ward - Mellor), phương pháp hướng sự kiện (State Charts của D. Harel) và các phương pháp hướng đối tượng sơ khởi (OOA/RD của Shlaer - Mellor, OOAD của G. Booch).
• Tính chuẩn xác trong quy tắc mô hình hóa: Giáo trình quy định nghiêm ngặt các điều kiện logic của mô hình luồng dữ liệu (DFD): không cho phép luồng dữ liệu nối trực tiếp giữa hai tác nhân ngoài (nguồn/đích), không nối trực tiếp giữa tác nhân ngoài với kho dữ liệu, hoặc giữa hai kho dữ liệu với nhau; mọi xử lý đều bắt buộc phải có ít nhất một luồng dữ liệu vào và một luồng dữ liệu ra.
• Kết nối chặt chẽ giữa thiết kế logic và vật lý: Khác với các tài liệu lý thuyết chung chung, giáo trình hướng dẫn cụ thể việc chuyển dịch từ mô hình quan niệm sang thiết kế vật lý trong CSDL, bao gồm giải pháp thiết kế phi chuẩn để tối ưu hóa hiệu năng truy vấn, thiết kế bảng dữ liệu lịch sử, và viết đặc tả thủ tục trigger phục vụ bảo đảm toàn vẹn dữ liệu.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên: Phục vụ trực tiếp cho sinh viên hệ Cao đẳng và Đại học ngành Công nghệ thông tin, chuyên ngành Ứng dụng phần mềm, Hệ thống thông tin quản lý hoặc Kỹ thuật phần mềm đang theo học học phần Phân tích và thiết kế hệ thống.
• Yêu cầu tiên quyết: Người học cần hoàn thành khối kiến thức về Tin học văn phòng, Cơ sở lập trình và Hệ quản trị cơ sở dữ liệu quan hệ trước khi tiếp cận giáo trình này.
• Giảng viên: Tài liệu cung cấp đề cương bài giảng chi tiết từng tiết (phân bổ rõ lý thuyết, thực hành, kiểm tra), hệ thống câu hỏi ôn tập cuối chương, biểu mẫu phiếu điều tra/phiếu phỏng vấn và barem chấm điểm kết quả học tập.
• Người tự học và chuyên viên phân tích: Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho các lập trình viên muốn hoàn thiện phương pháp luận tiếp cận bài toán nghiệp vụ, hoặc các chuyên viên phân tích nghiệp vụ sơ cấp (Junior Business Analyst) cần nắm vững kỹ thuật tư liệu hóa yêu cầu phần mềm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với chương trình đào tạo nào?

Tài liệu được biên soạn chuẩn hóa cho mô đun MĐ 22 thuộc chương trình đào tạo Cao đẳng nghề ngành Ứng dụng phần mềm, đồng thời hoàn toàn phù hợp để làm tài liệu tham khảo cho các chương trình đào tạo Cử nhân Công nghệ thông tin và Hệ thống thông tin quản lý.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học mô đun này?

Người học cần có kiến thức cơ bản về cơ sở dữ liệu quan hệ (bảng, khóa chính, khóa ngoại, các phép toán SQL cơ bản) và tư duy lập trình căn bản để hiểu được cách thức chuyển giao từ mô hình logic sang thiết kế chương trình và giao diện.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu phân tích hệ thống khác là gì?

Giáo trình tập trung chuyên sâu vào phương pháp luận có cấu trúc SADT kinh điển, sử dụng một case study bài toán quản lý xây dựng duy nhất xuyên suốt tất cả các bước (từ khảo sát đến thiết kế chi tiết), giúp người học dễ dàng đối chiếu mối quan hệ giữa các mô hình BFD, ERD và DFD.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học nên bám sát hệ thống câu hỏi ôn tập và bài tập thực hành cuối mỗi chương, tự chọn một bài toán quản lý thực tế (ví dụ: quản lý bán hàng, quản lý thư viện, quản lý nhân sự) và tiến hành lập đầy đủ hồ sơ phân tích thiết kế theo đúng quy trình được trình bày trong giáo trình.

5. Giáo trình có cung cấp biểu mẫu kỹ thuật thực tế không?

Có. Giáo trình cung cấp sẵn các biểu mẫu kỹ thuật như: mẫu Phiếu phỏng vấn khảo sát nghiệp vụ (trang 30), mẫu Bảng quyết định điều kiện (trang 36), mẫu Ma trận Yêu cầu - Chức năng (trang 37) và cấu trúc biểu mẫu Danh bạ phần tử dữ liệu trong Từ điển dữ liệu (trang 49).

---

Kết luận

Giáo trình Phân tích và Thiết kế Hệ thống Thông tin (MĐ 22) của tác giả Nguyễn Phát Minh là tài liệu giảng dạy chuẩn mực về phương pháp luận phát triển phần mềm theo hướng cấu trúc. Với sự phân bổ cân đối giữa lý thuyết và thực hành, tài liệu cung cấp đầy đủ các nguyên lý mô hình hóa nghiệp vụ và kỹ thuật thiết kế hệ thống thông tin quản lý trong thực tiễn.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nghiên cứu tổng quan về hệ thống thông tin và 6 giai đoạn của chu trình sống (Chương 1, Chương 2).
2. Thực hành kỹ thuật khảo sát hiện trạng, thu thập yêu cầu và tư liệu hóa mục tiêu bài toán (Chương 3).
3. Triển khai phân tích logic: xây dựng mô hình BFD, chuẩn hóa ERD sang CSDL 3NF, vẽ DFD đa cấp và lập từ điển dữ liệu (Chương 4).
4. Thiết kế kỹ thuật: kiến trúc tổng thể, cơ chế kiểm soát, giao diện màn hình nhập liệu và thủ tục trigger CSDL (Chương 5).

Để mở rộng kiến thức, người học nên tham khảo thêm các tài liệu về Phân tích thiết kế hướng đối tượng (sử dụng UML), các công cụ CASE hỗ trợ thiết kế tự động và các hệ quản trị cơ sở dữ liệu chuyên dụng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ HỆ THỐNG THÔNG TIN QUẢN LÝ Mã chương: MĐ 22 - 01 Giới thiệu: Chương này sẽ trình bày các khái niệm cơ bản về thông tin và hệ thống thông tin (HTTT). Tiếp sau các khái niệm khởi đầu, chương này trình bày các đặc trưng cơ bản của HTTT, khái niệm về hệ thống xử lý tác nghiệp, hệ thống thông tin quản lý và hệ hỗ trợ ra quyết định. Trình bày khái niệm về HTTT tổng thể trong tổ chức hoạt động và các phương pháp cơ bản xây dựng HTTT. Mục tiêu: -Hiểu được ý nghĩa, vai trò của thông tin trong thực tiễn; -Nhận thức cơ bản về hệ thống thông tin nhằm định hướng cho quá trình phân tích và thiết kế hệ thống thông tin; -Thực hiện các thao tác an toàn với máy tính.

Nội dung chính: 1. Thông tin: Mục tiêu: - Hiểu được ý nghĩa, vai trò của thông tin trong thực tiễn; - Phân biệt được giữa dữ kiện và thông tin; - Trình bày được các đặc điểm của thông tin. Ý nghĩa - vai trò của thông tin: - Thông tin là một trong sáu loại tài nguyên trong tổ chức hoạt động: Trong bất kỳ tổ chức hoạt động ngày nay đều có 6 loại tài nguyên cơ bản: Tài chính, nguồn nhân lực, thiết bị, máy móc, nguyên nhiên vật iệu, sự quản lý điều hành và thông tin; - Thông tin là một trong ba thành phần cấu thành nên thế giới khách quan: Vật chất, năng lượng và thông tin. Thông tin ngày nay chiếm tỷ trọng không nhỏ trong cơ cấu giá thành của mọi hàng hóa sản phẩm và dịch vụ; đặc biệt đối với xã hội càng phát triển thì tỷ trọng của thông tin chiếm trong cơ cấu giá thành càng lớn; - Thông tin là một trong bốn vấn đề quan trọng của thế kỷ 21: Công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, năng lượng mới và thông tin.

Các đặc điểm của thông tin: - Thông tin với tư cách là hàng hoá ( có hai thuộc tính giá trị và giá trị sử dụng) thì nó là hàng hoá dạng đặc biệt bởi vì việc bán thông tin thực chất là việc nhân bản; - Thông tin có tính tích hợp, nếu tiếp tục chế biến sẽ cho ra thông tin mới có giá trị và giá trị sử dụng cao hơn; Ví dụ: Hệ điều hành Windows XP  Windows 7 - Thông tin khác với dữ kiện, một dữ kiện có phải là thông tin hay không nó hoàn toàn phụ thuộc vào ngữ cảnh và con người cụ thể tiếp nhận nó. Thông tin phải là những 9 gì khi con người tiếp nhận nó thì mở rộng thêm được nhận thức và tư duy; còn không thì nó chỉ là dữ kiện; - Việc chuyển giao thông tin ngày nay không phụ thuộc vào không gian và thời gian nhờ vào môi trường Internet. Hệ thống thông tin: Mục tiêu: - Làm cho sinh viên nhận biết được các yếu tố của một hệ thống: phần tử, mục đích, môi trường; - Nhận thức cơ bản về hệ thống thông tin, nhằm định hướng cho quá trình phân tích và thiết kế hệ thống thông tin; - Trình bày được các đặc trưng của HTTT; - Hiểu và trình bày được các HTTT được phân loại theo chức năng. Nêu ra được các giai đoạn phát triển hệ thống.

Khái niệm về Hệ thống thông tin (HTTT): Hệ thống: Là một tập hợp có tổ chức của nhiều phần tử thường xuyên tương tác với nhau, có những mối quan hệ ràng buộc lẫn nhau và cùng hoạt động chung cho một mục đích nào đó. Môi trường là phần nằm ngoài hệ thống đang xét và thực chất nó là một hệ thống nào đó có giao tiếp với hệ thống đang xét. Giữa hệ thống và môi trường là đường giới hạn xác định phạm vi của hệ thống. Môi trường Phần tử Hình 1.1 Mô hình tổng quát của một hệ thống Ví dụ: Hệ mặt trời, hệ thống triết học, hệ thống thủy lực, hệ thống pháp luật, hệ thống cơ khí v.

Mục đích của Hệ thống thông tin: Bất kỳ hệ thống nào cũng phải có mục đích, bởi lẽ mục đích của hệ thống chính là lý do để hệ thống tồn tại. HTTT có mục đích thu nhận, xử lý, truyền dẫn, cung cấp thông tin đáp ứng nhu cầu dùng tin nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức hoặc cá nhân. Đối với doanh nghiệp: HTTT có mục đích là nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đối với cơ quan hành chính nhà nước: HTTT có mục đích nâng cao hiệu lực điều hành và quản lý nhà nước.

Đối với tầm Quốc gia: Về cơ bản HTTT có mục đích nâng cao năng lực cạnh tranh của Quốc gia đối với Quốc tế và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Mọi hệ thống đều có sự tương tác với môi trường bên ngoài. Qua quá trình hoạt động có thể kết quả mang lại của hệ thống không như mong đợi, vì vậy mọi hệ thống đều có mức độ hoàn thành mục đích chấp nhận được; nếu sự hoạt động của hệ thống mà kết quả đạt được không nằm trong giới hạn của mức độ này thì hệ thống bị phá huỷ. Ví dụ: Hệ thống điều hoà nhiệt độ cơ thể con người: Mục đích duy trì nhiệt độ là 37.5oC, mức độ hoàn thành mục đích chấp nhận được là từ 36.

Thành phần của Hệ thống thông tin : Hệ thống thông tin gồm có các thành phần cơ bản sau: a) Hệ thống trang thiết bị: Có khả năng thu nhận, xử lý và truyền dẫn thông tin bao gồm tất cả các thiết bị vật lý sử dụng trong HTTT. Thiết bị này bao gồm phần cứng như máy tính, các thiết bị đầu cuối, các thiết bị ngoại vi, máy in và cả các thiết bị không thuộc máy tính như máy chữ, máy kiểm tra chữ ký v. b) Hệ thống phần mềm máy tính: Bao gồm các phần mềm hệ thống và phần mềm ứng dụng. Phần mềm hệ thống là các chương trình điều khiển phần cứng và môi trường phần mềm.

Các chương trình này gồm hệ điều hành, phần mềm giao tiếp, hệ thống quản trị cơ sở dữ liệu và các chương trình tiện ích. Phần mềm ứng dụng bao gồm các chương trình trực tiếp hỗ trợ hệ thống trong việc xử lý dữ liệu để tạo ra thông tin yêu cầu. c) Hệ thống dữ liệu: Hầu hết dữ liệu được xử lý trong HTTT phải được lưu giữ vì lý do pháp lý hoặc vì sự cần thiết được xử lý trong tương lai. Những dữ liệu này được lưu trong các file và cơ sở dữ liệu trên máy tính hoặc dưới dạng giấy trong các hồ sơ văn phòng.

d) Sự quản lý vận hành hệ thống: Con người: HTTT cung cấp thông tin cho mọi người bao gồm cả người quản lý và người sử dụng cuối. Người sử dụng cuối là người tương tác trực tiếp với hệ thống và cung cấp dữ liệu cho hệ thống đồng thời nhận thông tin từ nó Thủ tục: Đặc trưng bởi các mẫu bao gồm các dữ liệu mô tả công việc của tất cả mọi người, cả người sử dụng cuối và nhân viên trong HTTT. Thủ tục xác định các quy trình, thao tác và các công thức tính toán. Nếu chỉ xét về khía cạnh xử lý thông tin thì HTTT chỉ bao gồm hai thành phần chính là dữ liệu và xử lý: Các dữ liệu là các thông tin được cấu trúc hoá.

Với mỗi cấp quản lý lượng thông tin xử lý có thể rất lớn, đa dạng và biến động cả về chủng loại và cách thức xử lý. Thông tin cấu trúc bao gồm luồng thông tin vào và luồng thông tin ra. 11 Luồng thông tin vào: Các thông tin cần thiết cho quá trình xử lý, có thể là các thông tin phản ánh cấu trúc doanh nghiệp và các thông tin phản ánh hoạt động của doanh nghiệp. Chúng được phân thành ba loại sau: - Thông tin cần cho tra cứu: Thông tin dùng chung cho hệ thống và ít bị thay đổi, các thông tin này thường được cập nhật một lần và chỉ dùng cho tra cứu khi xử lý thông tin sau này.

- Thông tin luân chuyển chi tiết: Loại thông tin chi tiết về hoạt động của đơn vị, khối lượng thông tin thường rất lớn, cần phải xử lý kịp thời. - Thông tin luân chuyển tổng hợp: Loại thông tin được tổng hợp từ hoạt động của các cấp thấp hơn, thông tin này thường cô đọng, xử lý định kỳ theo lô. Luồng thông tin ra: - Thông tin đầu ra được tổng hợp từ các thông tin đầu vào và phụ thuộc vào nhu cầu quản lý trong từng trường hợp cụ thể, từng đơn vị cụ thể. Thông tin ra là kết quả của việc tra cứu nhanh về một đối tượng cần quan tâm, đồng thời phải đảm bảo sự chính xác và kịp thời.

- Các thông tin đầu ra quan trọng nhất được tổng hợp trong quá trình xử lý là các báo cáo tổng hợp, thống kê, thông báo. Các mẫu biểu báo cáo thống kê phải phản ánh cụ thể trực tiếp, sát với từng đơn vị. - Ngoài những yêu cầu được cập nhật thông tin kịp thời cho hệ thống, luồng thông tin ra phải được thiết kế linh hoạt mềm dẻo. Đây là chức năng thể hiện tính mở, và khả năng giao tiếp của hệ thống với môi trường bên ngoài.

Thông tin đầu ra gắn với chu kỳ thời gian tuỳ ý theo yêu cầu của bài toán quản lý cụ thể, từ đó ta có thể lọc bớt được thông tin thừa trong quá trình xử lý. Các đặc trưng của Hệ thống thông tin: a) HTTT có thể gồm nhiều hệ thống con có phân cấp. Khi các hệ thống con cùng hoạt động chúng sẽ tương tác lẫn nhau và mang lại hiệu quả cao hơn cho toàn hệ thống. Ví dụ: HTTT tài chính, tiền lương, nguyên vật liệu,…tạo nên HTTT của một công ty.

b) HTTT phải được tổ chức xây dựng trên nền tảng công nghệ xử lý thông tin hiện đại. Trong thời đại ngày nay cùng với sự phát triển năng động của xã hội đòi hỏi con người phải xử lý khối lượng thông tin rất lớn và nhanh chóng, vì vậy để đáp ứng yêu cầu này thì HTTT phải được xây dựng trên nền tảng công nghệ xử lý thông tin hiện đại – đó là hệ thống máy tính điện tử. c) HTTT phải hướng đến việc hỗ trợ ra quyết định. Trong thực tế mọi tổ chức hoặc cá nhân luôn có nhu cầu ra quyết định nhằm điều chỉnh hoặc định hướng cho mọi hoạt đông của tổ chức hoặc cá nhân phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội.

Muốn ra được những quyết định đúng đắn thì cần phải có thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời. Để hệ thống thông tin có hiệu quả thì HTTT phải có định hướng đến việc hỗ trợ ra quyết định.