Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật - Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Giáo trình lý luận về nhà nước và pháp luật cung cấp kiến thức cơ bản về lý thuyết và thực tiễn trong lĩnh vực pháp lý và quản lý nhà nước.

• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Giáo Trình Lý Luận Về Nhà Nước Và Pháp Luật
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NHÀ XUẤT BẢN
• PHẦN MỞ ĐẦU: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LÝ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
• I. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
• II. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
• II.1. Phương pháp trừu tượng hoá
• II.2. Phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp
• II.3. Phương pháp xã hội học cụ thể
• II.4. Phương pháp so sánh
• III. VỊ TRÍ CỦA LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRONG HỆ THỐNG CÁC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ TRONG CÁC KHOA HỌC PHÁP LÝ
• III.1. Lý luận về nhà nước và pháp luật trong hệ thống các khoa học xã hội
• III.1.1. Triết học Mác-Lênin
• III.1.2. Kinh tế học chính trị Mác-Lênin
• III.1.3. Chính trị học
• III.2. Lý luận về nhà nước và pháp luật trong hệ thống các khoa học pháp lý
• 1. CHƯƠNG 1: NGUỒN GỐC, BẢN CHẤT, HÌNH THỨC VÀ KIỂU NHÀ NƯỚC
• 1.1. NGUỒN GỐC NHÀ NƯỚC
• 1.1.1. Chế độ cộng sản nguyên thuỷ và tổ chức thị tộc bộ lạc
• 1.1.1.1. Hội đồng thị tộc
• 1.1.1.2. Tù trưởng, thủ lĩnh quân sự
• 1.1.2. Sự tan rã của tổ chức thị tộc và xuất hiện nhà nước

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện lý luận về nhà nước và pháp luật

Lý luận về nhà nước và pháp luật là một ngành khoa học pháp lý cơ bản, đóng vai trò nền tảng. Ngành khoa học này nghiên cứu những quy luật chung nhất và những thuộc tính cơ bản nhất về hai hiện tượng trung tâm của kiến trúc thượng tầng xã hội: nhà nước và pháp luật. Đây không phải là những hiện tượng tồn tại biệt lập. Chúng có mối quan hệ hữu cơ, quy định lẫn nhau và có cùng số phận lịch sử. Nhà nước không thể tồn tại và thực thi quyền lực nếu thiếu pháp luật, và ngược lại, pháp luật chỉ có thể ra đời và được bảo đảm thực thi bởi sức mạnh của nhà nước. Việc nghiên cứu đồng thời cả hai hiện tượng này trong một môn học giúp nhận thức chúng một cách chính xác và toàn diện nhất. Đối tượng nghiên cứu của lý luận về nhà nước và pháp luật không đi vào chi tiết của từng ngành luật cụ thể hay lịch sử của một nhà nước riêng lẻ. Thay vào đó, nó tập trung vào các phạm trù, khái niệm khái quát như nguồn gốc, bản chất, đặc trưng, chức năng, hình thức và các kiểu nhà nước, pháp luật. Môn học này cung cấp một hệ thống kiến thức cơ sở, đóng vai trò là cơ sở phương pháp luận cho các ngành khoa học pháp lý chuyên ngành khác. Nó trang bị cho người học một thế giới quan khoa học, dựa trên nền tảng học thuyết Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thông qua đó, người học có thể phân tích, lý giải các vấn đề chính trị-pháp lý phức tạp trong đời sống xã hội, từ đó vận dụng vào thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Việc nắm vững lý luận này là yêu cầu cần thiết đối với sinh viên, học viên các ngành khoa học xã hội, đặc biệt là những người hoạt động trong lĩnh vực báo chí, tuyên truyền và chính trị.

1.1. Xác định đối tượng nghiên cứu của khoa học pháp lý

Đối tượng nghiên cứu của lý luận về nhà nước và pháp luật là những vấn đề chung, có tính chất cơ sở về hai hiện tượng này. Khác với các ngành khoa học xã hội khác như triết học, kinh tế chính trị học hay xã hội học chỉ xem xét nhà nước và pháp luật dưới góc độ chuyên môn của mình, môn học này nghiên cứu chúng một cách đồng bộ. Nó tập trung vào mối quan hệ qua lại hữu cơ, quy định lẫn nhau giữa nhà nước và pháp luật. Đây là hạt nhân chính trị-pháp lý của kiến trúc thượng tầng trong xã hội có giai cấp. Điểm khác biệt thứ hai là môn học này chỉ nghiên cứu những thuộc tính cơ bản, những quy luật chung nhất về sự ra đời, tồn tại và phát triển của chúng. Các vấn đề cụ thể về tổ chức bộ máy nhà nước, quy phạm của từng ngành luật là đối tượng của các khoa học pháp lý chuyên ngành. Cụ thể hơn, các phạm trù trung tâm bao gồm: nguồn gốc nhà nước, bản chất nhà nước, chức năng, hình thức nhà nước, các kiểu nhà nước trong lịch sử, bộ máy nhà nước, nguồn gốc và bản chất của pháp luật, quy phạm pháp luật, quan hệ pháp luật, và ý thức pháp luật. Những khái niệm này tạo nên bộ khung lý thuyết nền tảng cho toàn bộ hệ thống luật học.

1.2. Các phương pháp luận Mác Lênin trong nghiên cứu

Phương pháp luận nền tảng của lý luận về nhà nước và pháp luật là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của học thuyết Mác-Lênin. Phương pháp luận này đòi hỏi phải xem xét nhà nước và pháp luật trong mối liên hệ mật thiết với cơ sở kinh tế và đời sống vật chất của xã hội. Nguồn gốc, sự tồn tại và phát triển của chúng suy cho cùng đều do cơ sở hạ tầng kinh tế quyết định. Đồng thời, cần nghiên cứu chúng trong tiến trình lịch sử cụ thể, tính đến các đặc điểm, hoàn cảnh đặc thù của mỗi xã hội ở từng giai đoạn. Ngoài phương pháp luận chung, môn học còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể. Phương pháp trừu tượng hóa giúp gạt bỏ những yếu tố bề ngoài, không ổn định để tìm ra bản chất và quy luật. Phương pháp phân tích và tổng hợp giúp chia nhỏ đối tượng để nghiên cứu từng bộ phận, sau đó liên kết chúng lại để có cái nhìn toàn thể. Phương pháp so sánh được dùng để đối chiếu các quy phạm, chế định, hệ thống pháp luật của các quốc gia khác nhau, từ đó rút ra những điểm tương đồng, khác biệt và những bài học kinh nghiệm. Phương pháp xã hội học cụ thể dựa vào các cuộc điều tra, thăm dò dư luận để đánh giá hiệu quả thực tiễn của các hiện tượng nhà nước và pháp luật.

II. Giải mã các học thuyết phi Mác xít về nguồn gốc nhà nước

Trước khi học thuyết Mác-Lênin ra đời, nhiều trường phái tư tưởng đã nỗ lực lý giải về nguồn gốc nhà nước. Mỗi học thuyết mang một thế giới quan và hệ tư tưởng riêng, phản ánh nhận thức và lợi ích của các giai cấp khác nhau trong lịch sử. Tuy có những giá trị nhất định, các học thuyết này thường chưa giải thích được một cách khoa học và triệt để nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự ra đời của nhà nước. Thuyết thần học là một trong những quan điểm cổ xưa nhất. Thuyết này cho rằng Thượng đế là đấng sáng tạo tối cao, đã sắp đặt mọi trật tự xã hội, trong đó có nhà nước. Quyền lực nhà nước được xem là siêu nhiên, vĩnh cửu và tất yếu. Do đó, việc phục tùng nhà nước là nghĩa vụ thiêng liêng. Quan điểm này nhằm bảo vệ và củng cố quyền lực cho giai cấp thống trị, đặc biệt là giới tăng lữ và quý tộc phong kiến. Một học thuyết phổ biến khác là thuyết gia trưởng. Thuyết này ví nhà nước như một gia đình mở rộng. Quyền lực của nhà vua được xem như quyền lực của người gia trưởng. Nhà nước là kết quả của sự phát triển tự nhiên từ gia đình, qua thị tộc, bộ lạc. Quan điểm này coi nhà nước là hiện tượng tồn tại trong mọi xã hội, làm lu mờ đi bản chất giai cấp của nó. Bên cạnh đó, các thuyết như thuyết bạo lực và thuyết tâm lý cũng đưa ra những lý giải riêng, nhưng thường phiến diện, chỉ tập trung vào một khía cạnh mà bỏ qua các yếu tố kinh tế - xã hội quyết định.

2.1. Phân tích thuyết khế ước xã hội và giá trị lịch sử

Thuyết khế ước xã hội là một học thuyết có tính cách mạng và tiến bộ lớn trong lịch sử tư tưởng. Các nhà tư tưởng tiêu biểu như Thomas Hobbes, John Locke, và Jean-Jacques Rousseau cho rằng nhà nước không phải do Thượng đế tạo ra mà là sản phẩm của một bản hợp đồng (khế ước) giữa những con người sống trong “trạng thái tự nhiên”. Để thoát khỏi tình trạng hỗn loạn, chiến tranh và bảo vệ các quyền tự nhiên (quyền sống, quyền tự do, quyền sở hữu), con người tự nguyện từ bỏ một phần quyền lực của mình để trao cho một tổ chức chung là nhà nước. Nhà nước có nghĩa vụ bảo vệ các quyền đó. Nếu nhà nước vi phạm khế ước, lạm dụng quyền lực, nhân dân có quyền lật đổ và thiết lập một nhà nước mới. Học thuyết này đã trở thành cơ sở tư tưởng cho các cuộc cách mạng tư sản, đả phá mạnh mẽ vào nền quân chủ chuyên chế dựa trên thuyết thần học. Tuy nhiên, nó vẫn mang tính duy tâm khi cho rằng nhà nước ra đời từ ý chí chủ quan của con người, chưa thấy được các tiền đề vật chất và mâu thuẫn giai cấp.

2.2. Luận điểm của thuyết bạo lực và thuyết tâm lý học

Thuyết bạo lực cho rằng nhà nước xuất hiện trực tiếp từ các cuộc chiến tranh chinh phục. Theo đó, một thị tộc hay một bộ tộc này sử dụng bạo lực để áp đặt ách thống trị lên một thị tộc, bộ tộc khác. Để duy trì sự nô dịch đó, thị tộc chiến thắng đã lập ra một bộ máy đặc biệt, đó chính là nhà nước. Quan điểm này đề cao vai trò của yếu tố bạo lực quân sự nhưng lại xem nhẹ nguyên nhân kinh tế và sự phân hóa xã hội từ bên trong. Trong khi đó, thuyết tâm lý lại giải thích nguồn gốc nhà nước từ nhu cầu tâm lý của con người. Các học giả của trường phái này cho rằng con người nguyên thủy luôn có tâm lý lệ thuộc, muốn được che chở và tuân theo sự dẫn dắt của các thủ lĩnh, giáo sĩ, những người được cho là siêu phàm. Nhà nước, vì thế, là một tổ chức của những “siêu nhân” có sứ mệnh lãnh đạo xã hội. Giống như các học thuyết phi Mác-xít khác, hai thuyết này đều có những hạn chế lịch sử và chưa phản ánh đầy đủ, khách quan quá trình hình thành nhà nước.

III. Bí quyết hiểu đúng nguồn gốc nhà nước theo Mác Lênin

Khác với các học thuyết trước đó, học thuyết Mác-Lênin khẳng định nhà nước là một phạm trù lịch sử. Nó không phải là hiện tượng vĩnh cửu, bất biến. Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội loài người phát triển đến một trình độ nhất định và sẽ tiêu vong khi những điều kiện khách quan cho sự tồn tại của nó không còn. Nguyên nhân sâu xa làm xuất hiện nhà nước bắt nguồn từ sự phát triển của lực lượng sản xuất trong lòng xã hội cộng sản nguyên thủy. Ban đầu, do công cụ lao động thô sơ, năng suất thấp, con người buộc phải sống chung, lao động chung và hưởng thụ thành quả một cách bình quân. Cơ sở kinh tế của xã hội này là chế độ sở hữu chung về tư liệu sản xuất. Tuy nhiên, khi công cụ lao động được cải tiến, đặc biệt là sự xuất hiện của công cụ kim loại, năng suất lao động tăng lên, tạo ra sản phẩm thặng dư. Điều này dẫn đến ba lần phân công lao động xã hội lớn, thúc đẩy kinh tế phát triển và làm nảy sinh chế độ tư hữu. Chế độ tư hữu là mầm mống phá vỡ trật tự xã hội cũ. Nó làm xuất hiện sự phân hóa giàu nghèo, dẫn đến sự hình thành các giai cấp có lợi ích đối kháng. Theo V.I. Lênin: “Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được”. Khi mâu thuẫn giai cấp trở nên gay gắt đến mức không thể dung hòa, giai cấp thống trị về kinh tế cần một công cụ để bảo vệ tài sản và đàn áp sự phản kháng của giai cấp bị trị. Tổ chức đó chính là nhà nước.

3.1. Sự tan rã của xã hội cộng sản nguyên thuỷ và thị tộc

Xã hội cộng sản nguyên thủy được tổ chức dựa trên đơn vị cơ sở là thị tộc. Trong thị tộc, mọi người đều bình đẳng, tự do, không có đặc quyền đặc lợi. Quyền lực được thực thi thông qua Hội đồng thị tộc, bao gồm tất cả các thành viên trưởng thành. Các thủ lĩnh, tù trưởng được bầu ra dựa trên uy tín và sự tín nhiệm, không có bộ máy cưỡng chế riêng. Quyền lực công cộng này hòa nhập với dân cư và phục vụ lợi ích của cả cộng đồng. Tuy nhiên, sự phát triển của kinh tế, sự ra đời của chế độ tư hữu và sự phân hóa giàu nghèo đã phá vỡ nền tảng của tổ chức thị tộc. Những người đứng đầu thị tộc lợi dụng chức vụ để chiếm đoạt của cải chung thành của riêng. Chiến tranh giữa các bộ lạc không còn nhằm mục đích tự vệ mà để cướp bóc tài sản và bắt tù binh làm nô lệ. Những mâu thuẫn nội tại này làm cho tổ chức thị tộc không còn phù hợp. Xã hội đòi hỏi một tổ chức mới, đủ mạnh để quản lý và giữ cho các cuộc xung đột giai cấp nằm trong một “trật tự”.

3.2. Ba hình thức cơ bản của sự xuất hiện nhà nước

Ph. Ăngghen, trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”, đã chỉ ra ba hình thức cơ bản của sự hình thành nhà nước. Thứ nhất là nhà nước Aten (Hy Lạp cổ đại), đây được coi là hình thức thuần túy và cổ điển nhất. Nhà nước Aten nảy sinh trực tiếp từ sự đối kháng giai cấp phát triển ngay trong lòng xã hội thị tộc. Thứ hai là nhà nước Rôma, là kết quả của cuộc đấu tranh giữa giới bình dân và giới quý tộc thị tộc. Thứ ba là nhà nước của người Giéc-manh, nảy sinh từ việc chinh phục các vùng lãnh thổ rộng lớn của Đế chế La Mã, tức là do yếu tố bạo lực và nhu cầu cai trị bên ngoài tác động. Ngoài ra, ở phương Đông, bao gồm cả Việt Nam, nhà nước ra đời sớm hơn do các nhu cầu đặc thù như trị thủy, chống ngoại xâm. Mặc dù sự phân hóa giai cấp chưa thực sự sâu sắc, nhu cầu quản lý các công việc chung của cộng đồng đã thúc đẩy việc hình thành một bộ máy quyền lực tập trung, bộ máy này nhanh chóng độc lập và thống trị xã hội.

IV. Cách xác định bản chất và đặc trưng cơ bản của nhà nước

Bản chất của nhà nước luôn là một vấn đề trung tâm và gây tranh cãi trong các khoa học xã hội. Theo học thuyết Mác-Lênin, nhà nước luôn mang trong mình hai thuộc tính cơ bản không thể tách rời: tính giai cấp và tính xã hội. Tính giai cấp là thuộc tính cơ bản và quyết định, thể hiện rõ nhất bản chất nhà nước. Nhà nước trước hết là một tổ chức quyền lực chính trị đặc biệt, một bộ máy cưỡng chế do giai cấp nắm quyền thống trị về kinh tế tổ chức ra. Nó là công cụ sắc bén nhất để duy trì sự thống trị, bảo vệ lợi ích của giai cấp cầm quyền và trấn áp sự phản kháng của các giai cấp, tầng lớp khác trong xã hội. Thông qua nhà nước, ý chí của giai cấp thống trị được hợp pháp hóa thành ý chí của nhà nước, buộc toàn xã hội phải tuân theo. Tuy nhiên, một nhà nước sẽ không thể tồn tại lâu dài nếu chỉ phục vụ lợi ích của một nhóm thiểu số. Do đó, nhà nước còn phải thực hiện vai trò xã hội. Nó giải quyết những vấn đề chung của cộng đồng, duy trì trật tự, ổn định, quản lý kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế. Vai trò xã hội giúp làm dịu bớt các mâu thuẫn giai cấp và tạo ra cơ sở cho sự tồn tại, phát triển của chính nó. Mức độ thể hiện hai thuộc tính này thay đổi tùy thuộc vào từng kiểu nhà nước và giai đoạn lịch sử cụ thể.

4.1. 5 dấu hiệu đặc trưng phân biệt nhà nước với thị tộc

So với tổ chức quyền lực trong xã hội thị tộc, nhà nước có những dấu hiệu đặc trưng riêng biệt. Thứ nhất, nhà nước thiết lập một quyền lực công cộng đặc biệt, tách rời khỏi xã hội và không còn hòa nhập với dân cư. Quyền lực này được thực thi bởi một lớp người chuyên làm nhiệm vụ quản lý, hình thành nên bộ máy nhà nước. Thứ hai, nhà nước phân chia dân cư theo lãnh thổ thành các đơn vị hành chính (tỉnh, huyện, xã) để quản lý, thay vì theo huyết thống như thị tộc. Thứ ba, nhà nước có chủ quyền quốc gia. Đây là quyền tối cao của nhà nước trong phạm vi lãnh thổ và quyền độc lập trong quan hệ quốc tế. Thứ tư, nhà nước là tổ chức duy nhất có quyền ban hành pháp luật và sử dụng các biện pháp cưỡng chế để đảm bảo pháp luật được thực thi. Pháp luật là công cụ quản lý xã hội hiệu quả nhất. Thứ năm, nhà nước quy định và thu các loại thuế dưới hình thức bắt buộc để nuôi dưỡng bộ máy nhà nước và chi tiêu cho các hoạt động công.

4.2. Định nghĩa nhà nước theo quan điểm khoa học pháp lý

Từ việc phân tích nguồn gốc, bản chất và các đặc trưng, có thể đưa ra một định nghĩa khoa học về nhà nước. Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, một bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý đặc biệt. Mục đích của nó là nhằm duy trì trật tự xã hội, thực hiện việc bảo vệ địa vị và lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội. Định nghĩa này nêu bật được cả tính giai cấp (bộ máy cưỡng chế, bảo vệ địa vị giai cấp thống trị) và tính xã hội (thực hiện chức năng quản lý, duy trì trật tự xã hội). Nó cho thấy nhà nước là một hiện tượng phức tạp, vừa là công cụ thống trị, vừa là tổ chức quản lý chung không thể thiếu trong xã hội có giai cấp và còn tồn tại mâu thuẫn.

V. Top các kiểu và hình thức nhà nước trong lịch sử nhân loại

Lịch sử xã hội loài người đã trải qua nhiều kiểu nhà nước và hình thức nhà nước khác nhau. Việc phân loại chúng giúp nhận thức sâu sắc hơn về quá trình phát triển của nhà nước và pháp luật. Kiểu nhà nước là một phạm trù chỉ tổng thể các dấu hiệu cơ bản, đặc trưng cho bản chất giai cấp và vai trò xã hội của nhà nước trong một hình thái kinh tế-xã hội nhất định. Cơ sở để phân chia kiểu nhà nước chính là hình thái kinh tế-xã hội, trong đó yếu tố quyết định là quan hệ sản xuất thống trị. Tương ứng với bốn hình thái kinh tế-xã hội có giai cấp, lịch sử đã tồn tại bốn kiểu nhà nước: nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản và nhà nước xã hội chủ nghĩa. Ba kiểu nhà nước đầu tiên có điểm chung là đều được xây dựng trên cơ sở chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và đều là công cụ chuyên chính của giai cấp bóc lột. Nhà nước xã hội chủ nghĩa có bản chất khác biệt căn bản, được xây dựng trên chế độ công hữu. Sự thay thế kiểu nhà nước cũ bằng một kiểu nhà nước mới tiến bộ hơn là một quy luật tất yếu của lịch sử, thường diễn ra thông qua các cuộc cách mạng xã hội. Trong khi đó, hình thức nhà nước lại chỉ cách thức tổ chức và phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước, bao gồm ba yếu tố: hình thức chính thể, hình thức cấu trúc nhà nước và chế độ chính trị.

5.1. So sánh hình thức chính thể quân chủ và cộng hoà

Hình thức chính thể là cách thức tổ chức các cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và mối quan hệ giữa chúng. Có hai dạng chính thể cơ bản là chính thể quân chủ và chính thể cộng hòa. Trong chính thể quân chủ, quyền lực nhà nước tối cao tập trung toàn bộ hoặc một phần trong tay người đứng đầu nhà nước (vua, hoàng đế) theo nguyên tắc thừa kế. Chính thể này có hai dạng: quân chủ tuyệt đối (quyền lực của vua là vô hạn) và quân chủ hạn chế (quyền lực của vua bị giới hạn bởi một cơ quan khác như nghị viện). Ngược lại, trong chính thể cộng hòa, quyền lực tối cao thuộc về một cơ quan được bầu ra trong một thời gian nhất định. Các biến thể phổ biến của chính thể này bao gồm cộng hòa tổng thống (tổng thống vừa là nguyên thủ quốc gia, vừa đứng đầu hành pháp) và cộng hòa đại nghị (nghị viện thành lập chính phủ và chính phủ chịu trách nhiệm trước nghị viện).

5.2. Tìm hiểu hình thức cấu trúc và chế độ chính trị

Hình thức cấu trúc nhà nước là sự tổ chức nhà nước theo các đơn vị hành chính lãnh thổ và mối quan hệ giữa trung ương với địa phương. Có hai hình thức cấu trúc chính: nhà nước đơn nhất và nhà nước liên bang. Nhà nước đơn nhất có một chủ quyền chung, một hệ thống cơ quan nhà nước và một hệ thống pháp luật thống nhất từ trung ương xuống địa phương (ví dụ: Việt Nam, Pháp). Nhà nước liên bang là sự liên kết của hai hay nhiều nhà nước thành viên, có hai hệ thống cơ quan quyền lực và hai hệ thống pháp luật (ví dụ: Mỹ, Đức). Cuối cùng, chế độ chính trị là tổng thể các phương pháp, thủ đoạn mà giai cấp cầm quyền sử dụng để thực hiện quyền lực nhà nước. Về cơ bản, có hai phương pháp chính: phương pháp dân chủ (thừa nhận sự tham gia của người dân vào quản lý nhà nước) và phương pháp phản dân chủ (độc tài, quân phiệt, phát xít).

VI. Phân tích kinh điển về nhà nước chủ nô và phong kiến

Nhà nước chủ nô là kiểu nhà nước đầu tiên trong lịch sử, ra đời trên cơ sở tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy. Cơ sở kinh tế của nó là chế độ sở hữu của chủ nô đối với tư liệu sản xuất và cả người nô lệ. Do đó, bản chất nhà nước chủ nô là công cụ chuyên chính tàn bạo của giai cấp chủ nô để duy trì sự thống trị và đàn áp không giới hạn đối với giai cấp nô lệ. V.I. Lênin khẳng định nhà nước chủ nô là “một bộ máy đem lại cho chủ nô quyền lực và khả năng cai trị tất cả những người nô lệ”. Chức năng đối nội chủ yếu là bảo vệ sở hữu của chủ nô và trấn áp các cuộc nổi dậy của nô lệ bằng bạo lực công khai. Chức năng đối ngoại đặc trưng là tiến hành chiến tranh xâm lược để cướp bóc đất đai, tài sản và bắt thêm tù binh làm nô lệ. Nhà nước phong kiến là bước phát triển tiếp theo, ra đời thay thế nhà nước chủ nô. Cơ sở kinh tế là chế độ sở hữu của địa chủ đối với ruộng đất. Người nông dân bị lệ thuộc vào địa chủ thông qua địa tô. Về bản chất, đây vẫn là công cụ chuyên chính của giai cấp địa chủ phong kiến. Quyền lực nhà nước thường liên kết chặt chẽ với thần quyền (tôn giáo) để tạo ra một chế độ cai trị chuyên chế, đàn áp nông dân cả về vật chất lẫn tinh thần. Tuy nhiên, so với nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến đã có những tiến bộ nhất định trong việc thừa nhận tư cách con người của người nông dân và thực hiện các chức năng xã hội.

6.1. Các hình thức nhà nước điển hình của chế độ chủ nô

Hình thức nhà nước chủ nô khá đa dạng. Ở phương Đông, hình thức phổ biến là chính thể quân chủ chuyên chế, nơi toàn bộ quyền lực tập trung trong tay vua và được cha truyền con nối. Ở phương Tây, các hình thức phức tạp hơn đã tồn tại. Cộng hòa dân chủ Aten là một ví dụ, nơi các cơ quan quyền lực được bầu ra. Tuy nhiên, đây là nền dân chủ hạn hẹp, chỉ dành cho các công dân nam tự do, loại trừ phụ nữ và nô lệ. Cộng hòa quý tộc ở Spác và La Mã cổ đại lại trao quyền lực cho giới quý tộc giàu có. Hội nghị trưởng lão hay Viện nguyên lão là cơ quan quyền lực tối cao, quyết định mọi vấn đề trọng đại. Về cấu trúc, các nhà nước chủ nô chủ yếu là nhà nước đơn nhất. Chế độ chính trị đặc trưng bởi việc sử dụng bạo lực công khai, tàn bạo để đàn áp nô lệ.

6.2. Đặc điểm cơ bản của nhà nước phong kiến trung ương

Hình thức nhà nước phong kiến phổ biến nhất là chính thể quân chủ. Quá trình phát triển của nó ở châu Âu thường trải qua hai giai đoạn chính: quân chủ phân quyền cát cứ và quân chủ trung ương tập quyền. Trong thời kỳ phân quyền, quyền lực trung ương của nhà vua rất yếu, quyền lực thực tế nằm trong tay các lãnh chúa địa phương, mỗi người cai trị một vùng lãnh thổ gần như một quốc gia riêng. Đến giai đoạn trung ương tập quyền, quyền lực được tập trung mạnh vào tay vua, xóa bỏ tình trạng cát cứ, hình thành một quốc gia thống nhất. Nguyên nhân của sự chuyển biến này là do sự phát triển của kinh tế hàng hóa và sự ủng hộ của tầng lớp thị dân mới nổi. Chế độ chính trị của nhà nước phong kiến về cơ bản là độc tài, chuyên chế. Nhà nước sử dụng bạo lực và kết hợp với hệ tư tưởng tôn giáo để duy trì sự thống trị, buộc người dân phải phục tùng tuyệt đối.

Nội dung chính

Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật (xuất bản tái bản tháng 11 năm 2003) do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành, được biên soạn bởi tập thể giảng viên Khoa Nhà nước và Pháp luật thuộc Phân viện Báo chí và Tuyên truyền (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), dưới sự chủ biên của TS. Dương Thị Hưởng cùng các tác giả: TS. Trần Xuân Học, ThS. Đào Thị Thông, ThS. Tào Thị Yến, CN. Nguyễn Doãn Cương, CN. Trần Quang Hiển và CN. Nguyễn Văn Thịnh.

Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành khoa học xã hội, chính trị học và pháp lý, môn học Lý luận về Nhà nước và Pháp luật giữ vị trí môn cơ sở, đóng vai trò phương pháp luận cho toàn bộ hệ thống các khoa học pháp lý chuyên ngành và ứng dụng.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống khái niệm, phạm trù cơ bản về nguồn gốc, bản chất, chức năng, hình thức và quy luật vận động của hai hiện tượng thượng tầng kiến trúc là nhà nước và pháp luật; đồng thời hình thành cơ sở lý luận để nhận thức đường lối, chính sách xây dựng Nhà nước và hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu trên nền tảng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh. Cấu trúc nội dung được thiết kế theo trật tự logic: đi từ khái quát lý luận chung, phân tích nguồn gốc và bản chất của nhà nước, cho đến khảo sát các kiểu nhà nước cụ thể trong lịch sử nhân loại.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ phương pháp luận khái quát đến các phân tích lịch sử - cụ thể:

• Phần Mở đầu: Khái quát chung về lý luận nhà nước và pháp luật: Xác định đối tượng nghiên cứu là những vấn đề chung, có tính chất cơ sở; phân tích 2 đặc trưng phân biệt môn học với các khoa học xã hội khác (nghiên cứu đồng thời mối quan hệ qua lại hữu cơ giữa nhà nước và pháp luật; nghiên cứu các thuộc tính, bản chất, quy luật chung nhất); làm rõ 5 phương pháp nghiên cứu cụ thể và vị trí của môn học trong mối liên hệ với Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị học, Chính trị học và hệ thống luật học.
• Chương I: Nguồn gốc, bản chất, hình thức và kiểu nhà nước: Phân tích sự hình thành nhà nước từ sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy qua 3 lần phân công lao động xã hội lớn; đối chiếu các học thuyết phi Mác-xít (thần học, gia trưởng, khế ước xã hội, bạo lực, tâm lý); trình bày 3 hình thức xuất hiện nhà nước phương Tây (Aten, Rôma, Giéc-manh) và đặc thù phương Đông cổ đại/Việt Nam; phân tích bản chất giai cấp và bản chất xã hội; định vị 5 dấu hiệu đặc trưng của nhà nước; phân loại 4 kiểu nhà nước và giải cấu trúc hình thức nhà nước thành 3 yếu tố (hình thức chính thể, hình thức cấu trúc, chế độ chính trị).
• Chương II: Các kiểu nhà nước chủ nô, phong kiến và tư sản:
  • Nhà nước chủ nô: Phân tích cơ sở kinh tế dựa trên quyền sở hữu tư liệu sản xuất và nô lệ; phân định chế độ nô lệ cổ điển phương Tây (Hy Lạp, La Mã) và chế độ nô lệ gia trưởng phương Đông; hệ thống hóa các chức năng đối nội (bảo vệ sở hữu, trấn áp bạo lực/tinh thần, quản lý kinh tế - xã hội/thủy lợi) và chức năng đối ngoại (chiến tranh xâm lược, phòng thủ); mô tả các mô hình tổ chức bộ máy và chính thể (quân chủ chuyên chế phương Đông, cộng hòa dân chủ Aten, cộng hòa quý tộc Spác và La Mã).
  • Nhà nước phong kiến: Trình bày cơ sở kinh tế dựa trên chế độ sở hữu đất đai của địa chủ và bóc lột địa tô đối với nông dân; liên minh giữa quyền lực nhà nước phong kiến với thần quyền tôn giáo; các chức năng kinh tế - xã hội (trị thủy, đê điều, khai hoang); quá trình tiến hóa của hình thức quân chủ từ phân quyền cát cứ sang trung ương tập quyền; ghi nhận các trường hợp cấu trúc đặc thù như liên bang phong kiến Gugenôtếp tại Pháp thế kỷ XVI.

Tiến trình phát triển logic của nội dung:
[Cơ sở phương pháp luận & Phạm trù nền tảng] 
   └──> [Quy luật hình thành, Bản chất & Dấu hiệu nhà nước] 
          └──> [Khảo sát các Kiểu và Hình thức nhà nước trong lịch sử]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội: Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng (quan hệ sản xuất) và kiến trúc thượng tầng (nhà nước, pháp luật, hệ tư tưởng).
• Nguyên lý về nguồn gốc và bản chất nhà nước: Luận điểm của Ph.Ăngghen trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước và V.I. Lênin về nhà nước như một sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa.
• Khung phân tích hình thức nhà nước: Ma trận 3 yếu tố gồm:
  1. Hình thức chính thể: Quân chủ (tuyệt đối, hạn chế) và Cộng hòa (dân chủ, quý tộc; cộng hòa tổng thống, cộng hòa đại nghị, cộng hòa hỗn hợp).
  2. Hình thức cấu trúc: Nhà nước đơn nhất và Nhà nước liên bang.
  3. Chế độ chính trị: Phương pháp dân chủ và phương pháp phản dân chủ.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích lý luận: Vận dụng phương pháp duy vật lịch sử để nhận diện bản chất giai cấp và bản chất xã hội của các thiết chế quyền lực.
• Kỹ năng so sánh thể chế: Đối chiếu các mô hình chính thể (Aten, Spác, La Mã, mô hình tổng thống Hoa Kỳ, đại nghị Đức/Ý, hỗn hợp Pháp) và cấu trúc nhà nước (đơn nhất như Việt Nam/Lào/Ba Lan; liên bang như Hoa Kỳ/Đức/Ấn Độ).
• Kỹ năng giải mã văn bản học thuật: Đọc hiểu, trích dẫn và phân tích các văn bản kinh điển chính trị - xã hội và văn bản quy phạm pháp luật.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp tiếp cận sư phạm kết hợp giữa diễn giải lý luận trừu tượng với đối chiếu cứ liệu lịch sử cụ thể.

Khung phương pháp nghiên cứu và học tập tích hợp

Tài liệu hướng dẫn người học sử dụng đồng bộ 5 phương pháp nghiên cứu chuyên biệt được trình bày trong Phần Mở đầu:

• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Gạt bỏ các hiện tượng bề ngoài, không ổn định để nhận thức quy luật vận động nội tại của nhà nước và pháp luật.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Tách cấu trúc nhà nước thành các bộ phận cấu thành (chính thể, cấu trúc, chế độ chính trị, bộ máy) và liên kết lại trong một chỉnh thể thống nhất.
• Phương pháp xã hội học cụ thể: Khảo sát, điều tra thực tế và thăm dò ý kiến xã hội về sự vận hành của các thiết chế công quyền.
• Phương pháp so sánh pháp lý: Đối chiếu các quy phạm, chế định, ngành luật và hệ thống pháp luật giữa các quốc gia để nhận diện tính quy luật và đặc thù.

       Cơ sở phương pháp luận: Duy vật biện chứng & Duy vật lịch sử
                                    │
    ┌───────────────┬───────────────┼───────────────┬───────────────┐
    ▼               ▼               ▼               ▼               ▼
Trừu tượng hóa  Phân tích       Tổng hợp       Xã hội học cụ thể  So sánh

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

Người học được yêu cầu:

1. Đọc và phân tích các luận điểm trong các tác phẩm kinh điển được trích dẫn (như Toàn tập V.I. Lênin, các công trình của Ph.Ăngghen).
2. Tự lập bảng so sánh các kiểu nhà nước (chủ nô, phong kiến, tư sản, xã hội chủ nghĩa) dựa trên các tiêu chí: cơ sở kinh tế, kết cấu giai cấp, phương thức thực hiện quyền lực, chức năng đối nội và đối ngoại.
3. Liên hệ lý luận với thực tiễn lịch sử lập hiến và tổ chức bộ máy nhà nước tại Việt Nam qua các thời kỳ.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Bổ sung và chuẩn hóa nội dung lý luận: Lần tái bản năm 2003 đã sửa đổi các hạn chế của ấn bản trước, tăng cường các nội dung lý luận về quan điểm, đường lối xây dựng Nhà nước và hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời kỳ mới.
• Phân định ranh giới học thuật rõ ràng: Giáo trình xác lập rõ phạm vi nghiên cứu của Lý luận về Nhà nước và Pháp luật trong tương quan với các ngành khoa học liên ngành:
  • Khác với Triết học Mác - Lênin: Không nghiên cứu quy luật chung của toàn bộ tự nhiên, xã hội và tư duy mà chỉ khu biệt vào các quy luật đặc thù của hiện tượng nhà nước và pháp luật.
  • Khác với Kinh tế chính trị học Mác - Lênin: Tập trung vào kiến trúc thượng tầng chính trị - pháp lý thay vì cơ sở hạ tầng kinh tế.
  • Khác với Chính trị học: Nghiên cứu nhà nước và pháp luật như hạt nhân pháp lý của hệ thống chính trị thay vì toàn bộ các quá trình chính trị rộng lớn.
  • Đóng vai trò phương pháp luận cho các khoa học pháp lý chuyên ngành (Luật Dân sự, Luật Hình sự, Luật Hành chính...) và các khoa học pháp lý ứng dụng.
• Tích hợp tri thức lịch sử đa dạng: Khảo sát nguồn gốc nhà nước không chỉ theo mô hình phương Tây kinh điển mà bổ sung phân tích sự ra đời sớm của nhà nước phương Đông và Nhà nước cổ đại Việt Nam (thế kỷ VII - VI TCN) do nhu cầu trị thủy, thủy lợi và chống ngoại xâm.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học viên, sinh viên đại học và cao học: Tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên Phân viện Báo chí và Tuyên truyền (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) thuộc các chuyên ngành Báo chí, Tuyên truyền, Chính trị học, Triết học, Xã hội học, Xuất bản.
• Sinh viên các cơ sở đào tạo luật: Tài liệu nhập môn cung cấp hệ thống khái niệm nền tảng trước khi học các môn luật thực định.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành hoặc học song song các môn: Triết học Mác - Lênin, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học và Lịch sử văn minh thế giới/Lịch sử Việt Nam.
• Giảng viên và nghiên cứu viên: Làm khung tài liệu chuẩn để soạn giảng bài học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, đồng thời làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu về khoa học pháp lý và khoa học chính trị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu phục vụ trực tiếp cho học viên, sinh viên các khối ngành lý luận chính trị, báo chí, truyền thông, chính trị học và luật học; đồng thời cung cấp kiến thức nền tảng cho cán bộ làm công tác tư tưởng, pháp lý và quản lý nhà nước.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?

Người đọc cần nắm vững các nguyên lý cơ bản của Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (các cặp phạm trù, quy luật biện chứng, lý thuyết cơ sở hạ tầng - kiến trúc thượng tầng) và các khái niệm cơ bản của Kinh tế chính trị học (phương thức sản xuất, quan hệ sở hữu).

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình chuyên ngành luật khác?

Giáo trình nghiên cứu đồng thời cả hai hiện tượng nhà nước và pháp luật trong mối quan hệ hữu cơ ở cấp độ trừu tượng hóa và khái quát hóa cao nhất, cung cấp hệ thống phạm trù công cụ cho các ngành khoa học pháp lý chuyên ngành.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Cần đọc kỹ Phần Mở đầu để nắm vững hệ phương pháp luận; theo dõi mạch phát triển từ nguồn gốc, bản chất, dấu hiệu đến kiểu và hình thức nhà nước; kết hợp tra cứu các tác phẩm kinh điển của Ph.Ăngghen và V.I. Lênin được trích dẫn trong văn bản.

5. Những tài liệu bổ trợ nào cần được tham khảo kèm theo?

Cần tham khảo tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước (Ph.Ăngghen), tác phẩm Nhà nước và cách mạng (Lênin Toàn tập), các văn kiện Đại hội Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Hiến pháp Việt Nam hiện hành.

---

Kết luận

Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật (NXB Chính trị quốc gia, 2003) do TS. Dương Thị Hưởng chủ biên là công trình học thuật cung cấp hệ thống tri thức nền tảng về các quy luật phát sinh, phát triển, bản chất và hình thức của nhà nước và pháp luật dưới góc độ chủ nghĩa Mác - Lênin.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững phương pháp luận và các khái niệm công cụ, chuyển tiếp sang phân tích lịch sử các kiểu nhà nước (chủ nô, phong kiến, tư sản, xã hội chủ nghĩa), trước khi đi sâu vào hệ thống các ngành luật chuyên ngành và thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mưvren # 340/341 | hp seo GIA HỒ CHÍ MINH GIAO VIEN BAO CHI VATUYEN TRUYEN 2003 OA NHA NUGC VA PHAP LUAT 20117679 ae Lái GIAO TRÌNH LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LỊ (TAIBAN) Giáo trình lý luận \ XUAT BAN CHINH TRI QUOC GIA INWU 20117679 GIAO TRINH LY LUAN VE NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH PHAN VIEN BAO CHI VA TUYEN TRUYEN KHOA NHA NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT GIÁO TRÌNH LYLUANVE - NHA NUOC VA PHAP LUAT (TAI BAN) NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA Hà Nội - 2003 TẬP THỂ TÁC GIẢ. Dương Thị Hưởng (Chủ biên) TS. Trần Xuân Học Ths. Đào Thị Thông - The.

Tào Thị Yến CN. Nguyễn Doãn Cương CN. Trần Quang Hiển. Nguyén Van Thịnh LOI NHA XUAT BAN Hiện nay nhiệm vụ nghiên cứu, học tập nâng cao trình độ nhận thức lý luận về nhà nước và pháp luật, nhất là những vấn đề về quan điểm, đường lối xây dựng nhà nước và hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam đang là nhu cầu hết sức cần thiết.

Nhằm góp phần cung cấp tài liệu học tập, nghiên cứu về vấn để này cho học viên, sinh viên Phân viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia tái bản Giáo trình Lý luận về nhà nước và pháp luật do tập thể tác giả Khoa Nhà nước và Pháp luật (Phân viện Báo chí và Tuyên truyền) biên soạn, tiến sĩ Dương Thị Hưởng chủ biên. Dựa trên cơ sở học thuyết Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về nhà nước và pháp luật, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các nước khác về vấn để này, cuốn sách đã cung cấp hệ thống kiến thức cơ bản nhất về Nhà nước và pháp luật. Ö lần tái bản này, chúng tôi đã bổ sung và sửa chữa một số hạn chế của lần xuất bản trước song khó tránh khỏi thiếu sót. Nhà xuất bản và tập thể tác giả mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc.

Tháng 11 năm 2003 NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA PHAN MO DAU ; KHAI QUAT CHUNG VE LY LUAN NHA NUGC VA PHAP LUAT L DOI TUGNG NGHIÊN CỨU CỦA LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Lý luận về nhà nước và pháp luật là khoa học nghiên cứu những vấn đề chung có tính chất cơ sở về nhà nước và pháp luật. Trong xã hội có giai cấp, nhà nước và pháp luật là những hiện tượng trung tâm của kiến trúc thượng tầng, do ' vậy những vấn đề về nhà nước và” pháp luật giữ vị trí quan trọng của đời sống chính trị xã hội và của đấu tranh chính trị. Trong thời đại ngày nay, nhà nước và pháp luật có tác động vô cùng to lớn đến sự phát triển của kinh tế, của đời sống vật chất, văn hoá tỉnh thân của con người, điều tiết lợi ích của các tầng lớp, nhóm người khác nhau trong xã hội, bảo vệ trật tự, kỷ cương, duy trì sự ổn định xã hội. Vấn đề nhà nước và pháp luật được rất nhiều ngành khoa học xã hội nghiên cứu như triết học, kinh tế học chính trị, chủ nghĩa xã hội khoa học, sử học, hành chính học, xã hội học, chính trị học v.

Nhà nước và pháp luật còn là đối tượng nghiên cứu cơ bản của các ngành khoa học pháp 7 lý như lịch sử nhà nước và pháp luật, các khoa học pháp lý chuyên ngành, các khoa học pháp lý ứng dụng. Song các ngành khoa học xã hội chỉ nghiên cứu nhà nước và pháp luật dưới góc độ của mình còn các khoa học pháp lý nghiên cứu riêng về một số vấn để, một lĩnh vực của hai hiện tượng nhà nước và pháp luật. Lý luận về nhà nước và pháp luật là môn học chuyên nghiên cứu đồng thời cả hai hiện tượng nhà nước và pháp luật, nhưng chỉ nghiên cứu những nét chung, cơ bản nhất. Theo quan điểm phổ biến hiện nay, lý luận về nhà nước và pháp luật khác với các khoa học xã hội và khoa học pháp lý chuyên ngành ở hai điểm sau đây: Thứ nhất, nó nghiên cứu đồng thời nhà nước và pháp luật trong mối quan hệ qua lại hữu cơ với nhau.

Nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng xã hội khác nhau, có những đặc điểm riêng, song chúng có mối quan hệ chặt chế với nhau, có cùng số phận lịch sử, quy định lẫn nhau, là yếu tố cơ bản tạo thành hạt nhân chính trị pháp lý của kiến trúc thượng tầng của xã hội có giai cấp. Nhà nước không thể tổn tại thiếu pháp luật và ngược lại. Chính mối liên hệ khách quan bên trong của hai hiện tượng này quy định nhu cầu nghiên cứu chúng chung trong một khoa học và điều đó giúp cho việc nhận thức về chúng chính xác nhất. Thứ hai, lý luận về nhà nước và pháp luật nghiên cứu những thuộc tính cơ bản chung nhất của nhà nước và pháp luật, bản chất, vai trò xã hội, những quy luật cơ bản, đặc thù của sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của chúng.

Trong rất nhiều vấn đề phức tạp và phong phú của hai hiện tượng nhà nước và pháp luật, lý luận nhà nước và 8 pháp luật chỉ nghiên cứu những vấn đề cơ bản, khái quát nhất. Chẳng hạn như các vấn đề nguồn gốc, bản chất, chức. - năng, hình thức các kiểu nhà nước và pháp luật v. Những vấn đề cụ thể về nhà nước và pháp luật là đối tượng của các khoa học pháp lý chuyên ngành.

Như vậy, đối tượng nghiên cứu của lý luận về nhà nước và pháp luật đó là các phạm trù, khái niệm như nguồn gốc, bản chất, đặc trưng. về nhà nước và pháp luật. Ở mức độ cụ thể hơn, đó là các phạm trù, khái niệm về nhà nước và pháp luật. TI- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Phương pháp nghiên cứu của một môn khoa học là tổng thể các cách thức để tiếp cận và tìm hiểu đối tượng được nghiên cứu.

Phương pháp luận của lý luận về nhà nước và pháp luật cũng như của các khoa học xã hội khác ở nước ta, là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đó là phương pháp luận Mác-Lênin Nhà nước và pháp luật là những hiện tượng cơ bản của đời sống xã hội, chúng phát sinh, phát triển cùng với sự tiến hoá của xã hội loài người. Quá trình tiến hoá đó, suy cho cùng, đều dựa trên cơ sở của đời sống vật chất, đồng thời chúng liên hệ chặt chẽ với nhau và liên hệ mật thiết với mọi hiện tượng tự nhiên và xã hội khác. Do đó phương pháp luận Mác-Lênin đòi hỏi phải xem xét vấn đề nhà nước và pháp luật theo những nguyên tắc căn bản sau: Xem xét nhà nước và pháp luật trong mối quan hệ với đời sống vật chất của xã hội loài người. Chủ nghĩa Mác- Lênin tìm thấy nguồn gốc xuất.

hiện, sự tổn tại và phát triển của xã hội cũng như nhà nước và pháp luật trong cơ sở kinh tế. Đồng thời quan điểm này cũng đòi hỏi phải xem xét nhà nước và pháp luật trong mối quan hệ qua lại gắn bó hữu cơ với nhau, trong sự phát triển và biến đổi với những mâu thuẫn vốn có của chúng. Nghiên cứu nhà nước và pháp luật trong tiến trình phát triển lịch sử cụ thể của chúng, nghĩa là phải tính đến tất cả những đặc điểm và hoàn cảnh lịch sử đặc thù của xã hội trong từng giai đoạn theo thời gian và tác động tới sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của nhà nước và pháp luật từ trước đến nay. Mặt khác, phải gắn việc nghiên cứu nhà nước và pháp luật với những nhu câu của thực tiễn, với thực tiễn đời sống xã hội và hoạt động của nhà nước, trong đó có thực tiễn hoạt động xây dựng pháp luật và thực hiện pháp luật.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể của lý luận về nhà nước và pháp luật là các cách thức cụ thể được dùng để tiếp cận, ngbiên cứu những vấn đề về nhà nước và pháp luật Lý luận về nhà nước và pháp luật sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: Trừu tượng hoá, phân tích, tổng hợp, xã hội học cụ thể và so sánh. Phương pháp trừu tượng hoá: Bằng sự trừu tượng hoá, tư duy tạm gạt sang một bên những hiện tượng bề ngoài, 10 không ổn định để tìm ra cái bản chất, các quy luật của đối tượng nghiên cứu. Phương pháp phân tích uà phương pháp tổng hợp: Phân tích là việc tách cái toàn thể thành những bộ phận cấu thành đơn giản để nghiên cứu. Tổng hợp là liên kết các bộ phận riêng lẻ để tìm ra những mối liên hệ cơ bản của chúng và nhận thức được sự vật trong một chỉnh thể thống nhất.

Phương pháp xõ hội học cụ thể: Dựa trên kết quả các cuộc điều tra xã hội cụ thể, thăm dò dư luận xã hội về những hiện tượng nhà nước và pháp luật. Phương pháp so sánh: Là nghiên cứu bằng so sánh các quy phạm pháp luật, các chế định pháp luật, các ngành luật trong hệ thống pháp luật của một số quốc gia. Từ đó rút ra những điều hợp lý hoặc mâu thuẫn. Nghiên cứu so sánh còn bao gồm việc so sánh từng bộ phận hoặc cả hệ thống pháp luật của các quốc gia.

Từ đó có được những điểm đặc thù và những điểm tiến bộ có thể tiếp thu. Trong nghiên cứu các hiện tượng về nhà nước và pháp luật còn sử dụng tổng thể các phương pháp nghiên cứu nói trên và phải dựa trên nền tang phương pháp luận Mác-Lênïn. II- VỊ TRÍ CỦA LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRONG HỆ THỐNG CÁC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ TRONG CAC KHOA HỌC PHÁP LÝ. Lý luận về nhà nước và pháp luật trong hệ thống các khoa học xã hội Lý luận về nhà nước và pháp luật có quan hệ với tat ca 11 những ngành khoa học nghiên cứu về những khía cạnh khác nhau của xã hội loài người.

Trong đó, đặc biệt là các mối liên hệ với triết học, kinh tế chính trị học Mác- Lênin và chính trị học. - Triết học Mác-Lênin: Là khoa học nghiên cứu những quy luật chung nhất của quá trình phát sinh, tổn tại và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Triết học Mác-Lênin là cơ sở phương pháp luận cho lý luận về nhà nước và pháp luật. Nó cung cấp hệ thống các khái niệm, phạm trù cho lý luận về nhà nước và pháp luật.