Giáo trình Luật Thương mại Tập 1 - Chương 4: Pháp luật về Doanh nghiệp Nhà nước

Giáo trình luật học về luật thương mại tập 1 phần 2, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Đề tài: Giáo Trình Luật Thương Mại Tập 1 Phần 2

Mục lục chi tiết

• 4. CHƯƠNG 4: PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 4.1. Khái niệm và phân loại doanh nghiệp nhà nước
• 4.1.1. Khái niệm doanh nghiệp nhà nước
• 4.1.2. Phân loại doanh nghiệp nhà nước
• 4.1.2.1. Dựa theo hình thức tổ chức
• 4.1.2.2. Dựa theo cơ cấu chủ sở hữu của doanh nghiệp
• 4.1.2.3. Dựa theo mô hình quản trị
• 4.2. Hệ thống pháp luật về doanh nghiệp nhà nước
• 4.3. Nội dung cơ bản của pháp luật hiện hành về công ty nhà nước
• 4.3.1. Thành lập công ty nhà nước

Tóm tắt

I. Khám phá Giáo trình Luật Thương mại Doanh nghiệp Nhà nước

Giáo trình Luật Thương mại tập 1, đặc biệt là phần 2 về các chủ thể kinh doanh, là một tài liệu luật thương mại nền tảng cho sinh viên luật tại các trường hàng đầu như Đại học Luật Hà Nội và Đại học Luật TPHCM. Nội dung này tập trung phân tích sâu về Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), một chủ thể kinh tế đặc biệt, giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Việc nghiên cứu lịch sử hình thành, khái niệm và các đặc điểm pháp lý cơ bản của DNNN không chỉ giúp hiểu rõ khung pháp lý của Luật Thương mại Việt Nam mà còn là chìa khóa để giải quyết các câu hỏi nhận định đúng sai phức tạp. Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ Sắc lệnh 104/SL năm 1948 với tên gọi "doanh nghiệp quốc gia" đến các quy định trong Luật Doanh nghiệp nhà nước 1995, 2003 và sau này là Luật Doanh nghiệp 2020, quan niệm pháp lý về DNNN đã có những thay đổi sâu sắc. Ban đầu, DNNN được hiểu là doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ. Tuy nhiên, với sự hội nhập và tự do hóa thương mại, khái niệm này đã được mở rộng. Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 định nghĩa DNNN là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chi phối. Điều này cho phép DNNN tồn tại dưới nhiều hình thức đa dạng như công ty TNHH hay công ty cổ phần, không chỉ giới hạn ở các doanh nghiệp 100% vốn nhà nước. Sự thay đổi này phản ánh một tư duy quản lý kinh tế mới, tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế, nơi quyền chi phối hoạt động được xem là yếu tố xác định chủ sở hữu. Việc nắm vững các khái niệm và cách phân loại DNNN là bước đầu tiên và quan trọng nhất để chinh phục môn học này.

1.1. Khái niệm và quá trình phát triển của doanh nghiệp nhà nước

Lịch sử pháp lý của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tại Việt Nam là một quá trình phát triển liên tục, phản ánh sự thay đổi trong tư duy kinh tế của đất nước. Khởi đầu từ Sắc lệnh số 104/SL ngày 1/1/1948, DNNN được gọi là "doanh nghiệp quốc gia", thuộc sở hữu và điều khiển hoàn toàn bởi Quốc gia. Trong thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung, các đơn vị này mang tên xí nghiệp quốc doanh, nông trường quốc doanh. Thuật ngữ doanh nghiệp nhà nước được chính thức sử dụng trong Nghị định số 388/HĐBT năm 1991. Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995 tiếp tục định hình rõ hơn, xem đây là tổ chức kinh tế do nhà nước đầu tư vốn, thành lập và quản lý. Bước ngoặt lớn đến với Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003, khi khái niệm được mở rộng bao gồm cả các doanh nghiệp mà Nhà nước chỉ nắm giữ cổ phần hoặc vốn góp chi phối (trên 50% vốn điều lệ). Sự thay đổi này cho thấy một quan điểm mới, không còn giới hạn DNNN ở mô hình sở hữu 100% vốn nhà nước. Cuối cùng, Luật Doanh nghiệp 2005 và các phiên bản sau này đã tạo ra một cuộc cách mạng khi định nghĩa DNNN là doanh nghiệp mà Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ, đặt nền móng cho sự bình đẳng giữa các nhà đầu tư.

1.2. Phân loại các chủ thể kinh doanh có vốn đầu tư nhà nước

Pháp luật Việt Nam phân loại doanh nghiệp nhà nước (DNNN) dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, mỗi cách phân loại làm rõ một khía cạnh về tổ chức và hoạt động. Thứ nhất, dựa theo hình thức tổ chức, DNNN bao gồm: Công ty nhà nước (sở hữu 100% vốn), công ty cổ phần nhà nước, công ty TNHH nhà nước một thành viên, và công ty TNHH nhà nước có từ hai thành viên trở lên. Ngoài ra còn có doanh nghiệp có cổ phần, vốn góp chi phối của Nhà nước. Thứ hai, dựa theo cơ cấu chủ sở hữu, có hai loại chính: Doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn và doanh nghiệp có cổ phần, vốn góp chi phối của Nhà nước (trên 50% vốn điều lệ). Cách phân loại này làm rõ mức độ sở hữu và quyền lực của Nhà nước trong doanh nghiệp. Thứ ba, dựa theo mô hình quản trị, DNNN được chia thành loại có Hội đồng quản trị (áp dụng cho các tổng công ty, công ty quy mô lớn) và loại không có Hội đồng quản trị (áp dụng cho các công ty quy mô nhỏ hơn). Việc hiểu rõ các cách phân loại này giúp xác định đúng địa vị pháp lý của thương nhân là DNNN trong từng bối cảnh cụ thể.

II. Bí quyết vượt qua khó khăn trong đề cương ôn tập luật này

Việc nghiên cứu và hệ thống hóa kiến thức trong đề cương ôn tập Luật Thương mại về Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) luôn là một thách thức không nhỏ. Khó khăn lớn nhất đến từ sự thay đổi liên tục và phức tạp của hệ thống pháp luật. Từ Luật Thương mại 2005 đến Luật Doanh nghiệp 2020, các quy định về DNNN đã được sửa đổi nhiều lần nhằm xóa bỏ sự phân biệt đối xử và tạo ra một môi trường kinh doanh bình đẳng. Tuy nhiên, chính quá trình chuyển đổi này lại tạo ra những điểm giao thoa pháp luật phức tạp, đòi hỏi người học phải có khả năng phân tích và so sánh luật. Một trong những vấn đề cốt lõi gây khó khăn là việc phân định rạch ròi giữa quyền của chủ sở hữu nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp. Theo tài liệu nghiên cứu của các trường như Đại học Luật Hà Nội, Luật Doanh nghiệp nhà nước 1995 đã bộc lộ bất cập khi "Quyền của chủ sở hữu nhà nước và quyền của doanh nghiệp đối với tài sản... chưa phân định được một cách rõ ràng". Điều này dẫn đến sự can thiệp sâu của cơ quan hành chính vào hoạt động của doanh nghiệp, làm giảm tính tự chủ và hiệu quả. Hơn nữa, cơ chế đại diện chủ sở hữu nhà nước còn phân tán, chồng chéo, gây khó khăn trong việc xác định trách nhiệm cuối cùng. Việc nắm bắt được những "điểm nghẽn" này chính là bí quyết để xây dựng một đề cương ôn tập hiệu quả, giúp người học không chỉ thuộc luật mà còn hiểu sâu sắc bản chất vấn đề, từ đó tự tin giải quyết các tình huống luật thương mại.

2.1. Sự phức tạp trong việc phân định quyền sở hữu của Nhà nước

Một trong những thách thức lớn nhất khi nghiên cứu pháp luật về doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là sự thiếu rõ ràng trong việc phân định quyền sở hữu. Về bản chất, DNNN thuộc sở hữu toàn dân, nhưng pháp luật lại quy định Nhà nước là chủ sở hữu. Các cơ quan nhà nước như Chính phủ, các Bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh được giao quyền đại diện chủ sở hữu. Tuy nhiên, theo tài liệu gốc, cơ chế này tồn tại nhiều bất cập: "việc quy định nhiều cấp cơ quan và cá nhân là đại diện, chủ sở hữu vừa chồng chéo, vừa phân tán". Điều này dẫn đến tình trạng trách nhiệm không rõ ràng, khó quy kết khi doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả. Hơn nữa, pháp luật giai đoạn trước chưa thiết lập được cơ chế giám sát hiệu quả của người dân – chủ sở hữu thực sự – đối với các cơ quan đại diện. Sự phức tạp này không chỉ gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật mà còn tiềm ẩn nguy cơ lạm dụng quyền lực, can thiệp hành chính vào hoạt động kinh doanh, làm sai lệch bản chất của một chủ thể kinh doanh trên thị trường.

2.2. Vấn đề bất bình đẳng giữa các loại hình doanh nghiệp khác

Trước khi có Luật Doanh nghiệp 2005, một trong những hạn chế lớn của hệ thống pháp luật là sự tồn tại của một khung pháp lý riêng cho doanh nghiệp nhà nước (DNNN), tạo ra sự bất bình đẳng so với các chủ thể kinh doanh khác như doanh nghiệp tư nhân hay công ty hợp danh. Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003, dù đã có nhiều tiến bộ, vẫn duy trì những quy định tạo ra quyền lực đặc biệt cho Nhà nước với tư cách là cổ đông chi phối. Ví dụ, quyền định đoạt đối với điều lệ, việc bổ nhiệm các chức danh quản lý chủ chốt, và các quyết định quan trọng khác là cơ sở "tạo nên sự bất bình đẳng giữa cổ đông chi phối là Nhà nước với các cổ đông chi phối là các tổ chức, cá nhân ở các doanh nghiệp khác". Sự bất bình đẳng này đi ngược lại nguyên tắc cơ bản của kinh tế thị trường, làm méo mó môi trường cạnh tranh. Đây là một trong những lý do chính thúc đẩy việc thống nhất hóa luật doanh nghiệp, hướng tới một mặt bằng pháp lý chung cho tất cả các loại hình doanh nghiệp, bất kể hình thức sở hữu.

III. Hướng dẫn chi tiết pháp luật về Công ty Nhà nước 2003

Để hiểu rõ quá trình chuyển đổi pháp luật, việc phân tích Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003 là vô cùng cần thiết. Đây là văn bản pháp lý quan trọng, thể chế hóa quan điểm đổi mới DNNN theo tinh thần Nghị quyết Trung ương Đảng, khắc phục những tồn tại của luật năm 1995. Luật này nhấn mạnh các yếu tố thị trường, quy định quyền và nghĩa vụ của công ty nhà nước theo hướng tăng cường sự chủ động và tự chịu trách nhiệm. Về vốn và tài sản, công ty nhà nước có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản để kinh doanh, đồng thời phải có nghĩa vụ bảo toàn và phát triển vốn nhà nước. Đáng chú ý, luật áp dụng chế độ trách nhiệm hữu hạn, tức là công ty chịu trách nhiệm trong phạm vi tài sản của mình, còn Nhà nước chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn đã đầu tư. Trong kinh doanh, công ty được chủ động tổ chức sản xuất, tìm kiếm thị trường, tự quyết định giá cả (trừ sản phẩm công ích). Về tổ chức quản lý, luật đưa ra hai mô hình: có Hội đồng quản trị (HĐQT) và không có HĐQT. Mô hình có HĐQT áp dụng cho các tổng công ty, công ty lớn, nơi HĐQT là cơ quan đại diện trực tiếp chủ sở hữu nhà nước tại công ty. Mặc dù luật 2003 đã hết hiệu lực phần lớn, việc nghiên cứu nó vẫn là một phần quan trọng trong các slide bài giảng và tài liệu luật thương mại, giúp sinh viên luật hiểu được logic của sự thay đổi và nền tảng của Luật Doanh nghiệp 2020 hiện hành.

3.1. Phân tích quyền và nghĩa vụ đối với vốn và tài sản doanh nghiệp

Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 đã quy định tương đối rõ ràng quyền và nghĩa vụ của công ty nhà nước đối với vốn và tài sản, tạo cơ sở cho tính tự chủ trong kinh doanh. Về quyền, công ty được chiếm hữu, sử dụng vốn và tài sản để kinh doanh, định đoạt tài sản và hưởng lợi ích hợp pháp. Một điểm quan trọng là Nhà nước không được điều chuyển vốn của công ty theo phương thức không thanh toán, trừ trường hợp tổ chức lại. Về nghĩa vụ, công ty phải bảo toàn và phát triển vốn nhà nước, đồng thời tự chịu trách nhiệm về các khoản nợ bằng tài sản của mình (chế độ trách nhiệm hữu hạn). Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để phân biệt tài sản của doanh nghiệp với tài sản khác của Nhà nước, xác lập rõ hơn địa vị pháp lý của thương nhân là công ty nhà nước.

3.2. Mô hình tổ chức quản lý Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát

Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 quy định hai mô hình quản trị. Mô hình không có Hội đồng quản trị (HĐQT) áp dụng cho công ty quy mô vừa và nhỏ, do Giám đốc điều hành và chịu trách nhiệm toàn bộ. Mô hình có HĐQT áp dụng ở các tổng công ty, công ty lớn. Tại đây, HĐQT là cơ quan quản lý, đại diện trực tiếp chủ sở hữu nhà nước. Bên cạnh đó, Ban kiểm soát được thành lập để giám sát hoạt động của Tổng giám đốc và bộ máy điều hành. Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ nhiều bất cập. Tài liệu phân tích chỉ ra rằng vai trò của Ban kiểm soát còn yếu, chỉ là bộ phận giúp việc cho HĐQT thay vì là cơ quan giám sát HĐQT do chủ sở hữu lập ra. Mối quan hệ giữa HĐQT và Tổng giám đốc cũng chưa thực sự rõ ràng, hợp lý, dẫn đến sự chồng chéo và hạn chế quyền tự chủ trong các quyết định kinh doanh quan trọng. Những hạn chế này là bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng mô hình quản trị trong Luật Doanh nghiệp 2020 sau này.

3.3. Các hình thức tổ chức lại và giải thể công ty nhà nước

Tổ chức lại và giải thể là các thủ tục pháp lý quan trọng nhằm cơ cấu lại hệ thống doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Theo Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 và các văn bản hướng dẫn như Nghị định 180/2004/NĐ-CP, các hình thức tổ chức lại bao gồm sáp nhập, hợp nhất, chia, tách công ty. Các hình thức này không làm thay đổi sở hữu nhà nước mà chỉ thay đổi cấu trúc pháp lý của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, giải thể là thủ tục chấm dứt sự tồn tại của công ty khi hoạt động không hiệu quả (thua lỗ kéo dài nhưng chưa phá sản), hết thời hạn hoạt động hoặc khi việc duy trì là không cần thiết. Thủ tục này do người có thẩm quyền quyết định thành lập công ty ra quyết định và lập Hội đồng giải thể để thực hiện. Việc nắm vững các quy định này giúp giải quyết các tình huống luật thương mại liên quan đến tái cấu trúc DNNN một cách chính xác.

IV. Cách Luật Doanh nghiệp 2020 thay đổi địa vị pháp lý

Sự ra đời của Luật Doanh nghiệp 2005, và sau này được kế thừa, phát triển bởi Luật Doanh nghiệp 2020, đã tạo ra một sự thay đổi mang tính cách mạng trong quan điểm điều chỉnh pháp luật về Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) tại Việt Nam. Thay đổi sâu sắc nhất là việc xóa bỏ một hệ thống pháp luật riêng biệt dành cho DNNN. Thay vào đó, tất cả các chủ thể kinh doanh, không phân biệt hình thức sở hữu, đều hoạt động theo một luật chung. Quan điểm này tạo ra một mặt bằng pháp lý thống nhất, đảm bảo sự bình đẳng thực sự giữa DNNN và các doanh nghiệp khác như doanh nghiệp tư nhân, công ty TNHH, hay công ty cổ phần. Theo đó, các công ty nhà nước được yêu cầu chuyển đổi sang mô hình công ty TNHH một thành viên hoặc công ty cổ phần. Việc áp dụng quy chế công ty chung cho phép xác định rõ ràng và hợp lý mối quan hệ giữa quyền tự chủ của doanh nghiệp có vốn nhà nước với các quyền của Nhà nước. Nhà nước không còn can thiệp vào hoạt động của doanh nghiệp với tư cách là cơ quan quản lý hành chính, mà tham gia với tư cách là một nhà đầu tư, một chủ sở hữu vốn. Sự thay đổi này không chỉ có ý nghĩa về mặt pháp lý mà còn thúc đẩy quá trình tái cơ cấu DNNN, nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, phù hợp với tinh thần của Luật Thương mại Việt Nam hiện đại.

4.1. Xóa bỏ cơ chế pháp lý riêng cho doanh nghiệp nhà nước

Điểm cốt lõi của Luật Doanh nghiệp 2005 là loại bỏ sự phân biệt trong cơ chế điều chỉnh pháp luật giữa doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và các loại hình công ty có cùng bản chất. Thay vì duy trì một luật riêng, Nhà nước áp dụng hệ thống pháp luật chung về các loại hình công ty. Điều này có ý nghĩa quan trọng: "Việc xóa bỏ sự khác biệt trong cơ chế điều chỉnh pháp luật giữa công ty nhà nước và công ty TNHH một thành viên là nhà nước có ý nghĩa quan trọng trong việc tăng cường quyền tự chủ cho công ty nhà nước, đồng thời đảm bảo thực sự quyền bình đẳng giữa các doanh nghiệp". Theo lộ trình, các công ty nhà nước phải chuyển đổi thành công ty TNHH hoặc công ty cổ phần, hoạt động hoàn toàn theo Luật Doanh nghiệp chung. Đây là bước đi quyết định để tạo ra một sân chơi bình đẳng, minh bạch cho mọi chủ thể kinh doanh.

4.2. Quy định tư cách nhà đầu tư của Nhà nước trong doanh nghiệp

Luật Doanh nghiệp mới đã định hình lại vai trò của Nhà nước, xem Nhà nước như một nhà đầu tư tổ chức khi góp vốn vào doanh nghiệp. Theo đó, Nhà nước được đối xử bình đẳng với các nhà đầu tư khác. Việc thực hiện quyền chủ sở hữu vốn của Nhà nước phải tuân theo các nguyên tắc nền tảng: (1) Thực hiện quyền với vai trò là người đầu tư vốn; (2) Bảo toàn và phát triển vốn nhà nước; (3) Tách bạch chức năng chủ sở hữu với chức năng quản lý hành chính; (4) Tôn trọng quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp; (5) Thực hiện thống nhất và tập trung các quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu. Các nguyên tắc này đảm bảo Nhà nước hành động như một cổ đông có trách nhiệm, tập trung vào hiệu quả đầu tư thay vì can thiệp hành chính, qua đó nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp và hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.

V. Top 3 tình huống luật thương mại về chuyển đổi sở hữu

Chuyển đổi sở hữu là một giải pháp căn cơ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước trong kinh doanh, là nội dung thường xuất hiện trong các tình huống luật thương mại thực tế. Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 đã quy định ba hình thức chuyển đổi sở hữu chính, tạo cơ sở pháp lý cho quá trình tái cấu trúc sâu rộng khu vực kinh tế nhà nước. Hình thức phổ biến và quan trọng nhất là cổ phần hóa, tức là chuyển công ty nhà nước thành công ty cổ phần. Mục tiêu của cổ phần hóa rất đa dạng: nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh, huy động vốn từ xã hội để đầu tư đổi mới công nghệ, và phát huy vai trò làm chủ của người lao động và các cổ đông. Quá trình này về bản chất là bán một phần hoặc toàn bộ vốn nhà nước dưới dạng cổ phần. Hình thức thứ hai là bán toàn bộ công ty nhà nước cho các cá nhân, tập thể hoặc pháp nhân khác thông qua hợp đồng. Việc này giúp Nhà nước thu hồi vốn và chuyển giao hoàn toàn quyền sở hữu. Hình thức thứ ba là giao công ty nhà nước cho tập thể người lao động. Đây là một hình thức đặc thù, Nhà nước chuyển giao quyền sở hữu mà không thu tiền, nhưng kèm theo các điều kiện ràng buộc chặt chẽ, và công ty sau đó sẽ chuyển thành hợp tác xã hoặc công ty cổ phần. Việc phân tích kỹ từng hình thức, từ điều kiện, quy trình đến hệ quả pháp lý, là kỹ năng không thể thiếu đối với sinh viên khi giải quyết các bài tập tình huống luật thương mại.

5.1. Quy trình cổ phần hóa công ty nhà nước theo quy định

Cổ phần hóa là giải pháp quan trọng nhất trong việc sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, được triển khai từ năm 1992. Về bản chất, đây là quá trình chuyển đổi một công ty 100% vốn nhà nước hoặc do nhà nước chi phối thành công ty cổ phần có nhiều chủ sở hữu. Quy trình này được quy định chi tiết trong các văn bản pháp luật, điển hình là Nghị định số 187/2004/NĐ-CP. Các bước chính bao gồm: xác định giá trị doanh nghiệp, xử lý các vấn đề tài chính, xây dựng phương án cổ phần hóa, bán cổ phần lần đầu ra công chúng (IPO) và tổ chức Đại hội đồng cổ đông lần thứ nhất để thông qua điều lệ và bầu ra bộ máy quản lý mới. Việc cổ phần hóa không chỉ giúp Nhà nước thu hồi vốn để tái đầu tư vào các lĩnh vực then chốt mà còn tạo ra cơ chế quản lý năng động, minh bạch hơn cho doanh nghiệp.

5.2. Nghiên cứu trường hợp bán và giao công ty cho người lao động

Bên cạnh cổ phần hóa, bán và giao công ty là hai hình thức chuyển đổi sở hữu khác. Bán công ty nhà nước là việc chuyển nhượng toàn bộ sở hữu công ty cho một tổ chức hoặc cá nhân khác thông qua hợp đồng mua bán, dựa trên nguyên tắc thuận mua vừa bán. Hình thức này giúp Nhà nước thoái vốn hoàn toàn khỏi các doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả hoặc không thuộc lĩnh vực cần nắm giữ. Ngược lại, giao công ty nhà nước cho tập thể người lao động là một hình thức đặc biệt, mang tính xã hội cao. Nhà nước chuyển giao công ty mà không thu tiền, với điều kiện tập thể người lao động phải cam kết duy trì sản xuất, đảm bảo việc làm. Sau khi được giao, công ty thường chuyển đổi thành hợp tác xã hoặc công ty cổ phần do người lao động làm chủ. Cả hai hình thức này đều là công cụ quan trọng để tái cơ cấu khu vực kinh tế nhà nước, được quy định tại Nghị định 80/2005/NĐ-CP.

VI. Kết luận Xu hướng hoàn thiện pháp luật thương mại Việt Nam

Quá trình phát triển pháp luật về Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) ở Việt Nam, từ các luật chuyên biệt đến việc hợp nhất vào một luật doanh nghiệp chung, đã phản ánh một xu hướng tất yếu: xây dựng một môi trường kinh doanh bình đẳng, minh bạch và cạnh tranh. Luật Thương mại Việt Nam, đặc biệt là các quy định về chủ thể kinh doanh, đã có những bước tiến vượt bậc trong việc tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế. Việc xóa bỏ các cơ chế ưu đãi, các rào cản pháp lý riêng biệt đối với DNNN không chỉ là yêu cầu của quá trình hội nhập mà còn là đòi hỏi nội tại để nâng cao hiệu quả của chính khu vực kinh tế này. Tương lai của pháp luật về DNNN sẽ tiếp tục tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế thực hiện quyền chủ sở hữu của Nhà nước. Nhà nước cần hành động như một nhà đầu tư chuyên nghiệp, tách bạch rõ ràng vai trò sở hữu vốn khỏi chức năng quản lý hành chính. Đồng thời, việc tăng cường quản trị công ty theo các thông lệ tốt nhất, nâng cao tính minh bạch, và đẩy mạnh giám sát sẽ là những ưu tiên hàng đầu. Những kiến thức này không chỉ là nội dung cốt lõi trong giáo trình luật thương mại mà còn là nền tảng để hiểu được định hướng phát triển kinh tế và hoàn thiện thể chế của đất nước trong giai đoạn tới, từ đó giúp người học có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về hệ thống pháp luật kinh tế Việt Nam.

6.1. Hướng tới một mặt bằng pháp lý thống nhất cho mọi doanh nghiệp

Xu hướng chủ đạo và xuyên suốt trong quá trình cải cách pháp luật doanh nghiệp tại Việt Nam là hướng tới một mặt bằng pháp lý thống nhất. Sự ra đời của Luật Doanh nghiệp 2005 và sau đó là Luật Doanh nghiệp 2020 đã chính thức xóa bỏ sự phân biệt đối xử giữa các thành phần kinh tế. Mọi chủ thể kinh doanh, từ doanh nghiệp tư nhân đến doanh nghiệp có vốn đầu tư nhà nước, đều được điều chỉnh bởi một bộ luật duy nhất. Điều này tạo ra một sân chơi công bằng, nơi cạnh tranh dựa trên năng lực thực sự chứ không phải các đặc quyền pháp lý. Việc thống nhất hóa pháp luật không chỉ thúc đẩy hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước mà còn củng cố niềm tin của các nhà đầu tư tư nhân và nước ngoài, góp phần tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển chung của nền kinh tế.

6.2. Nâng cao hiệu quả kinh doanh vốn nhà nước trong tương lai

Trong tương lai, thách thức lớn nhất không còn là xây dựng khung pháp lý riêng, mà là làm thế nào để nâng cao hiệu quả kinh doanh vốn nhà nước trong một môi trường pháp lý thống nhất. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực hiện quyền chủ sở hữu. Nhà nước, thông qua các cơ quan đại diện, cần tập trung vào vai trò của một nhà đầu tư chiến lược, ra quyết định dựa trên hiệu quả kinh tế, bảo toàn và phát triển vốn. Các mô hình quản trị doanh nghiệp hiện đại, tăng cường tính minh bạch, công khai thông tin và trách nhiệm giải trình sẽ là chìa khóa. Việc áp dụng các chuẩn mực quản trị tiên tiến sẽ giúp các doanh nghiệp có vốn nhà nước hoạt động hiệu quả hơn, đóng góp tích cực vào ngân sách và sự phát triển bền vững của nền kinh tế, đúng với vai trò chủ đạo đã được giao phó.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Luật Thương mại (học phần về Doanh nghiệp Nhà nước và Hợp tác xã) là tài liệu học tập thuộc khối kiến thức chuyên ngành trong chương trình đào tạo Cử nhân Luật học, Luật Kinh tế và Quản trị Kinh doanh. Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận và hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh hai chủ thể kinh tế đặc thù trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Trang bị kiến thức về lịch sử hình thành và tiến trình đổi mới khung pháp luật điều chỉnh doanh nghiệp nhà nước từ năm 1948 đến giai đoạn thống nhất mặt bằng pháp lý theo Luật Doanh nghiệp 2005.
• Làm rõ bản chất pháp lý, các tiêu chí phân loại và đặc điểm cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp nhà nước, công ty nhà nước và các mô hình liên kết kinh tế như tổng công ty nhà nước.
• Phân tích các quyền, nghĩa vụ tài sản, cơ chế đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước và thủ tục chuyển đổi sở hữu doanh nghiệp nhà nước (cổ phần hóa, bán, khoán, cho thuê).
• Cung cấp khung pháp lý điều chỉnh tổ chức và hoạt động của hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã 2003, bao gồm địa vị pháp lý của xã viên, cơ chế quản trị dân chủ và chế độ tài chính - phân phối thu nhập.

Cách tiếp cận của giáo trình kết hợp giữa phân tích thể chế lập pháp, đối chiếu các đạo luật qua từng thời kỳ và luận giải các vấn đề quản trị nội bộ của các tổ chức kinh tế. Điểm đặc thù của tài liệu là phân tích sâu sự chuyển dịch chính sách từ quản lý nhà nước mang tính mệnh lệnh hành chính sang cơ chế tự chủ kinh doanh và bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung tài liệu được cấu trúc theo tiến trình từ tổng quan thể chế đến chi tiết từng loại hình tổ chức kinh tế:

• Chủ đề 1: Khái niệm và phân loại doanh nghiệp nhà nước: Trình bày tiến trình lịch sử khái niệm doanh nghiệp nhà nước từ Sắc lệnh số 104/SL (ngày 01/01/1948 về doanh nghiệp quốc gia), thời kỳ xí nghiệp quốc doanh, Nghị định số 388/HĐBT (ngày 20/11/1991), Luật Doanh nghiệp nhà nước 1995, Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 đến quy định tại khoản 22 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2005. Phân loại doanh nghiệp nhà nước dựa theo hình thức tổ chức (công ty nhà nước, công ty cổ phần nhà nước, công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước một thành viên hoặc hai thành viên trở lên), theo cơ cấu sở hữu (sở hữu 100% vốn hoặc giữ cổ phần/vốn góp chi phối trên 50%), và theo mô hình quản trị.
• Chủ đề 2: Hệ thống pháp luật và cải cách thể chế doanh nghiệp nhà nước: Đánh giá vai trò và hạn chế của Luật Doanh nghiệp nhà nước 1995; quá trình thể chế hóa Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 (Khóa IX) thông qua Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 và hệ thống văn bản hướng dẫn (Nghị định 153/2004/NĐ-CP, Nghị định 180/2004/NĐ-CP, Nghị định 187/2004/NĐ-CP, Nghị định 199/2004/NĐ-CP, Nghị định 132/2005/NĐ-CP, Nghị định 95/2006/NĐ-CP). Phân tích bước chuyển sang Luật Doanh nghiệp 2005 nhằm xóa bỏ sự phân biệt đối xử và áp dụng lộ trình chuyển đổi 4 năm đối với công ty nhà nước.
• Chủ đề 3: Quy chế pháp lý về thành lập, hoạt động và quản lý công ty nhà nước: Quy định về ngành nghề, địa bàn thành lập mới (lĩnh vực thiết yếu, công nghệ cao, địa bàn đặc biệt khó khăn); thẩm quyền quyết định (Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh) và thủ tục thẩm định đề án. Quyền và nghĩa vụ của công ty nhà nước về vốn, tài sản, tổ chức kinh doanh và cơ chế tự chủ tài chính. Phân định hai mô hình quản trị: mô hình có Hội đồng quản trị (tổng công ty và công ty quy mô lớn) và mô hình không có Hội đồng quản trị (quy mô vừa và nhỏ).
• Chủ đề 4: Tổ chức lại, giải thể và chuyển đổi sở hữu công ty nhà nước: Các hình thức tổ chức lại không thay đổi sở hữu (sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển sang công ty TNHH theo Nghị định 95/2006/NĐ-CP, khoán và cho thuê theo Nghị định 80/2005/NĐ-CP). Các trường hợp giải thể theo Nghị định 180/2004/NĐ-CP. Các biện pháp chuyển đổi sở hữu: Cổ phần hóa theo Nghị định 187/2004/NĐ-CP (thay đổi cấu trúc vốn và huy động vốn xã hội), bán toàn bộ hoặc một phần công ty, và giao công ty cho tập thể người lao động theo Điều 80 Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003.
• Chủ đề 5: Mô hình Tổng công ty nhà nước: Ba mô hình tổng công ty gồm: Tổng công ty do Nhà nước quyết định đầu tư và thành lập; Tổng công ty do các công ty tự đầu tư và thành lập theo mô hình công ty mẹ - công ty con (Nghị định 153/2004/NĐ-CP); và Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu vốn đầu tư.
• Chủ đề 6: Pháp luật về Hợp tác xã: Khái niệm, quyền và nghĩa vụ của hợp tác xã theo Điều 6, Điều 7 Luật Hợp tác xã 2003. Quy chế xã viên (điều kiện đối với cá nhân đủ 18 tuổi, hộ gia đình, pháp nhân; hạn chế đối với cán bộ, công chức; mức vốn góp tối đa 30% vốn điều lệ). Cơ cấu tổ chức bộ máy gồm Đại hội xã viên, Ban quản trị, Ban kiểm soát; nguyên tắc biểu quyết bình đẳng theo đầu người.
• Chủ đề 7: Tài sản, tài chính và tổ chức lại Hợp tác xã: Cơ chế hình thành vốn hoạt động và vốn tích lũy; trích lập quỹ phát triển sản xuất, quỹ dự phòng; nguyên tắc phân phối lãi theo vốn góp, công sức và mức độ sử dụng dịch vụ. Thủ tục chia, tách, hợp nhất, sáp nhập và giải thể hợp tác xã theo quy định của Luật Hợp tác xã và các điều 94, 95, 96, 97 Bộ luật Dân sự 2005.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp các nguyên lý pháp lý nền tảng:

• Lý thuyết về tư cách pháp nhân và chế độ trách nhiệm tài sản: Phân định tài sản riêng của doanh nghiệp/hợp tác xã với tài sản của chủ sở hữu/thành viên; nguyên tắc trách nhiệm hữu hạn trong phạm vi vốn điều lệ.
• Cơ chế tách bạch chức năng quản lý: Tách biệt chức năng thực hiện quyền chủ sở hữu vốn nhà nước với chức năng quản lý hành chính nhà nước; tách quyền sở hữu vốn với quyền chủ động kinh doanh của doanh nghiệp.
• Nguyên tắc quản trị tổ chức kinh tế tập thể: Nguyên tắc dân chủ, bình đẳng biểu quyết (không phụ thuộc vào tỷ lệ vốn góp), kết hợp giữa sở hữu cá nhân của xã viên và tài sản chung không chia của hợp tác xã.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích quy phạm và đối chiếu lịch sử lập pháp: Xác định giá trị pháp lý và phạm vi điều chỉnh của các văn bản luật qua từng giai đoạn cải cách kinh tế.
• Kỹ năng tư vấn quản trị và tuân thủ: Soạn thảo, rà soát hồ sơ thành lập, đề án chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, phương án tổ chức lại (chia, tách, hợp nhất, sáp nhập) và hồ sơ giải thể.
• Kỹ năng thẩm định cơ cấu sở hữu và giao dịch nội bộ: Đánh giá tính pháp lý của các quyết định đầu tư vốn, kiểm soát quan hệ giao dịch tư lợi theo khoản 2 Điều 9 Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003, và xây dựng phương án phân phối lợi nhuận sau thuế.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm

Giáo trình được thiết kế nhằm phục vụ phương pháp giảng dạy kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết thể chế và phương pháp so sánh luật học. Giảng viên hướng dẫn người học đối chiếu trực tiếp các quy định giữa các đạo luật (ví dụ: so sánh quy chế quản trị công ty nhà nước theo Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 với quy chế công ty TNHH một thành viên theo Luật Doanh nghiệp 2005; so sánh địa vị pháp lý của cổ đông công ty cổ phần với xã viên hợp tác xã).

Bài tập và nghiên cứu tình huống (Case Studies)

Tài liệu định hướng giải quyết các dạng tình huống thực tiễn:

• Xác định thẩm quyền ra quyết định thành lập mới hoặc giải thể công ty nhà nước giữa Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng quản lý ngành và Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
• Đánh giá tính hợp pháp của việc Hội đồng quản trị điều chuyển vốn giữa các công ty con hạch toán độc lập trong mô hình Tổng công ty mẹ - công ty con.
• Xử lý tranh chấp về điều kiện tham gia hợp tác xã của cán bộ, công chức và phương thức hoàn trả vốn góp khi chấm dứt tư cách xã viên.

Phương pháp đánh giá và tự học

• Đánh giá kết quả: Kết hợp giữa đánh giá thường xuyên (thảo luận chuyên đề, phân tích hồ sơ đề án thành lập doanh nghiệp, phương án cổ phần hóa) và thi kết thúc học phần (tự luận lý thuyết, bài tập phân tích tranh chấp pháp lý).
• Hướng dẫn tự học: Người học cần đọc các chương mục lý thuyết song song với việc tra cứu các điều khoản luật thực định được dẫn chiếu (như các điều từ 12 đến 20, điều 62, 64-67, 80 Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003; Điều 6, 7, 27, 28, 30 Luật Hợp tác xã 2003; các điều 94-97 Bộ luật Dân sự 2005). Lập các bảng đối chiếu tiêu chí phân loại và sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Hệ thống hóa tiến trình lập pháp về doanh nghiệp nhà nước: Giáo trình phản ánh chi tiết các mốc chuyển dịch thể chế: từ quản lý đơn vị quốc doanh tập trung sang cơ chế quản lý vốn theo Nghị định 388/HĐBT, Luật Doanh nghiệp nhà nước 1995, Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 và bước ngoặt chuyển đổi mô hình công ty theo Luật Doanh nghiệp 2005.
• Làm rõ các mô hình liên kết kinh tế và chuyển đổi sở hữu: Trình bày khung pháp lý tổ chức Tổng công ty theo mô hình công ty mẹ - công ty con (Nghị định 153/2004/NĐ-CP), vai trò của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), cùng các phương thức sắp xếp đổi mới gồm cổ phần hóa (Nghị định 187/2004/NĐ-CP), giao, bán, khoán và cho thuê doanh nghiệp (Nghị định 80/2005/NĐ-CP).
• Cập nhật khung quản trị Hợp tác xã: Phân tích chi tiết quy chế pháp lý về xã viên (cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân), hai mô hình tổ chức quản lý (tách rời hoặc kết hợp giữa quản lý và điều hành), và nguyên tắc phân phối kép dựa trên cả vốn góp lẫn tỷ lệ sử dụng dịch vụ của hợp tác xã.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên năm thứ hai, năm thứ ba thuộc các ngành Luật học, Luật Kinh tế, Quản trị Kinh doanh, Tài chính công và Quản lý công.
• Học viên sau đại học: Học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế sử dụng làm tài liệu tham khảo nghiên cứu về thể chế kinh tế nhà nước và pháp luật kinh tế tập thể.
• Yêu cầu môn học tiên quyết: Người học cần hoàn thành các học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Pháp luật đại cương, và Luật Dân sự (học phần về Chủ thể và Tài sản).
• Giảng viên và chuyên gia thực hành: Giảng viên sử dụng làm giáo trình giảng dạy chuyên ngành; chuyên viên pháp lý, cán bộ quản lý doanh nghiệp nhà nước, cán bộ quản trị hợp tác xã và luật sư sử dụng làm tài liệu tra cứu các quy định về tổ chức quản lý và chuyển đổi doanh nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phục vụ giảng viên, sinh viên các ngành Luật, Kinh tế, Quản trị, cũng như các chuyên viên pháp lý, cán bộ phụ trách công tác quản trị tại các doanh nghiệp có vốn nhà nước và hợp tác xã.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức lý luận nhà nước và pháp luật, các chế định cơ bản của Bộ luật Dân sự về tư cách pháp nhân, tài sản, quyền sở hữu, hợp đồng và chế định tổ chức lại pháp nhân.

3. Điểm khác biệt trong cách phân loại doanh nghiệp nhà nước giữa Luật 2003 và Luật 2005 là gì?

Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 phân loại dựa trên hình thức tổ chức và tỷ lệ chi phối (gồm công ty nhà nước, CTCP nhà nước, CTTNHH nhà nước), trong khi Luật Doanh nghiệp 2005 xác định doanh nghiệp nhà nước dựa trên tiêu chí sở hữu vốn (Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ) và áp dụng quy chế quản lý thống nhất theo mô hình công ty.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Cần nghiên cứu song song phần lý luận trong giáo trình với các văn bản quy phạm pháp luật thực định (các luật và nghị định tương ứng), lập bảng phân loại so sánh các mô hình quản lý và thực hành giải quyết các bài tập tình huống thực tế.

5. Những tài liệu bổ trợ nào cần sử dụng kèm theo?

Cần tham khảo các văn bản: Luật Doanh nghiệp 2005, Luật Hợp tác xã 2003, Bộ luật Dân sự 2005, Luật Đầu tư 2005; các Nghị định số 153/2004/NĐ-CP, 180/2004/NĐ-CP, 187/2004/NĐ-CP, 199/2004/NĐ-CP, 132/2005/NĐ-CP, 95/2006/NĐ-CP, 80/2005/NĐ-CP và các văn kiện chính sách về đổi mới doanh nghiệp nhà nước.

---

Kết luận

Giáo trình Luật Thương mại (phần Doanh nghiệp Nhà nước và Hợp tác xã) cung cấp hệ thống tri thức học thuật và quy phạm về địa vị pháp lý, cơ chế vận hành, quản trị tài sản và chuyển đổi tổ chức của các chủ thể kinh tế nhà nước và tập thể.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nghiên cứu khái niệm, phân loại và tiến trình lịch sử lập pháp.
2. Nắm vững cơ chế thành lập, cơ cấu tổ chức quản lý và quyền nghĩa vụ tài chính của công ty nhà nước và hợp tác xã.
3. Phân tích các thủ tục tổ chức lại, giải thể và chuyển đổi sở hữu (cổ phần hóa, bán, khoán, cho thuê).

Tài liệu bổ trợ khuyến nghị bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định, các nghị định hướng dẫn thi hành và báo cáo tổng kết thực tiễn sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp nhà nước qua các giai đoạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 4 Paap LUAT VE DOANH NGHIEP NHA NUGC | — KHAI NIEM VA PHAN LOAI DOANH NGHIEP NHA NUOC 1. Khái niệm doanh nghiệp nhà nước Sự tồn tại các doanh nghiệp có vốn nhà nước là mội tất yếu trong cơ chế thị trường. Doanh nghiệp nhà nước tồn tại ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, cơ chế điều chính pháp luật đối với các doanh nghiệp nhà nước ở các nước có thể có những sự khác nhau nhất định.

doanh nghiệp nhà nước có lịch sử tồn tại khá lâu đời và đang cùng với các bộ phận khác của kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nên kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trải qua quá trình phát triển, trong từng giai đoạn khác nhau, quan điểm pháp lý về doanh nghiệp nhà nước cũng có những thay đối nhất định trước đồi hỏi của thực tiền kinh doanh. Trước khi có Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003, doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam được hiểu là doanh nghiệp đo Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ. Doanh nghiệp nhà nước lần đầu tiên được quy định tại Sắc lệnh số 104/SL ngày 1/1/1948 với tên gọi là doanh nghiệp quốc gia.

Theo Sắc lệnh này, doanh nghiệp quốc gia được hiểu là đoanh nghiệp thuộc quyền sở hữu của Quốc gia và do Quốc gia điều khiển. Trong thời kỳ nền kinh tế vận hành theo cơ chế kinh tế kế hoạch tập trung, những đơn vị kinh tế của Nhà nước được gọi là xí nghiệp quốc doanh (trong công nghiệp), nông trường quốc doanh, lâm trường quốc doanh (trong nông, lâm nghiệp), cửa hàng quốc doanh (trong thương nghiệp). Chuyển sang cơ chế kinh tế nới, quan niệm về doanh nghiệp nhà nước cũng từng bước có sự đối mới. Thuật ngữ doanh nghiệp nhà nước được sử dụng chính thức trong Nghị định số 388/HĐBT ngày 20/11/1991, ban hành Quy chế vẻ thành lập và giải thế doanh nghiệp nhà nước.

Theo Nghị định này, doanh nghiệp nhà nước là một tổ chức kinh doanh do Nhà nước thành lập, đầu tư vốn và quản lý với tư cách chủ sở hữu. Trong Luật Doanh nghiệp nhà nước (1995), doanh nghiệp nhà 91 nước được hiểu là một tổ chức kinh tế do nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức quản lý, hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động công ích, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế — xã hội đo Nhà nước giao. Từ những thay đổi về tư duy quản lý kinh tế và điều chỉnh pháp luật đối với các doanh nghiệp trong bối cảnh tự do hóa thương mại toàn cầu ngày càng sâu rộng, Luật Doanh nghiệp Nhà nước 2003 đã có quan điểm mới về doanh nghiệp nhà nước. Thco Luật này (Điều I), doanh nghiệp nhà nước được hiểu là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cố phản, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức công ty nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn.

Từ khái niệm này, có thể thấy doanh nghiệp nhà nước có những đặc điểm pháp lý cơ bản sau đây: - Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chi phối của Nhà nước (vốn nhà nước chiếm trên 50% vốn điều lệ và Nhà nước giữ quyền chỉ phối doanh nghiệp): — Doanh nghiệp nhà nước được tổ chức đưới nhiều hình thức khác nhau, bao gồm công ty nhà nước, công ty cổ phần và công ty trách nhiệm hữu hạn; - Doanh nghiệp nhà nước có tài sản riêng và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó về mọi hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp (chế độ trách nhiệm hữu hạn); — Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, thực hiện hạch toán kinh tế độc lập, lấy thu bù chỉ và phải dam bảo có lãi đề tổn tại và phát triển. Khái niệm về doanh nghiệp nhà nước theo cách hiểu trong Luật Doanh nghiệp nhà nước (2003) không bị giới hạn bới việc quán lý của nhà nước với tư cách là chủ sở hữu duy nhất; doanh nghiệp nhà nước cũng không đương nhiên mang thuộc tính phải thực hiện các nhiệm vụ kinh tế— xã hội do Nhà nước giao. Quan điềm về doanh nghiệp nhà nước như vậy cho phép mở rộng đến mức tối đa có thể có doanh nghiệp nhà nước, bao gồm không chỉ các doanh nghiệp nhà nước nắm giữ 100% vốn, mà còn có các doanh nghiệp ở đó Nhà nước chỉ năm một phần vốn, có hình thức tổ chức quản lý là công ty ``. *“ Theo thông lệ quoc tế: người nào nắm quyên quản lý, chỉ phốt hoạt động của doanh nghiệp thi người đó được coi là chit so hint doanh nghiệp, trong khi hạ không nhất thiết phái nắm giit (dau tư) toàn bô số vốn vào doanh nghiệp.

Vì vậy, Luật Doanh nghiệp nhà nước không chỉ đề cập các doanh nghiệp mà nhà nước đâu rr 100% vốn mà còn để cập hiện tượng cổ phần chỉ phối và cổ phần đặc biết. 92 Tuy nhiên, một doanh nghiệp chỉ được coi là doanh nghiệp nhà nước khi vốn của nhà nước tronp doanh nghiệp ở mức chỉ phối (trên 50% vốn điều lệ). Quyền chi phối đối với doanh nghiệp là quyền định đoạt đối với điều lệ hoạt động, việc bố nhiệm, miễn nhiệm, cách chức các chức danh quản lý chủ chốt, việc tổ chức quản lý và các quyết định quản lý quan trọng khác của doanh nghiệp đó ”. Có thể nhận thấy, Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003 đã dựa trên cơ sở ai góp vốn vào doanh nghiệp và góp ở mức độ nào để xác định và phân loại doanh nghiệp.

Cách phân loại này không thế hiện được chính xác và đầy đủ bản chất pháp lý của hình thức tổ chức kinh doanh. Xét về yêu cầu điều chỉnh pháp luật, các doanh nghiệp nhà nước được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn không cần thiết phải có sự khác biệt với các công ty cổ phần hay công ty trách nhiệm hữu hạn khác theo Luật Doanh nghiệp. Việc phân chia doanh nghiệp nhà nước thành các loại hình khác nhau (theo Điều 6, Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003), để từ đó có các quy định riêng vẻ tổ chức và hoạt động đối với chúng, chưa có những luận cứ khoa học và thực tiền thuyết phục. Trong khi đó những quy định tạo nên quyền lực của các cơ quan đại diện chủ sở hữu tại các doanh nghiệp có cổ phần, vốn góp chi phối của Nhà nước (như quy định tại khoản 8, Điều 3, Luật Doanh nghiệp Nhà nước về quyền định đoạt đối với điều lệ hoạt động, việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức các chức danh quản lý chủ chốt, việc tổ chức quản lý và các quyết định quan trọng khác của doanh nghiệp), là cơ sở tạo nên sự bất bình đẳng giữa cổ đông chi phối là Nhà nước với các cổ đông chi phối là các tố chức, cá nhân ở các doanh nghiệp khác.

Cách tiếp cận này cũng làm cho phạm vi điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp nhà nước (2003) không rõ ràng. Điều này gây khó khăn không nhỏ cho việc giải thích và áp dụng pháp luật về doanh nghiệp nhà nước. Quan điểm về đoanh nghiệp nhà nước đã có sự thay đổi khi Nhà nước ban hành Luật Doanh nghiệp năm 2005. Theo Luật Doanh nghiệp năm 2005 (khoản 22, Điều 4), doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ.

Với quy định này, một doanh nghiệp được coi là doanh nghiệp nhà nước không đương nhiên xác lập quyên chi phối của Nhà nước đối với doanh nghiệp. Quan điểm này tạo cơ sở cho việc tổ chức quản lý các doanh nghiệp có vốn nhà nước, đảm bảo sự bình đẳng giữa các nhà đầu tư tham gia góp vốn. ” Khoản 5, 7,8, Diều 3, Luật Doanh nghiệp nhà nước (2003) 93 2. Phân loại doanh ghiệp nhà nước Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau, đoanh nghiệp nhà nước có thế được phân chia thành nhiều loại.

Mỗi loạ: doanh nghiệp nhà nước có những đặc thù nhất định về tổ chức và hoạt động, bởi vậy được pháp luật điều chỉnh với những nội dung khác nhau nhất định về địa vị pháp lý. a) Dựa theo hình thức tổ chức, doanh nghiệp nhà nước được chia thành các loại sau: — Công ty nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ, thành lập, tổ chức quản lý, đăng ký hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp nhà nước. Công ty nhà nước được tổ chức dưới hai hình thức là: công ty nhà nước độc lập và tổng công ty nhà nước; — Công ty cổ phần nhà nước là công ty cổ phần mà toàn bộ cö đông là các cong ty nha nước hoc tổ chức được Nhà nước uỷ quyền góp vốn, được tổ chức và hoạt động theo Luật Đoanh nghiệp: — Công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước một thành viên là công ty trách nhiệm hữu hạn do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ, được tố chức quản ly và đãng ký hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp; — Công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước có từ hai thành viên trở lên là công ty trách nhiệm hữu hạn trong đó tất cá các thành viên đều là công ty nhà nước hoặc có thành viên là công ty nhà nước và thành viên khác được Nhà nước uy quyền góp vốn, được tổ chức và hoạt động theo quy định của Luật ]5oanh nghiệp; -- Doanh nghiệp có cố phần, vốn góp chi phối của Nhà nước là doanh nghiệp mà cô phần hoặc vốn góp của Nhà nước chiếm trên 50% vốn điều lệ, Nhà nước giữ quyền chi phối đối với doanh nghiệp đó. b) Dựa theo cơ cấu chủ sở hữu của doanh nghiệp, doanh nghiệp nhà nước được chia thành các loại sau: — Doanh nghiệp nhà nước do Nhà nước sở hữu 100 % vốn, bao gồm: công ty nhà nước, công ty cổ phần nhà nước, công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước một thành viên, công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước có hai thành viên trở lên.

Ở những doanh nghiệp này, Nhà nước là chủ sở hữu duy nhất của doanh nghiệp; - Doanh nghiệp Nhà nước có cổ phản, vốn góp chi phối của nhà nước, bao gồm công ty cổ phần, công ty TNHH hai thành viên trở lên. Ở những 94 doanh nghiệp này, vốn của nhà nước trong vốn điều lệ chiếm trên 50%; nhà nước là cổ đông (thành viên) đa số trong doanh nghiệp.