Giáo trình Luật kinh tế Phần 1 - PGS.TS Phạm Duy Nghĩa (NXB CAND)

Giáo trình luật kinh tế phần 1 của NXB Công an Nhân dân cung cấp kiến thức cơ bản về luật kinh tế, phục vụ cho sinh viên và người học.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Giáo Trình Luật Kinh Tế Phần 1
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Danh mục chữ viết tắt
• Lời tác giả
• 1. Phần 1: Pháp luật kinh tế: Khái niệm, giới hạn và những thách thức mới
• 1.1. Tổng quan về pháp luật kinh tế
• 1.1.1. Khái niệm và giới hạn của pháp luật trong xã hội Việt Nam
• 1.1.2. Khái niệm luật kinh tế
• 1.1.3. Nguồn luật kinh tế
• 1.2. Pháp luật và tăng trưởng kinh tế
• 1.3. Tiếp nhận pháp luật kinh tế
• 2. Phần 2: Chế độ kinh tế và Quyền tài sản
• 2.1. Chế độ kinh tế
• 2.2. Pháp luật tài sản: Đất đai
• 2.3. Sở hữu trí tuệ: Quan niệm, ý nghĩa và nhận thức ở Việt Nam
• 3. Phần 3: Pháp luật về doanh nghiệp
• 3.1. Doanh nghiệp dân doanh: Truyền thống và việc tiếp nhận mô hình công ty
• 3.2. Hộ kinh doanh và Doanh nghiệp tư nhân
• 3.3. Hợp danh
• 3.4. Công ty trách nhiệm hữu hạn
• 3.5. Công ty cổ phần
• 3.6. Doanh nghiệp quốc doanh: Truyền thống và xu hướng cải cách nhìn từ góc độ pháp luật tài sản
• 3.7. Buôn có bạn, bán có phường: Vai trò của truyền thống văn hoá phương Đông đối với liên kết doanh nghiệp
• 3.8. Công ty cổ phần và thị trường chứng khoán: Cuộc trường chinh hướng tới xã hội cổ đông
• 3.9. Quản trị công ty: Giám sát người quản trị các doanh nghiệp
• 4. Phần 4: Pháp luật hợp đồng trong kinh doanh
• 4.1. Hợp đồng: Nền tảng của giao dịch kinh doanh
• 4.2. Từ quy chiếu đến điều chỉnh thông tin bất cân xứng và quản lý rủi ro: Tương lai của pháp luật hợp đồng Việt Nam
• 5. Phần 5: Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh và phá sản doanh nghiệp
• 5.1. Từ xiết nợ đến cầu viện công lý: Ảnh hưởng của các yếu tố truyền thống trong giải quyết tranh chấp kinh doanh ở Việt Nam
• 5.2. Luật phá sản: Một phương cách giải quyết tình trạng mất khả năng thanh toán
• 6. Phần 6: Chính sách và pháp luật cạnh tranh trong kinh doanh
• 6.1. Lý thuyết cạnh tranh: Các học thuyết cạnh tranh phương Tây và kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 6.2. Chính sách cạnh tranh trong kinh doanh
• 6.3. Pháp luật và thiết chế kiểm soát độc quyền trong kinh doanh
• 6.4. Pháp luật và thiết chế chống cạnh tranh không lành mạnh
• Văn bản luật và tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan Giáo trình Luật Kinh tế NXB Công an Nhân dân

Giáo trình Luật Kinh tế của PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, do Nhà xuất bản Công an Nhân dân phát hành, là một tài liệu học thuật nền tảng và chuyên sâu. Cuốn sách không chỉ dừng lại ở việc hệ thống hóa các quy định pháp luật mà còn đi sâu phân tích bối cảnh lịch sử, văn hóa và triết lý đã định hình nên hệ thống pháp luật kinh tế Việt Nam. Đây là tài liệu tham khảo cốt lõi cho sinh viên luật, luật sư tương lai và cả giới doanh nhân muốn tìm hiểu sâu sắc về môi trường pháp lý cho hoạt động của doanh nghiệp. Nội dung của giáo trình luật kinh tế được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết pháp luật kinh điển và thực tiễn sinh động của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi. Tác giả Phạm Duy Nghĩa đã thành công trong việc diễn giải các khái niệm phức tạp như luật công ty, luật hợp đồng, và luật cạnh tranh theo mô hình phương Tây trong mối tương quan với truyền thống và thói quen bản địa. Điều này giúp người đọc không chỉ nắm vững kiến thức luật thành văn mà còn hiểu được các "luật chơi" bất thành văn, vốn có ảnh hưởng không nhỏ đến thực tiễn kinh doanh. Sách được tu chỉnh nhiều lần, với phiên bản mới nhất cập nhật các văn bản pháp luật quan trọng, cho thấy nỗ lực không ngừng của tác giả trong việc mang đến một tài liệu vừa có giá trị lý luận, vừa có tính ứng dụng cao. Cuốn giáo trình luật kinh tế phần 1 nxb công an nhân dân này vượt ra ngoài khuôn khổ của một sách giáo khoa thông thường, trở thành một công trình nghiên cứu công phu, gợi mở nhiều hướng tư duy mới về vai trò của pháp luật đối với sự phát triển.

1.1. Giá trị học thuật từ tác giả Phạm Duy Nghĩa và NXB uy tín

Tác giả Phạm Duy Nghĩa là một học giả uy tín, có nhiều công trình nghiên cứu giá trị về luật kinh tế. Với kinh nghiệm giảng dạy tại Khoa Luật và Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, ông mang đến một góc nhìn đa chiều, kết hợp giữa lý luận pháp luật và phân tích kinh tế. Lời tác giả nhấn mạnh mục đích của cuốn sách là "cung cấp thêm một tài liệu đọc trước khi nghe giảng, với mục đích góp phần tạo cho học viên thời gian và thói quen tranh luận trên lớp". Điều này cho thấy giáo trình không chỉ hướng đến việc truyền thụ kiến thức một chiều mà còn khuyến khích tư duy phản biện, tự học và sáng tạo. Việc được phát hành bởi Nhà xuất bản Công an Nhân dân cũng là một bảo chứng cho chất lượng nội dung và tính chính thống của tài liệu. Sách không chỉ dành cho sinh viên mà còn cho "những người học trẻ tuổi và phụ huynh kính yêu của họ", thể hiện một thông điệp nhân văn sâu sắc về sự học.

1.2. Cấu trúc 6 phần chính trong Giáo trình Luật Kinh tế

Cuốn giáo trình luật kinh tế được cấu trúc một cách logic và khoa học thành 6 phần chính, bao quát toàn diện các lĩnh vực cốt lõi. Phần 1 giới thiệu khái niệm, giới hạn và thách thức của pháp luật kinh tế. Phần 2 đi sâu vào chế độ kinh tế và quyền tài sản, nền tảng của mọi hoạt động kinh doanh. Phần 3 là trọng tâm với pháp luật về doanh nghiệp, trình bày chi tiết các mô hình từ hộ kinh doanh, công ty TNHH đến công ty cổ phần. Phần 4 tập trung vào pháp luật hợp đồng, nền tảng của giao dịch kinh doanh. Phần 5 bàn về pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh và phá sản doanh nghiệp. Cuối cùng, Phần 6 đề cập đến chính sách và pháp luật cạnh tranh. Cấu trúc này giúp người đọc tiếp cận kiến thức một cách hệ thống, từ những vấn đề tổng quan đến các lĩnh vực chuyên sâu, tạo nên một cái nhìn toàn cảnh về môi trường pháp lý kinh doanh tại Việt Nam.

II. Thách thức lớn khi tiếp cận Pháp luật Kinh tế Việt Nam

Việc tìm hiểu và áp dụng pháp luật kinh tế tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức, bắt nguồn từ sự giao thoa phức tạp giữa các giá trị truyền thống và các mô hình pháp luật hiện đại du nhập từ phương Tây. Giáo trình luật kinh tế của Phạm Duy Nghĩa đã chỉ ra rằng, xã hội Việt Nam về cơ bản vẫn là một xã hội “nhân trị”, nơi các mối quan hệ, đạo đức và lệ làng đôi khi có sức ảnh hưởng lớn hơn cả luật thành văn. Tư tưởng này đối lập với nền tảng “pháp trị” của phương Tây, nơi pháp luật được coi là tối thượng và áp dụng công bằng cho mọi cá nhân. Sự khác biệt này tạo ra một "khoảng trống" trong việc thực thi pháp luật. Thực tế kinh doanh đôi khi vẫn tuân theo những "lối mòn bí ẩn", bị dẫn lối bởi các quy tắc ngoài luật. Chẳng hạn, hiện tượng “hình sự hóa các tranh chấp kinh tế, dân sự” không chỉ là biểu hiện của thời kỳ chuyển đổi, mà còn có thể là sự nối dài của thói quen bản năng, nơi người bị hại thường "cáo quan để dùng hình phạt bắt người có lỗi đền bù". Một thách thức khác là sự thiếu vắng của một truyền thống pháp điển hóa trừu tượng. Cổ luật Việt Nam thường mang tính liệt kê, thay vì xây dựng các khái niệm và nguyên tắc chung như luật La Mã. Điều này khiến việc tiếp nhận các học thuyết pháp lý phương Tây về sở hữu tư nhân, trái quyền, vật quyền trở nên khó khăn. Cuốn giáo trình luật kinh tế phần 1 nxb công an nhân dân nhấn mạnh rằng, để hiểu đúng luật, cần phải diễn giải nó trong mối tương quan với văn hóa và triết lý dân tộc.

2.1. Ảnh hưởng sâu sắc của triết lý nhân trị và pháp trị

Triết lý nhân trị của Nho giáo, lấy ngũ thường “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín” làm gốc rễ để cai trị xã hội, đã ăn sâu vào tâm thức người Việt. Theo đó, trật tự xã hội được duy trì bằng sự tự giáo dục và các mối quan hệ tôn ti, hơn là bằng các quy phạm pháp luật cứng nhắc. Ngược lại, tư tưởng pháp trị lại nhấn mạnh tính tối thượng và công bằng của pháp luật như một công cụ cai trị khách quan. Giáo trình chỉ rõ, dù “nhân trị” thắng thế, pháp luật thành văn của các triều đại Việt Nam vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng pháp trị Trung Hoa, đặc biệt là việc lấy hình luật làm trung tâm. Điều này lý giải tại sao các chế tài hình sự thường được chú trọng, trong khi các lĩnh vực luật tư như hợp đồng, tài sản lại chủ yếu dựa vào luật tục và các thiết chế cộng đồng như gia đình, dòng họ để thực thi.

2.2. So sánh 5 khác biệt cơ bản giữa luật Việt Nam và phương Tây

Tác giả Phạm Duy Nghĩa đã hệ thống hóa năm điểm khác biệt căn bản giữa hai hệ thống pháp luật. Thứ nhất, pháp luật phương Tây mang tính phổ thông, áp dụng cho tất cả, trong khi ở Việt Nam vẫn tồn tại tâm lý đặc quyền. Thứ hai, phương Tây xem luật là một trật tự khách quan (luật tự nhiên), còn Việt Nam xem luật là công cụ quản lý. Thứ ba, tòa án phương Tây có vị thế độc lập, trong khi ở Việt Nam, "phán quan" trước hết là một chức quan hành chính. Thứ tư, kỹ thuật lập pháp phương Tây mang tính trừu tượng hóa, khái quát hóa cao, điều này còn xa lạ với truyền thống Việt Nam. Cuối cùng, phương Tây lấy cá nhân làm trung tâm (khế ước xã hội), còn Việt Nam lấy gia đình, cộng đồng làm trung tâm (trật tự, bổn phận).

III. Phương pháp nhận diện các nguồn của pháp luật kinh tế

Để vận dụng hiệu quả pháp luật kinh tế, việc xác định đúng và đủ các nguồn luật là yêu cầu tiên quyết. Giáo trình luật kinh tế do NXB Công an Nhân dân phát hành đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về các nguồn luật, không chỉ bao gồm luật thành văn mà còn cả những quy tắc bất thành văn có hiệu lực thực tế. Nguồn của pháp luật kinh tế được định nghĩa là tổng hợp tất cả các văn bản luật và các hình thức khác chứa đựng những quy tắc pháp lý liên quan đến kinh doanh. Trên lý thuyết, hệ thống pháp luật Việt Nam chịu ảnh hưởng của học thuyết pháp lý Xô viết, với Quốc hội có thẩm quyền lập pháp và tòa án chỉ có quyền áp dụng luật. Tuy nhiên, thực tiễn lại phức tạp hơn nhiều. Nguồn văn bản chính yếu và được sử dụng trực tiếp nhất trong đời sống kinh tế thường không phải là Hiến pháp hay các đạo luật, mà là các văn bản dưới luật như nghị định, thông tư. Các đạo luật thường chỉ mang tính nguyên tắc chung, cần được cụ thể hóa bởi vô số văn bản hướng dẫn, đôi khi làm giảm tính minh bạch và khả năng dự đoán của môi trường pháp lý. Cuốn sách cũng chỉ ra một thực trạng đặc thù là sự tồn tại của các "công văn" và hướng dẫn từ các bộ, ngành. Mặc dù không được coi là văn bản quy phạm pháp luật, chúng lại trở thành một "loại nguồn luật bất đắc dĩ" trên thực tế. Hiểu rõ hệ thống các nguồn này là chìa khóa để điều hướng thành công trong môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

3.1. Phân tích vai trò của luật thành văn và các văn bản dưới luật

Luật thành văn, bao gồm Hiến pháp và các đạo luật, là nguồn luật có hiệu lực pháp lý cao nhất. Tuy nhiên, do kỹ thuật lập pháp, nhiều đạo luật như Luật Thương mại hay Luật Cạnh tranh chỉ dừng lại ở các tuyên bố chính trị hoặc nguyên tắc chung, không thể áp dụng trực tiếp. Do đó, các văn bản dưới luật do Chính phủ và các bộ ban hành đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc cụ thể hóa và đưa luật vào cuộc sống. Sự phụ thuộc quá nhiều vào văn bản dưới luật có thể dẫn đến tình trạng thiếu ổn định, phức tạp và khó tiếp cận đối với doanh nghiệp. Giáo trình này giúp người đọc nhận diện và hệ thống hóa các loại văn bản này để áp dụng một cách chính xác.

3.2. Sức mạnh của tập quán thương mại án lệ và lẽ công bằng

Bên cạnh luật thành văn, các nguồn luật bất thành văn cũng có vai trò không nhỏ. Tập quán thương mại, được định nghĩa là những quy tắc xử sự hình thành từ lâu đời và được thừa nhận rộng rãi, được Bộ luật Dân sự công nhận là một nguồn bổ trợ. Đặc biệt, tập quán thương mại quốc tế như Incoterms hay UCP có ý nghĩa thực tiễn rất lớn. Mặc dù án lệ không được chính thức thừa nhận như trong hệ thống thông luật, các hướng dẫn của Tòa án Nhân dân Tối cao đúc kết từ kinh nghiệm xét xử cũng có giá trị tham khảo quan trọng. Tác giả còn gợi mở về việc công nhận học thuyết pháp lý và lẽ công bằng như những nguồn của luật, đặc biệt khi thẩm phán được trao nhiều quyền độc lập hơn, nhằm đưa "luật của lương tâm" vào đời sống.

IV. Cách giáo trình giải mã mối liên hệ Luật Tăng trưởng

Giáo trình luật kinh tế phần 1 nxb công an nhân dân không chỉ mô tả các quy định mà còn phân tích sâu sắc mối quan hệ nhân quả giữa pháp luật và tăng trưởng kinh tế. Dựa trên nền tảng lý thuyết của Max Weber và Ronald Coase, tác giả Phạm Duy Nghĩa luận giải tại sao một hệ thống pháp luật minh bạch, có thể dự đoán và bảo vệ hiệu quả các quyền tài sản lại là động lực cho sự phát triển. Theo triết lý của Weber, sự thành công của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu có ba trụ cột pháp lý: sở hữu tư nhân, tự do khế ước, và tự do lập hội. Một hệ thống pháp luật rõ ràng về các quyền này giúp giảm sự can thiệp tùy tiện của nhà nước, tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định, khuyến khích đầu tư và giao dịch. Cuốn sách áp dụng lăng kính này để phân tích những rào cản trong pháp luật Việt Nam truyền thống. Sự thiếu vắng một học thuyết rõ ràng về quyền sở hữu tư nhân, sự coi nhẹ thương mại và vai trò của pháp luật hợp đồng đã kìm hãm sự phát triển kinh tế trong lịch sử. Cổ luật Việt Nam, với tư duy trọng nông và hạn điền, đã không tạo ra động lực cho tích lũy tư bản. Hợp đồng chủ yếu dựa trên "tín nghĩa" hơn là các cơ chế thực thi pháp lý chặt chẽ, gây rủi ro cho các giao dịch lớn và dài hạn. Phân tích này giúp người đọc hiểu rằng, cải cách pháp luật không chỉ là thay đổi câu chữ, mà là một quá trình xây dựng các thiết chế nền tảng để thúc đẩy sự thịnh vượng.

4.1. Luận giải vì sao pháp luật truyền thống cản trở kinh tế

Pháp luật truyền thống Việt Nam thiếu các trụ cột cơ bản để thúc đẩy kinh tế. Thứ nhất, khái niệm sở hữu tư nhân không được đề cao và bảo vệ một cách tuyệt đối. Quyền sở hữu thường bị giới hạn bởi lợi ích cộng đồng và mang tính gia đình, dòng tộc, cản trở việc biến tài sản thành tư bản sinh lời. Thứ hai, pháp luật hợp đồng không phát triển do xã hội thuần nông, tự cung tự cấp. Các giao dịch chủ yếu dựa vào luật tục và niềm tin, thiếu cơ chế pháp lý để đảm bảo thực thi, hạn chế các hoạt động thương mại quy mô lớn. Thứ ba, pháp luật về lập hội kinh doanh gần như không tồn tại. Các hình thức như phường, hội, hụi chỉ mang tính tương trợ, thiếu bản chất liên kết vốn để kinh doanh như các công ty phương Tây. Những yếu tố này đã tạo ra một lực cản lớn đối với quá trình công nghiệp hóa.

4.2. Lý thuyết chi phí giao dịch và vai trò của luật sở hữu hợp đồng

Giáo trình vận dụng lý thuyết về chi phí giao dịch của Ronald Coase để làm rõ vai trò của pháp luật. Một chế độ sở hữu rõ ràng sẽ làm giảm chi phí tìm kiếm thông tin cho các bên muốn tiếp cận tài sản. Khi quyền sở hữu được xác lập và bảo vệ, các bên có thể dễ dàng giao dịch, chuyển nhượng và thế chấp tài sản đó. Tương tự, pháp luật hợp đồng khi đáng tin cậy và có hiệu lực sẽ làm giảm rủi ro cho các giao dịch, từ đó giảm chi phí đàm phán, giám sát và thực thi. Chức năng của pháp luật hợp đồng là tạo ra cơ chế hỗ trợ để các thỏa thuận tư nhân được tuân thủ, biến chúng trở thành "luật" giữa các bên. Một hệ thống pháp luật hiệu quả sẽ giúp giảm thiểu các chi phí giao dịch, thúc đẩy trao đổi và chuyên môn hóa, từ đó dẫn đến tăng trưởng kinh tế.

V. Ứng dụng kiến thức giáo trình vào thực tiễn kinh doanh

Giá trị lớn nhất của cuốn giáo trình luật kinh tế từ NXB Công an Nhân dân nằm ở khả năng ứng dụng trực tiếp vào thực tiễn hoạt động kinh doanh. Thay vì chỉ trình bày lý thuyết suông, sách cung cấp một bộ công cụ pháp lý toàn diện, giúp doanh nhân và nhà quản lý đưa ra các quyết định sáng suốt và giảm thiểu rủi ro pháp lý. Từ việc lựa chọn mô hình kinh doanh phù hợp, đến đàm phán hợp đồng và xử lý tranh chấp, mỗi phần của giáo trình đều gắn liền với một giai đoạn trong vòng đời của doanh nghiệp. Ví dụ, Phần 3 về pháp luật doanh nghiệp không chỉ định nghĩa các loại hình như Hộ kinh doanh, Doanh nghiệp tư nhân, Công ty TNHH hay Công ty cổ phần, mà còn phân tích sâu về ưu, nhược điểm, cấu trúc quản trị và trách nhiệm pháp lý của từng mô hình. Kiến thức này giúp nhà khởi nghiệp lựa chọn được cấu trúc phù hợp nhất với quy mô, ngành nghề và mục tiêu chiến lược của mình. Tương tự, phần pháp luật hợp đồng trang bị cho người đọc kỹ năng nhận diện các yếu tố cấu thành một hợp đồng hợp lệ, cách thức hạn chế rủi ro thông qua các điều khoản chặt chẽ, và phương án xử lý khi có vi phạm xảy ra. Cuốn sách của Phạm Duy Nghĩa thực sự là một cẩm nang pháp lý, giúp biến kiến thức luật học thành lợi thế cạnh tranh trong môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp.

5.1. Lựa chọn các loại hình doanh nghiệp Từ hộ kinh doanh đến công ty

Việc lựa chọn loại hình doanh nghiệp khi khởi sự là một quyết định chiến lược. Giáo trình phân tích chi tiết các mô hình phổ biến tại Việt Nam. Hộ kinh doanh và Doanh nghiệp tư nhân có cấu trúc đơn giản nhưng chủ sở hữu phải chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản. Công ty TNHH giới hạn trách nhiệm của thành viên trong phạm vi vốn góp, phù hợp với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Công ty cổ phần là mô hình lý tưởng để huy động vốn rộng rãi từ công chúng thông qua phát hành cổ phiếu, nhưng có cấu trúc quản trị phức tạp hơn. Việc nắm vững các quy định về từng loại hình giúp doanh nghiệp tối ưu hóa cấu trúc vốn, quản trị và trách nhiệm pháp lý.

5.2. Nắm vững nguyên tắc giải quyết tranh chấp và phá sản

Không hoạt động kinh doanh nào có thể tránh khỏi rủi ro tranh chấp. Giáo trình cung cấp các kiến thức nền tảng về pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh, từ thương lượng, hòa giải đến khởi kiện tại tòa án hoặc trọng tài. Sách phân tích ảnh hưởng của các yếu tố truyền thống trong giải quyết tranh chấp, giúp doanh nghiệp hiểu được tâm lý và cách tiếp cận của đối tác Việt Nam. Bên cạnh đó, luật phá sản được trình bày như một "phương cách giải quyết tình trạng mất khả năng thanh toán" một cách văn minh, có trật tự. Hiểu rõ thủ tục phá sản không chỉ giúp chủ nợ bảo vệ quyền lợi mà còn cho phép doanh nghiệp gặp khó khăn có một lối thoát hợp pháp, tái cấu trúc hoặc rút lui khỏi thị trường một cách có trật tự.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Luật kinh tế do PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa (Khoa Luật – Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh và Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright) biên soạn, được Nhà xuất bản Công an Nhân dân phát hành (tu chỉnh lần thứ năm, năm 2011). Cuốn sách có tiền thân từ công trình Chuyên khảo Luật kinh tế do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản lần đầu năm 2004. Trong chương trình đào tạo bậc đại học và cao học thuộc khối ngành Luật, Kinh tế và Quản trị kinh doanh, giáo trình đóng vai trò là học liệu nền tảng về môi trường pháp lý kinh doanh tại Việt Nam.

+-----------------------------------------------------------------------------+
| TÁC PHẨM: Giáo trình Luật kinh tế (Tái bản lần năm, có tu chỉnh)            |
| TÁC GIẢ: PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa (TS Luật - Leipzig 1991, PGS 2004)         |
| ĐƠN VỊ: Khoa Luật ĐH Kinh tế TP.HCM & CT Giảng dạy Kinh tế Fulbright        |
| NHÀ XUẤT BẢN: NXB Công an Nhân dân (Cập nhật VBPL đến tháng 12/2011)        |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng đến việc trang bị cho người học tư duy pháp lý độc lập và phương pháp tiếp cận đa chiều về khung khổ điều chỉnh hoạt động thương mại. Thay vì chỉ trình bày các quy định pháp luật thực định, giáo trình giúp người học giải thích bản chất của các thiết chế pháp lý trong mối tương quan với bối cảnh văn hóa truyền thống, sự vận hành của thị trường và tiến trình chuyển đổi kinh tế.

Cấu trúc giáo trình gồm 6 phần với 23 chương chuyên đề, được tổ chức logic từ các vấn đề lý thuyết tổng quan, chế độ tài sản, các loại hình doanh nghiệp, pháp luật hợp đồng cho đến giải quyết tranh chấp, phá sản và kiểm soát cạnh tranh. Điểm đặc sắc của công trình là sự kết hợp giữa khoa học pháp lý, kinh tế học thể chế và xã hội học pháp luật, giải thích cách thức tiếp nhận luật học phương Tây trong môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ qua 6 phần chính, thể hiện tiến trình từ lý thuyết nền tảng đến các chế định pháp luật chuyên biệt:

                  CẤU TRÚC NỘI DUNG GIÁO TRÌNH LUẬT KINH TẾ
Phần 1: Tổng quan & Thách thức     Phần 2: Quyền tài sản             Phần 3: Pháp luật Doanh nghiệp
- Khái niệm, giới hạn pháp luật    - Chế độ kinh tế                  - Dân doanh & Công ty phương Tây
- Pháp luật & tăng trưởng KT       - Pháp luật đất đai               - Hộ KD, DNTN, Hợp danh, TNHH, CTCP
- Tiếp nhận pháp luật nước ngoài   - Sở hữu trí tuệ ở VN             - DNNN & Quản trị công ty
Phần 4: Pháp luật Hợp đồng         Phần 5: Tranh chấp & Phá sản      Phần 6: Pháp luật Cạnh tranh
- Nền tảng giao dịch kinh doanh    - Tố tụng, hòa giải, trọng tài    - Học thuyết cạnh tranh phương Tây
- Thông tin bất cân xứng & rủi ro  - Giải quyết mất khả năng TT      - Kiểm soát độc quyền & cạnh tranh

• Phần 1: Pháp luật kinh tế: Khái niệm, Giới hạn và những thách thức mới (Chương I - III): Phân tích nguồn gốc, bản chất của pháp luật kinh tế, đối chiếu triết lý "Pháp trị" và "Nhân trị", phân tích các trường phái tiếp nhận pháp luật nước ngoài và mối quan hệ giữa pháp luật với tăng trưởng kinh tế.
• Phần 2: Chế độ kinh tế và Quyền tài sản (Chương IV - VI): Khảo cứu chế độ kinh tế, pháp luật tài sản về đất đai và thực trạng nhận thức quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.
• Phần 3: Pháp luật về doanh nghiệp (Chương VII - XV): Khảo cứu sự tiếp nhận các mô hình công ty phương Tây vào khu vực dân doanh; phân tích địa vị pháp lý của hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần; cải cách doanh nghiệp nhà nước; vai trò của thị trường chứng khoán và cơ chế quản trị, giám sát người quản lý công ty.
• Phần 4: Pháp luật hợp đồng trong kinh doanh (Chương XVI - XVII): Phân tích hợp đồng với tư cách là nền tảng giao dịch thương mại, giải quyết vấn đề bất cân xứng thông tin và kỹ thuật phân bổ rủi ro.
• Phần 5: Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh và phá sản doanh nghiệp (Chương XVIII - XIX): Khảo cứu tập quán giải quyết tranh chấp truyền thống, tố tụng tư pháp, trọng tài thương mại và thủ tục xử lý tình trạng mất khả năng thanh toán theo Luật Phá sản.
• Phần 6: Chính sách và pháp luật cạnh tranh trong kinh doanh (Chương XX - XXIII): Giới thiệu các học thuyết cạnh tranh phương Tây, chính sách cạnh tranh, thiết chế kiểm soát độc quyền và chế tài chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận dựa trên các trụ cột học thuật:

• Lý thuyết phân tích kinh tế về pháp luật: Vận dụng lý thuyết vĩ mô của Max Weber về vai trò của pháp luật minh bạch, có thể dự đoán được đối với sự hình thành chủ nghĩa tư bản; học thuyết vi mô của Ronald Coase về chi phí giao dịch (transaction costs); lý thuyết về chuyển hóa của sản thành tư bản của Hernando de Soto; và các nguyên lý của Kraakman, Berman về thiết chế hợp đồng và công ty cổ phần.
• Hệ thống nguồn luật đa tầng: Phân tích thứ bậc hiệu lực từ Hiến pháp, văn bản quy phạm pháp luật (Luật, Nghị định, Thông tư), văn bản hành chính cá biệt (công văn hướng dẫn), đến các nguồn bổ trợ gồm tập quán thương mại quốc tế (Lex Mercatoria, Incoterms, UCP), án lệ, học thuyết pháp lý và nguyên tắc lẽ công bằng (ghi nhận từ Điều 4 Dân luật Bắc Kỳ 1931).
• Khung đối chiếu thể chế và văn hóa: So sánh các hệ thống Dân luật (Civil Law), Thông luật (Common Law) và mô hình Luật Kinh tế Xô Viết (Laptev); phân tích sự đan xen giữa luật thành văn (Quốc triều Hình luật, Hoàng Việt luật lệ) và luật tục, lệ làng, quan hệ dòng tộc trong quản trị kinh doanh tại Việt Nam.

                          MÔ HÌNH NGUỒN LUẬT KINH TẾ

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật pháp lý (Technical skills): Phương pháp tra cứu, dẫn chiếu văn bản quy phạm pháp luật, kỹ thuật diễn giải quy phạm và phân tích cấu trúc điều khoản theo phương pháp đánh số đoạn văn (§).
• Kỹ năng phân tích học thuật (Analytical skills): Phân tích tác động kinh tế của các quy định pháp luật (Law and Economics), bóc tách cấu trúc vật quyền - trái quyền trong giao dịch tài sản, nhận diện sự bất cân xứng thông tin trong hợp đồng kinh doanh.
• Kỹ năng thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Đánh giá rủi ro pháp lý trong cơ cấu tổ chức doanh nghiệp, thiết lập cơ chế giám sát người quản trị, lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp (hòa giải, trọng tài thương mại, tòa án) phù hợp với thực tiễn xét xử tại Việt Nam.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn với định hướng đổi mới phương pháp sư phạm, chuyển trọng tâm từ việc ghi nhớ quy định cơ học sang phát triển tư duy phản biện. Tác giả chủ động cấu trúc tài liệu thành các khối thông tin cô đọng, đánh số thứ tự đoạn văn (§) để phục vụ việc chuẩn bị bài trước khi đến lớp (pre-class reading), tạo điều kiện cho các buổi thảo luận và tranh luận trực tiếp tại giảng đường.

       QUY TRÌNH TIẾP CẬN VÀ PHÂN TÍCH THEO PHƯƠNG PHÁP CỦA GIÁO TRÌNH

Phương pháp tiếp cận tình huống (case-based approach) được thể hiện qua các bài học thực tiễn:

• Phân tích xung đột giữa luật thành văn và luật tục trong các tranh chấp tài sản gia đình và họ tộc.
• Hiện tượng "hình sự hóa các tranh chấp kinh tế, dân sự" và nguyên nhân bắt nguồn từ truyền thống hình luật áp đảo trong lịch sử pháp lý phương Đông.
• Ảnh hưởng của mạng lưới quan hệ xã hội, văn hóa "buôn có bạn, bán có phường" đối với việc thực thi hợp đồng và các liên kết doanh nghiệp.

Phương pháp đánh giá tương ứng đòi hỏi người học phải vận dụng các học thuyết kinh tế học thể chế để luận giải các vụ việc thực tế, thay vì chỉ trích dẫn điều luật đơn thuần. Danh mục văn bản pháp luật và tài liệu tham khảo chi tiết ở phần cuối sách (trang 561) đóng vai trò là công cụ hỗ trợ cho hoạt động nghiên cứu độc lập và viết chuyên đề học thuật.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Lịch sử tu chỉnh và phát triển: Giáo trình là kết quả của quá trình tích lũy học thuật liên tục, phát triển từ công trình Chuyên khảo Luật kinh tế (NXB ĐHQGHN, 2004) qua các lần tái bản năm 2010, 2011 tại NXB CAND, và được viết lại theo định dạng giáo trình nhập môn pháp luật kinh doanh.
• Cập nhật dữ liệu lập pháp: Hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật đến tháng 12 năm 2011, bao gồm các chế định của Luật Thương mại 2005 (Điều 3.1 về hành vi thương mại), Luật Trọng tài thương mại 2010 (Điều 2.1 về thẩm quyền giải quyết tranh chấp), Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2008, và Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001).
• Tích hợp lý thuyết thể chế hiện đại: Tiếp cận pháp luật kinh tế dưới góc độ chi phí giao dịch, quản trị công ty cổ phần, sự phát triển của thị trường vốn và kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh, phá vỡ lối mòn xem luật kinh tế chỉ là công cụ quản lý hành chính nhà nước theo mô hình kế hoạch hóa tập trung cũ.
• Đối chiếu lịch sử tư tưởng cải cách: Trích dẫn các tư tưởng cải cách pháp luật và kinh tế của các nhà canh tân thế kỷ XIX như Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ, Bùi Viện, Nguyễn Lộ Trạch, qua đó soi chiếu vào bối cảnh hội nhập quốc tế đương đại của Việt Nam.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

                      BẢNG ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG

• Sinh viên đại học khối ngành Luật và Kinh tế: Sử dụng cho các học phần Luật Kinh tế, Luật Thương mại, Pháp luật Doanh nghiệp. Yêu cầu kiến thức tiên quyết gồm môn Pháp luật đại cương và Kinh tế học vi mô.
• Học viên cao học: Tài liệu tham khảo cho các chương trình Thạc sĩ Luật kinh tế, Thạc sĩ Quản trị kinh doanh (MBA) và Thạc sĩ Chính sách công (như chương trình tại Fulbright).
• Giảng viên: Sử dụng để cấu trúc bài giảng theo phương pháp thảo luận tương tác, khai thác các chủ đề tranh luận về ranh giới giữa luật công và luật tư, hoặc sự can thiệp của nhà nước vào thị trường.
• Người hành nghề luật và quản trị: Nguồn tài liệu chuyên khảo tham chiếu khi đánh giá các khía cạnh thể chế và rủi ro chính sách trong môi trường đầu tư kinh doanh tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế cho người học đã có hiểu biết căn bản về pháp luật, bao gồm sinh viên chuyên ngành Luật, Kinh tế, Quản trị kinh doanh, học viên cao học chính sách công, cùng các luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý doanh nghiệp.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức nhập môn về khoa học pháp lý (Pháp luật đại cương, lý thuyết nhà nước và pháp luật), nguyên lý kinh tế học cơ bản, cùng nhận thức đại cương về hệ thống cơ quan nhà nước và các quyền dân sự tại Việt Nam.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì?

Khác với các giáo trình thuần túy bình luận văn bản luật thực định, tài liệu này áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành: giải thích quy định pháp luật thông qua lăng kính kinh tế học thể chế (lý thuyết chi phí giao dịch của Coase, phân tích của Weber) và xã hội học pháp luật (ảnh hưởng của Nho giáo, Phật giáo, luật tục làng xã đối với hành vi kinh doanh).

4. Làm sao để tự học hiệu quả với giáo trình này?

Người học nên đọc trước các đoạn văn cô đọng được đánh số (§), ghi chú các khái niệm học thuật then chốt, chủ động đối chiếu văn bản quy phạm pháp luật tương ứng được trích dẫn ở mục tài liệu tham khảo (trang 561), và liên hệ giải quyết các tình huống kinh doanh thực tiễn.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo sách?

Sách cung cấp hệ thống chữ viết tắt chuẩn hóa, danh mục văn bản quy phạm pháp luật thực định, và hệ thống tài liệu tham khảo chuyên khảo gồm các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế (Vũ Văn Mẫu, Lê Tài Triển, Max Weber, Ronald Coase, Kraakman, Berman).

---

Kết luận

Giáo trình Luật kinh tế của PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa cung cấp một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về khung khổ pháp lý kinh doanh tại Việt Nam thời kỳ chuyển đổi. Giá trị học thuật cốt lõi của công trình nằm ở phương pháp tiếp cận thể chế đa chiều, đặt pháp luật kinh tế trong dòng chảy lịch sử, truyền thống văn hóa bản địa và các nguyên lý kinh tế học hiện đại.

                       LỘ TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT

Lộ trình nghiên cứu được đề xuất bắt đầu từ việc nắm vững lý thuyết nguồn luật và quyền tài sản (Phần 1, Phần 2), tiến đến khảo cứu các mô hình tổ chức kinh doanh (Phần 3), và hoàn thiện với các kỹ năng phân tích giao dịch hợp đồng, giải quyết tranh chấp và trật tự cạnh tranh (Phần 4, 5, 6). Người học có thể bổ sung kiến thức bằng cách theo dõi các văn bản luật chuyên ngành và án lệ thực tế của Tòa án nhân dân tối cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHAM DUY NGHĨA KHOA LUẬT, Đñ KINH TẾ TP HCM CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT < LUẬT KINH TE | Ci NHA XUAT BAN CONG AN NHAN DAN 4 PHAM DUY NGHIA TS Luat (Leipzig 1991). PGS (2004), Lam nghé day hoc. Giang day tai Khoa Luật và Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, Đại Học Kinh Tế TP. Các tác phẩm đã xuất bản: + _ Giáo trình Luật Kinh Tế, tập 1 (Luật Doanh Nghiệp - Tình huống, phân tích, bình luận) NXB ĐHQGHN, 2004.

Chuyên Khảo Luật Kinh tế, NXBĐHQGHN, 2004. + Vietnamese Business Law in Transition, NXB Thế Giới, 2002. + _ Giáo trình Luật Thương Mại, NXB ĐHQGHN, 1998, › _ Giáo trình Pháp Luật Đại Cương, NXB CAND, 2011. PHẠM DUY NGHĨA KHOA LUAT, DAL HOC KINH TẾ TPHCM CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY RKINH TẾ PULBRIGHT Giáo trình Luật kinh tê (Tai ban lan nam, co tu chinh) NHÀ XUÁT BẢN CÔNG AN NHÂN DẪN Tu chỉnh từ Chuyên khảo Luật kinh tế, NXB ĐHỌGHN xuất bản lần thứ nhất năm 2004, NXB CAND tái bản 2010, 2011.

Văn bản pháp luật cập nhật đến tháng 12 năm 2011. 80-2012/CXB/131-90/CAND Giáo trình Luật kinh tế MỤC LỤC Danh mục chữ viết tắt Lời tác giả Phan 1:Pháp luật kinh tế: Khái niệm, Giới hạn và những thách thức mới Tổng quan về pháp luật kinh tế Pháp luật và tăng trưởng kinh tế 39 111. Tiếp nhận pháp luật kinh tế 35 Phân 2: Chế độ kinh tế và Quyên tài sản IV. Chế độ kinh tế 79 Pháp luật tài sản: Đất đai 93 VI.

Sở hữu trí tuệ: Quan niệm, ý nghĩa và nhận thức ở Việt Nam 123 Phân 3: Pháp luật về doanh nghiệp VIL. Doanh nghiệp dân doanh: Truyền thống và việc tiếp nhận mô hình công ty 141 VỊH. Hộ kinh doanh và Doanh nghiệp tư nhân 171 IX. Hợp danh 185 Công ty trách nhiệm hữu hạn 199 XI.

Công ty cổ phần 223 XI. Doanh nghiệp quốc doanh: Truyền thống và xu hướng cải cách nhìn từ góc độ pháp luật tài sản 275 XHI. Buôn có bạn, bán có phường: Vai trò của truyền thống văn hoá phương Đông đối với liên kết doanh nghiệp 299 XIV. Công ty cỗ phần và thị trường chứng khoán: Cuộc trường chỉnh hướng tới xã hội cổ đông 321 Pham Duy Nghia to XV, Quản trị công ty: Giám sát người quản trị các doanh nghiệp 339 Phân 4: Pháp luật hợp đồng trong kinh doanh XVI.

Hợp đồng: Nền tảng của giao dịch kinh doanh 363 XVIL. Từ quy chiếu đến điều chỉnh thông tin bất cân xứng và quản lý rủi ro: Tương lai của pháp luật hợp đồng Việt Nam 377 Phan 5: Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh và phá sản doanh nghiệp XVIII. Từ xiết nợ đến cầu viện công lý: Ảnh hưởng của các yếu tố truyền thống trong giải quyết tranh chấp kinh doanh ở Việt Nam 409 XIX. Luật phá sản: Một phương cách giải quyết tinh trang mat khả năng thanh toán 443 Phần 6: Chính sách và pháp luật cạnh tranh trong kinh doanh XX, Lý thuyết cạnh tranh: Các học thuyết cạnh tranh phương Tây và kinh nghiệm đối với Việt Nam 465 XXI.

Chính sách cạnh tranh trong kinh doanh 487 XXII. Pháp luật và thiết chế kiểm soát độc quyền trong kinh doanh 515 XXHI. Pháp luật và thiết chế chong cạnh tranh không lành mạnh 553 Văn bản luật và tài liệu tham khảo 561 Giáo trình Luật kinh tế tea DANH MUC CHU VIET TAT ADB Ngân hàng Phát triển Châu Á CTCP Công ty cổ phản Cty TNHH Công ty trách nhiệm hữu hạn DNNN Doanh nghiệp nhà nước KTNN Kinh tế nhà nước HDQT Hội đồng quản trị HĐND Hội đồng nhân dân HP 1992 Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001) NCLP Tap chí Nghiên cứu lập pháp NNPL Tạp chí Nhà nước và pháp luật ND Nghị định QD Quyét dinh TAND Tòa án nhân dân TCT Tổng công ty TT Thông tư UB Ủy ban UBND Ủy ban nhân dân UNDP Chương trình Phát triển Liên hợp quốc VBPL Văn bản pháp luật VKSND Viện kiểm sát nhân dân VPCP Văn phòng chính phủ VPQH Văn phòng quốc hội XHCN Xã hội chủ nghĩa VN Việt Nam §1. mục a) Phạm Duy Nghĩa Giáo trình Luật kinh tế 5 LOI TAC GIA Tôi viết cuốn sách này dành cho những người học trẻ tuổi và phụ huynh kinh yêu của họ, những người luôn suối đời tận tụy và hy sinh vì sự học của con em mình.

Sách được viết cho bạn đọc đã có hiểu biết íL nhiễu về pháp luật kinh tế. Làm nghệ dạy học, tôi hiểu những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời sinh viên được dành để học lấy tư duy và phương pháp bồ dung cho cuộc đời của họ mái sau. Bên cạnh những thành tựu đã đại được, nên giáo dục của chúng ta côn rất nhiều việc phải làm mới đáp ứng được phân nào niềm mong mỏi thiết tha đó. Sách dạy học đôi khi vắng bóng dáng thực tiễn; cách dạy và đánh giá học sinh chưa chú trọng khuyên khích tự học sáng lạo, mà còn nặng về kiểm tra sự thuộc bài.

Bởi vậy sách này cưng cấp thêm một tài liệu đọc trước khi nghe giảng, với mục đích góp phân tạo cho học viên thời gian và thói quen tranh luận trên lớp. Sách được tu chỉnh từ cuốn Chuyên khảo Luật kinh tế do NXB ĐHQGHN xuất bản lần đầu tiên vào năm 2004. Trong lan tdi bản thứ năm này, cuon sách đã được viết lại nhự một Giáo trình nhập môn pháp luật kinh doanh. Với sự chuyên môn hóa của giới luật sư hành nghề, các chuyên đề luật công ty, luật chứng khoán, luật hợp đông, luật phá sản, tranh tụng, trung gian hòa giải và 16 tung trọng tài chắc chắn sẽ được nghiên cứu và giảng dạy ngày cùng chuyên sâu hơn.

Mặc dù vậy, người kinh doanh và luật sư tương lai cân có những hiểu biết về lồng quan môi trường pháp lý cho hoạt động của doanh nghiệp, nhất là trong bối cảnh của nên văn hóa Việt Nam. 6 Phạm Duy Nghĩa Giữ cho sách thật gọn, tôi có gắng dẫn nén các y tưởng vào từng đoạn văn đã được đánh số lễ. Trong sách này tôi cũng dùng nhiều chữ viết tắt và cách trích dẫn luật đôi khi chưa thật phổ biến ở nước ta. Bạn đọc có thể tra cứu, tìm đọc thêm văn bản luật và tài liệu tham khảo được in trong phân cuối của sách này.

Xin cám ơn các dong nghiệp và bằng hữu đã dành cho tôi sự khích lệ cùng nhiễu gợiý có giá trị đề tu chỉnh sách này. Song do hiểu biết hạn chế, sách này không thể tránh khỏi khiếm khuyết, mọi sai sói là của riêng tôi. Mong nhận được ý kiến góp ý phê bình để lần tdi ban sau duoc tot hơn! Hà Nội 2004 Tu chỉnh tại TPHCM, 10/2011 Phạm Duy Nghĩa Giáo trình Luật kinh tế 7 Phan 1 Pháp luật kinh tế: Khái niệm, giới hạn và những thách thức mới Phạm Duy Nghĩa Giáo trình Luật kinh tế 9 Tổng quan về pháp luật kinh tế 1. Khái niệm và giới hạn của pháp luật trong xã hội Việt Nam 2.

Khái niệm luật kinh tế 3. Nguôn luật kinh tê i. Khái niệm và giới hạn của pháp luật trong xã hội Việt Nam 1. Đặt vấn để: Một thời bắt dau chính sách “Đổi mới” đã lùi xa.

Ngày nay, bình quân cứ 200 người dân nước ta đã có một công ty thương mại. Quốc hữu, dân doanh cùng ganh đua trong một thị trường đã tương thông với thế giới bên ngoài. Dé tu tin đối thoại ngang tầm mắt với doanh nhân thế giới, cách tổ chức kinh doanh, giao kết và thực hiện hợp đồng, giải quyết tranh chấp và cạnh tranh của doanh nhân nước ta phải tuân theo những luật lệ toàn cầu. Pháp luật kinh doanh đã thay đổi rất nhanh để đáp ứng yêu cầu đó.

Luật công ty, luật hợp đồng, các thủ tục 16 tụng và luật cạnh tranh theo mô hình Phương Tây đã được du nhập vào nước ta, song cách hiểu và thực thi chúng vẫn tuân theo những lối mòn bí ẩn, được dẫn dắt bởi tầm nhìn và thói quen của dân tộc chúng ta. Pháp luật cần được diễn giảng trong mối tương quan với truyền thống văn hóa và triết Phạm Duy Nghĩa lý của từng dân tộc. Băng đi hơn nửa thé kỷ, sau những cố gắng của các ông Vũ Văn Mẫu, Nguyễn Huy Đầu, gần đây mới tái xuất hiện một trào lưu ôn cũ để hiểu mới. Chương này giới thiệu quan niệm pháp luật và pháp luật kinh tế gắn liền với truyền thống dân tộc.

Pháp luật: Như tất cả các bậc túc nho, Vũ Văn Mẫu. một học giả thường răn người đọc° 'uống nước nhớ nguồn”, đã giải nghĩa hai chữ Hán-Việt “pháp luật" theo lối chiết tự, theo đó chữ pháp 1Ÿ gồm hai bộ thủy và khứ ghép lại được hiểu như đạo pháp trừ tà khúc, chữ /„á: ÍÏ bao gồm hai bộ xích và duật gộp lại có nghĩa là những điều viết ra để điều hành xã hội (Vũ Văn Mẫu. 1975), Điều này cũng được D. Morris lý giải tương tự (Bodde, 1967).

Theo ông Mẫu, người Trung Hoa nguyên thuỷ hiểu pháp luật trước hết được ban hành nhằm cai trị những dân tộc man đi xung quanh nước Trung Hoa, vốn không hiểu lễ nghĩa đạo lí, do đó cần bị răn doạ bởi hình luật nặng nẻ. Đó là một góc nhìn, nặng về việc nhân mạnh pháp luật như một công cụ cai trị, Nghiên cứu triết lý “pháp trị” từ Quản Trọng, Thương Ưởng, cho đến Lý Tư và Hàn Phi, người ta lại thấy phảng phất những tư duy về tính tối thượng và công bằng của pháp luật, (Hàn Phi Tử, Phan Ngọc dịch, NXB Văn học, Hà Nội, 1992). Theo hướng này, pháp luật là những quy tắc duy trì cuộc chung sống hòa bình, có trật tự ở đời, chúng tồn tại khách quan tựa như quy luật sống của muôn loài. Nhân trị: Dù Tần Thuỷ Hoàng có cảm kích khi đọc sách của Hàn Phi bao nhiêu, sau khi nhà Tần sụp đỏ, Giáo trình Luật kinh tế II học thuyết của Ông này cũng đã không thắng nội Nho giáo, được đại diện tiêu biểu bởi Khổng Tử (551 - 479 tr.

CN), Mạnh Tử (372- 289 tr, CN) và Tuân Từ. Lưu Đang ` 'ngôi trên yên ngựa mà được thiên hạ”, song muốn giữ yên thiên hạ phải dùng đến cái khôn khéo của Nho giáo. Người ta đoán thuyết“ ngoại Nho, nội Pháp” của Lữ Gia đã ra đời từ đó. Từ đời Hán, Nho giáo trở thành học thuyết cai trị, ảnh hưởng của triết lý này kéo dài qua nhiều thiên niên kỷ và tác động tới cách ứng xử của người Á Đông cho đến tận ngày nay.

Theo Nho giáo, đặc biệt từ Tống Nho, các xã hội Á Đông được tổ chức theo triết lý nhân trị, lấy sự tự giáo dục theo ngũ thường “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín” để “tu thân, tễ gia, trị quốc, bình thiên hạ”.