Giáo trình Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam - TS. Vũ Thị Phụng

Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam cung cấp kiến thức sâu sắc về quá trình phát triển và các nguyên tắc pháp lý cơ bản.

• Trường học: Trường Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật
• Đề tài: Giáo Trình Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• 1. Phần thứ nhất: Sự hình thành nhà nước trong lịch sử Việt Nam (Thời đại Hùng Vương - Nhà nước Văn Lang, Âu Lạc)
• 1.1. Trạng thái kinh tế
• 1.2. Tổ chức xã hội
• 1.3. Sự hình thành nhà nước và hệ thống tổ chức chính quyền từ trung ương đến địa phương
• 1.4. Tình hình pháp luật
• 1.5. Sự thay thế nhà nước Văn Lang - Nhà nước Âu Lạc ra đời
• 2. Phần thứ hai: Nhà nước và pháp luật thời kỳ đấu tranh giành lại độc lập dân tộc
• 2.1. Tổ chức nhà nước
• 2.1.1. Chính quyền đô hộ từ 179 TCN đến năm 40
• 2.1.2. Chính quyền tự chủ thời Hai Bà Trưng (từ năm 40 đến năm 43)
• 2.1.3. Chính quyền đô hộ từ sau Trưng Vương đến trước Lý Nam Đế (từ năm 43 đến đầu thế kỷ VI)
• 2.1.4. Chính quyền tự chủ thời Lý Bí và nhà nước Vạn Xuân (từ năm 544 đến năm 602)
• 2.1.5. Chính quyền đô hộ Tùy - Đường. Bước chuẩn bị tiến tới chính quyền độc lập tự chủ từ đầu thế kỷ VII đến đầu thế kỷ X
• 2.2. Tình hình pháp luật
• 3. Phần thứ ba: Nhà nước và pháp luật thời kỳ độc lập tự chủ
• 3.1. Chương 1: Nhà nước và pháp luật tự chủ từ họ Khúc đến Ngô - Đinh - Tiền Lê
• 3.1.1. Chính quyền tự chủ từ họ Khúc đến chiến thắng Bạch Đằng (905 - 938)
• 3.1.2. Giai đoạn đấu tranh chống cát cứ và thiết lập nhà nước trung ương tập quyền
• 3.1.2.1. Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước
• 3.1.2.2. Tình hình pháp luật
• 3.2. Chương 2: Nhà nước và pháp luật giai đoạn củng cố và phát triển nhà nước trung ương tập quyền thời Lý - Trần - Hồ
• 3.2.1. Nhà nước và pháp luật dưới thời Lý (1010 - 1228)
• 3.2.1.1. Tổ chức bộ máy nhà nước
• 3.2.1.2. Tổ chức quân đội
• 3.2.1.3. Tình hình pháp luật
• 3.2.2. Nhà nước và pháp luật dưới thời Trần (1226 - 1400)
• 3.2.2.1. Tổ chức bộ máy nhà nước
• 3.2.2.2. Tổ chức quân đội
• 3.2.2.3. Tình hình pháp luật
• 3.2.3. Tổ chức nhà nước và pháp luật dưới thời Hồ
• 3.2.4. Về tính chất của nhà nước từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XV
• 3.3. Chương 3: Nhà nước và pháp luật trong thời kỳ xác lập và phát triển của chế độ phong kiến trung ương tập quyền (Thế kỷ XV)
• 3.3.1. Vài nét về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội thời Lê
• 3.3.2. Tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê
• 3.3.3. Tình hình pháp luật thời Lê
• 3.4. Chương 4: Nhà nước và pháp luật từ thời kỳ nội chiến phân liệt đến khi thống nhất đất nước
• 3.4.1. Tổ chức bộ máy nhà nước
• 3.4.1.1. Thế kỷ XVI - Bắc Triều và Nam Triều
• 3.4.1.2. Thời kỳ phân liệt Đàng Trong - Đàng Ngoài
• 3.4.1.3. Tổ chức nhà nước thời Tây Sơn
• 3.4.2. Tình hình pháp luật
• 3.5. Chương 5: Nhà nước và pháp luật thời Nguyễn, từ đầu thế kỷ XIX đến khi Thực dân Pháp xâm lược nước ta (1858)
• 3.5.1. Tổ chức nhà nước
• 3.5.1.1. Chính quyền trung ương
• 3.5.1.2. Tổ chức chính quyền địa phương
• 3.5.1.3. Tổ chức quân đội
• 3.5.2. Tình hình pháp luật
• 3.5.2.1. Về luật hình
• 3.5.2.2. Lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 3.5.2.3. Về dân sự
• 3.5.2.4. Về tố tụng
• 4. Phần thứ tư: Nhà nước và pháp luật dưới thời thuộc Pháp. Tổ chức chính quyền thuộc địa
• 4.1. Chương 1: Tổ chức bộ máy chính quyền của thực dân Pháp ở Việt Nam trước ngày thiết lập chế độ toàn quyền Đông Dương
• 4.1.1. Ở Nam Kỳ
• 4.1.1.1. Ở trung ương
• 4.1.1.2. Ở cấp tiểu khu
• 4.1.1.3. Ở cấp tổng
• 4.1.1.4. Ở cấp xã
• 4.1.1.5. Ở cấp thành phố
• 4.1.2. Trung Kỳ và Bắc Kỳ
• 4.2. Chương 2: Sự ra đời và tổ chức của chế độ toàn quyền Đông Dương (17-10-1887)
• 4.2.1. Sự thành lập liên bang Đông Dương
• 4.2.2. Chế độ toàn quyền và quyền lực của Toàn quyền Đông Dương
• 4.2.3. Các tổ chức phụ tá cho Toàn quyền Đông Dương
• 4.2.3.1. Hội đồng tối cao Đông Dương
• 4.2.3.2. Hội đồng phòng thủ Đông Dương
• 4.2.3.3. Ủy ban tư vấn về mỏ
• 4.2.3.4. Hội đồng tư vấn học chính Đông Dương
• 4.2.3.5. Sở chỉ đạo các công việc về chính trị toàn Đông Dương
• 4.2.3.6. Sở chỉ đạo các cơ quan nghiên cứu kinh tế toàn Đông Dương
• 4.2.3.7. Đại hội đồng lợi ích kinh tế và tài chính Đông Dương
• 4.2.3.8. Hội đồng khai thác thuộc địa tối cao
• 4.3. Chương 3: Tổ chức bộ máy chính quyền của thực dân Pháp ở Việt Nam dưới chế độ toàn quyền
• 4.3.1. Ở Bắc Kỳ
• 4.3.1.1. Ở cấp trung ương
• 4.3.1.2. Cấp tỉnh ở Bắc Kỳ
• 4.3.1.3. Cấp thành phố Bắc Kỳ
• 4.3.1.4. Đạo quan binh
• 4.3.2. Ở Trung Kỳ
• 4.3.2.1. Hệ thống chính quyền của nhà Nguyễn
• 4.3.2.2. Hệ thống chính quyền của thực dân Pháp
• 4.3.3. Ở Nam Kỳ
• 4.3.3.1. Cấp trung ương
• 4.3.3.2. Cấp tỉnh, thành phố
• 4.3.4. Tình hình pháp luật
• 5. Phần thứ năm: Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám - 1945 đến nay
• 5.1. Chương 1: Nhà nước và pháp luật Việt Nam giai đoạn 1945 - 1954
• 5.1.1. Sự ra đời của Nhà nước kiểu mới ở Việt Nam
• 5.1.1.1. Sự hình thành quan điểm vô sản về Nhà nước ở Việt Nam
• 5.1.1.2. Cuộc đấu tranh giành chính quyền (1930 - 1945)
• 5.1.2. Nhà nước và pháp luật Việt Nam trong năm đầu của nền cộng hòa (1945 - 1946)
• 5.1.2.1. Tổ chức và hoạt động của Nhà nước
• 5.1.2.2. Xây dựng nền pháp luật cách mạng: Bản Hiến pháp đầu tiên (1946)
• 5.1.3. Nhà nước và pháp luật trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (12-1946 đến 7-1954)
• 5.1.3.1. Những thay đổi về tổ chức và hoạt động của Nhà nước trong thời kỳ kháng chiến
• 5.1.3.2. Pháp luật trong thời kỳ kháng chiến
• 5.2. Chương 2: Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ 1954-1975
• 5.2.1. Nhà nước và pháp luật trong giai đoạn 1954-1960
• 5.2.1.1. Nhà nước - tổ chức và hoạt động
• 5.2.1.2. Pháp luật giai đoạn 1954-1960
• 5.2.2. Nhà nước và pháp luật trong giai đoạn 1960-1975
• 5.2.2.1. Nhà nước dân chủ nhân dân thực hiện nhiệm vụ của chuyên chính vô sản
• 5.2.2.2. Hệ thống chính quyền cách mạng miền Nam (1960-1975)
• 5.2.2.3. Tình hình pháp luật trong giai đoạn 1960-1975
• 5.3. Chương 3: Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ 1976 đến nay
• 5.3.1. Quá trình thống nhất Nhà nước và pháp luật Việt Nam
• 5.3.1.1. Quá trình thống nhất nước nhà về mặt Nhà nước
• 5.3.1.2. Thống nhất nước nhà về mặt pháp luật
• 5.3.2. Nhà nước và pháp luật Việt Nam thời kỳ cả nước định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội
• 5.3.2.1. Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (cơ cấu và tổ chức)
• 5.3.2.2. Những chức năng và hoạt động của Nhà nước
• 5.3.2.3. Pháp luật thời kỳ cả nước định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội
• 5.4. Chương 4: Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ 1992 đến nay
• 5.4.1. Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước từ 1992 đến nay
• 5.4.1.1. Những thay đổi về cơ cấu tổ chức của bộ máy nhà nước trong Hiến pháp 1992
• 5.4.1.2. Nghị quyết của Quốc hội về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp 1992 về tổ chức bộ máy Nhà nước
• 5.4.1.3. Những hoạt động cơ bản của Nhà nước Việt Nam từ 1992 đến nay
• 5.4.2. Tình hình pháp luật ở Việt Nam từ 1992 đến nay
• 5.4.2.1. Hoạt động lập hiến và lập pháp của Quốc hội
• 5.4.2.2. Tình hình ban hành các văn bản pháp luật của các cơ quan trung ương và địa phương
• Kết luận
• Thư mục

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật việt nam

Nghiên cứu lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam là một nhiệm vụ khoa học có ý nghĩa đặc biệt, không chỉ giúp nhận thức di sản quá khứ mà còn cung cấp cơ sở để kế thừa và phát huy kinh nghiệm trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay. Môn học này là một phần cơ bản trong chương trình đào tạo của các trường đại học, đặc biệt là các giáo trình đại học luật. Nội dung chính của môn học tập trung vào quá trình hình thành, cơ cấu tổ chức và hoạt động của các nhà nước, cũng như những thành tựu và hạn chế của hệ thống pháp luật Việt Nam qua từng thời kỳ lịch sử. Việc tiếp cận một cách hệ thống các vấn đề này đòi hỏi sự nghiên cứu liên ngành, đặc biệt là giữa Sử học và Luật học. Các công trình nghiên cứu trước đây đã cung cấp một nền tảng vững chắc, tuy nhiên, nhiều vấn đề vẫn cần được làm sáng tỏ, chẳng hạn như việc xác định tính chất của các nhà nước, sự phát triển của tư tưởng lập pháp, và sự so sánh với các hệ thống pháp luật trong khu vực. Giáo trình này được biên soạn dựa trên những thành tựu nghiên cứu mới nhất, nhằm cung cấp cho người học một cái nhìn toàn diện và cập nhật về lịch sử hình thành và phát triển của nhà nước và pháp luật tại Việt Nam, từ thời kỳ sơ khai cho đến giai đoạn hiện đại.

1.1. Tầm quan trọng của tài liệu môn lịch sử nhà nước và pháp luật

Việc học tập và nghiên cứu thông qua tài liệu môn lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam có vai trò nền tảng. Các tài liệu này không đơn thuần là ghi chép các sự kiện lịch sử, mà còn phân tích sâu sắc các hình thái kinh tế - xã hội, các tư tưởng chính trị - pháp lý đã định hình nên cấu trúc nhà nước và hệ thống pháp luật của dân tộc. Thông qua việc nghiên cứu, người học có thể hiểu rõ nguồn gốc của các thể chế, sự kế thừa và phát triển của các quy phạm pháp luật qua nhiều giai đoạn. Ví dụ, việc tìm hiểu về tổ chức chính quyền thời Hùng Vương cho thấy mô hình nhà nước sơ khai, trong khi nghiên cứu pháp luật thời Pháp thuộc lại phơi bày sự đối kháng và giao thoa giữa luật pháp thực dân và luật tục bản địa. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay, đảm bảo rằng luật pháp vừa hiện đại, vừa mang đậm bản sắc dân tộc.

1.2. Tóm tắt các giai đoạn chính trong lịch sử nhà nước Việt Nam

Để có một cái nhìn tổng quan, việc tóm tắt lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam có thể được chia thành các giai đoạn chính. Giai đoạn đầu tiên là sự hình thành nhà nước sơ khai thời Hùng Vương với nhà nước Văn Lang - Âu Lạc. Tiếp theo là hơn 1000 năm Bắc thuộc, một thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc, nơi các chính quyền tự chủ ngắn ngủi được thành lập xen kẽ với bộ máy cai trị của ngoại bang. Kỷ nguyên độc lập tự chủ (từ thế kỷ X đến giữa thế kỷ XIX) chứng kiến sự phát triển đỉnh cao của nhà nước quân chủ trung ương tập quyền với các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê, Nguyễn. Giai đoạn từ 1858 đến 1945 là thời kỳ nhà nước và pháp luật dưới ách đô hộ của thực dân Pháp. Cuối cùng, từ Cách mạng Tháng Tám 1945 đến nay là giai đoạn hình thành và phát triển của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, sau này là Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, với những bước tiến quan trọng trong lịch sử lập hiến Việt Nam.

II. Bí quyết chinh phục môn lịch sử nhà nước và pháp luật vn

Môn học Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam thường được xem là một thách thức lớn đối với sinh viên luật do khối lượng kiến thức đồ sộ và phức tạp. Các sự kiện, thể chế, và văn bản pháp luật kéo dài hàng nghìn năm lịch sử đòi hỏi người học phải có một phương pháp tiếp cận khoa học và hệ thống. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc kết nối các giai đoạn lịch sử với nhau để thấy được dòng chảy phát triển liên tục của tư duy nhà nước và pháp lý. Nhiều người học thường sa vào việc ghi nhớ các chi tiết một cách máy móc mà không hiểu được bối cảnh kinh tế - xã hội đã sản sinh ra các thể chế đó. Hơn nữa, sự khác biệt giữa các hệ thống pháp luật, chẳng hạn như giữa luật tục, luật pháp phong kiến, và luật pháp hiện đại, cũng gây ra không ít nhầm lẫn. Để vượt qua những thách thức này, cần có một chiến lược học tập hiệu quả, tập trung vào việc hệ thống hóa kiến thức, phân tích so sánh, và liên hệ thực tiễn. Việc nắm vững các khái niệm cốt lõi và hiểu rõ bản chất của từng thời kỳ sẽ là chìa khóa để chinh phục môn học này một cách thành công.

2.1. Thách thức trong việc hệ thống hóa kiến thức pháp luật cổ

Một trong những trở ngại chính là việc hệ thống hóa kiến thức về pháp luật thời kỳ cổ đại và trung đại. Nguồn tư liệu về giai đoạn này thường tản mạn và không đầy đủ, đặc biệt là thời kỳ trước khi có chữ viết thành văn. Ví dụ, pháp luật thời Hùng Vương chủ yếu tồn tại dưới dạng luật tục, được tái hiện qua các truyền thuyết và các nghiên cứu khảo cổ học, dân tộc học. Ngay cả khi đã có các bộ luật thành văn như Bộ luật Hồng Đức hay Bộ luật Gia Long, việc diễn giải các điều khoản và áp dụng chúng vào bối cảnh xã hội đương thời vẫn là một công việc phức tạp. Người học cần phân biệt rõ ràng giữa các quy định mang tính hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình và tố tụng trong các bộ luật này, đồng thời so sánh chúng để thấy được sự thay đổi trong tư duy lập pháp. Việc thiếu một đề cương lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam chi tiết và dễ hiểu cũng làm tăng thêm khó khăn cho người mới bắt đầu.

2.2. Khó khăn khi phân biệt các mô hình tổ chức nhà nước

Việc phân biệt các mô hình tổ chức bộ máy nhà nước thời phong kiến qua các triều đại khác nhau là một thử thách khác. Mặc dù cùng là nhà nước quân chủ, nhưng cơ cấu tổ chức từ trung ương đến địa phương có sự thay đổi đáng kể giữa thời Lý - Trần, thời Lê Sơ và thời Nguyễn. Ví dụ, cuộc cải cách hành chính dưới thời vua Lê Thánh Tông đã tạo ra một bộ máy quan liêu tập quyền cao độ, khác biệt so với mô hình quý tộc phân quyền thời Trần. Tương tự, việc hiểu rõ sự khác biệt giữa chính quyền đô hộ thời Bắc thuộc và chính quyền tự chủ của các triều đại Việt Nam đòi hỏi khả năng phân tích sâu sắc. Người học phải nắm được vai trò, chức năng của các cơ quan như Lục bộ, Ngự sử đài, các cấp hành chính địa phương như lộ, phủ, châu, huyện qua từng thời kỳ để tránh nhầm lẫn. Việc này yêu cầu không chỉ ghi nhớ tên gọi mà còn phải hiểu được bản chất quyền lực và mối quan hệ giữa các thiết chế.

III. Hướng dẫn học lịch sử pháp luật VN Thời kỳ đầu dựng nước

Nghiên cứu lịch sử pháp luật Việt Nam trong giai đoạn đầu là hành trình tìm về cội nguồn của nền văn minh Sông Hồng. Thời đại Hùng Vương đã đặt nền móng cho sự ra đời của nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc: nhà nước Văn Lang - Âu Lạc. Đây là một nhà nước phôi thai, hình thành sớm trên cơ sở nhu cầu trị thủy và chống ngoại xâm. Tổ chức nhà nước còn hết sức đơn sơ, đứng đầu là Hùng Vương, giúp việc có các Lạc hầu, Lạc tướng cai quản 15 bộ. Dưới bộ là các công xã nông thôn (kẻ, chạ), nơi duy trì mạnh mẽ các luật tục. Pháp luật thời kỳ này chưa thành văn mà chủ yếu là tập quán pháp, phản ánh tinh thần dân chủ quân sự và tín ngưỡng cổ truyền. Giai đoạn hơn 1000 năm Bắc thuộc đã mang lại những thay đổi lớn. Các triều đại phong kiến phương Bắc áp đặt bộ máy cai trị theo quận, huyện, cố gắng đồng hóa và du nhập luật pháp của họ. Tuy nhiên, cấu trúc làng xã cổ truyền của người Việt vẫn là thành trì vững chắc để bảo tồn văn hóa và nuôi dưỡng ý chí giành độc lập, tạo nên sự đối kháng và giao thoa pháp luật độc đáo trong suốt thời kỳ này.

3.1. Nguồn gốc và tổ chức sơ khai của nhà nước Văn Lang Âu Lạc

Sự hình thành nhà nước Văn Lang - Âu Lạc là kết quả của một quá trình phát triển lâu dài của nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Nhu cầu liên kết các bộ lạc để chống lũ lụt và chống giặc ngoại xâm là những yếu tố xúc tác quan trọng. Theo các tài liệu lịch sử và khảo cổ, tổ chức nhà nước thời này còn sơ khai. Đứng đầu là Hùng Vương (sau này là An Dương Vương), người nắm giữ quyền lực tối cao về chính trị, quân sự và tôn giáo. Giúp việc cho vua là các Lạc hầu, Lạc tướng. Cả nước được chia thành các "bộ", đứng đầu mỗi bộ là Lạc tướng. Đây là một chức vụ thế tập, vốn là các tù trưởng bộ lạc cũ. Đơn vị cơ sở của xã hội là công xã nông thôn, nơi các thành viên có quyền tự trị tương đối nhưng phải tuyệt đối phục tùng nhà nước trung ương. Pháp luật chủ yếu là các luật tục, như Mã Viện đã từng tâu với vua Hán rằng "luật Việt khác với luật Hán hơn mười điều", cho thấy sự tồn tại của một hệ thống quy tắc riêng của người Lạc Việt.

3.2. Biến đổi tổ chức chính quyền thời kỳ Bắc thuộc hơn 1000 năm

Trong hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc, tổ chức chính quyền trên đất nước ta đã có những biến đổi sâu sắc. Các triều đại phương Bắc xóa bỏ thể chế nhà nước của vua Hùng, vua Thục và thiết lập bộ máy cai trị theo mô hình quận, huyện. Đứng đầu Giao Châu là các chức quan như Thứ sử, Thái thú do triều đình trung ương cử sang. Dần dần, chức Lạc tướng thế tập bị bãi bỏ và thay thế bằng các Huyện lệnh người Hán. Mục tiêu chính của chính quyền đô hộ là vơ vét tài nguyên, thu tô thuế nặng nề và thực hiện chính sách đồng hóa. Tuy nhiên, chúng không thể vươn tay kiểm soát hoàn toàn đến cấp cơ sở là các làng xã. Chính tại đây, các luật tục và cơ cấu tự quản của người Việt vẫn được bảo tồn, trở thành nền tảng cho các cuộc khởi nghĩa giành độc lập, tiêu biểu như khởi nghĩa Hai Bà Trưng và Lý Bí, dẫn đến sự ra đời của các chính quyền tự chủ trong thời gian ngắn.

IV. Phương pháp nghiên cứu pháp luật VN thời Lê và thời Nguyễn

Thời kỳ nhà Lê và nhà Nguyễn đánh dấu sự phát triển đỉnh cao của nhà nước quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền và thành tựu lập pháp ở Việt Nam. Để nghiên cứu hiệu quả giai đoạn này, cần tập trung phân tích hai bộ luật tiêu biểu nhất là Quốc triều hình luật (thường gọi là Bộ luật Hồng Đức) thời Lê và Hoàng Việt luật lệ (thường gọi là Bộ luật Gia Long) thời Nguyễn. Phương pháp tiếp cận hiệu quả là so sánh, đối chiếu hai bộ luật này trên nhiều phương diện: cấu trúc, kỹ thuật lập pháp, và nội dung các quy định về hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình. Bộ luật Hồng Đức được đánh giá cao bởi tính tự chủ, sáng tạo, và nhân văn, bảo vệ một số quyền lợi của người phụ nữ và tầng lớp dưới, phản ánh sâu sắc bản sắc văn hóa và xã hội Việt Nam. Ngược lại, Bộ luật Gia Long chịu ảnh hưởng nặng nề từ bộ luật của nhà Thanh (Trung Quốc), thể hiện tư tưởng Nho giáo bảo thủ và hà khắc hơn. Việc phân tích bối cảnh ra đời và mục đích của từng bộ luật sẽ giúp lý giải sự khác biệt này, qua đó hiểu rõ hơn về tổ chức bộ máy nhà nước thời phong kiến và tư duy pháp lý của mỗi triều đại.

4.1. Phân tích các thành tựu lập pháp nổi bật của Bộ luật Hồng Đức

Quốc triều hình luật, hay Bộ luật Hồng Đức, được ban hành dưới thời vua Lê Thánh Tông, là một đỉnh cao của thành tựu lập pháp phong kiến Việt Nam. Bộ luật này có cấu trúc chặt chẽ, bao gồm các quy định trên nhiều lĩnh vực như hình sự, quân sự, hành chính, dân sự và hôn nhân gia đình. Một trong những điểm tiến bộ nhất của bộ luật là các quy định bảo vệ quyền sở hữu tài sản, bao gồm cả quyền thừa kế của con gái. Trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, dù vẫn chịu ảnh hưởng của Nho giáo, bộ luật đã có những điều khoản bảo vệ người phụ nữ, chẳng hạn như cho phép người vợ được ly hôn trong một số trường hợp và được hưởng một phần tài sản. Kỹ thuật lập pháp trong Bộ luật Hồng Đức rất tinh vi, các điều luật được quy định rõ ràng, cụ thể, thể hiện một tư duy pháp lý phát triển cao, vừa kế thừa tinh hoa pháp luật phương Đông vừa mang đậm tính dân tộc.

4.2. So sánh Bộ luật Gia Long và những đặc điểm dưới triều Nguyễn

Hoàng Việt luật lệ, hay Bộ luật Gia Long, được ban hành dưới thời vua Gia Long nhà Nguyễn. Khi so sánh với Bộ luật Hồng Đức, có thể thấy rõ sự khác biệt. Về cơ bản, Bộ luật Gia Long đã sao chép phần lớn từ bộ Đại Thanh luật lệ của Trung Quốc. Do đó, bộ luật này mang nặng tư tưởng Nho giáo một cách bảo thủ, hà khắc hơn, đặc biệt trong các quy định về hình phạt và việc duy trì trật tự xã hội theo nguyên tắc "tam cương, ngũ thường". Các quyền lợi của người phụ nữ vốn được ghi nhận trong Bộ luật Hồng Đức đã bị thu hẹp đáng kể. Ví dụ, quyền ly hôn của người vợ gần như bị bãi bỏ. Các hình phạt trong Bộ luật Gia Long cũng tàn khốc hơn. Sự khác biệt này phản ánh bối cảnh lịch sử của triều Nguyễn, một triều đại muốn củng cố quyền lực tuyệt đối của nhà vua và áp đặt một trật tự xã hội cứng nhắc sau nhiều năm nội chiến, phân liệt.

V. Lịch sử lập hiến VN từ 1945 và Nhà nước Việt Nam DCCH

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc với sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đây là nhà nước kiểu mới đầu tiên ở Đông Nam Á, một nhà nước của dân, do dân và vì dân. Ngay sau khi thành lập, một trong những nhiệm vụ cấp bách là xây dựng một nền pháp luật cách mạng để thay thế cho hệ thống pháp luật của chế độ cũ. Quá trình này được đánh dấu bằng những thành tựu quan trọng trong lịch sử lập hiến Việt Nam, khởi đầu với việc ban hành Hiến pháp năm 1946. Đây là bản hiến pháp dân chủ, tiến bộ, ghi nhận các quyền tự do cơ bản của công dân và thiết lập một mô hình nhà nước cộng hòa nghị viện. Trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ và quá trình xây dựng đất nước, Việt Nam đã tiếp tục ban hành các bản hiến pháp mới vào các năm 1959, 1980, 1992 và 2013. Mỗi bản hiến pháp đều phản ánh những yêu cầu và nhiệm vụ cách mạng của từng giai đoạn lịch sử, thể hiện sự phát triển không ngừng của tư duy nhà nước và pháp quyền ở Việt Nam.

5.1. Sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự ra đời của nhà nước này đã chấm dứt hơn 80 năm đô hộ của thực dân Pháp và hàng nghìn năm tồn tại của chế độ quân chủ. Ngay lập tức, chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thù trong giặc ngoài. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng bộ máy nhà nước và hệ thống pháp luật mới. Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên vào tháng 1 năm 1946 đã bầu ra Quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thể hiện tính chính danh và hợp pháp của nhà nước mới. Từ đó, một hệ thống chính quyền từ trung ương đến địa phương được thiết lập, từng bước xóa bỏ tàn dư của bộ máy quan liêu cũ và xây dựng nền tảng cho một nhà nước pháp quyền của nhân dân.

5.2. Hiến pháp Việt Nam qua các thời kỳ và quá trình lập hiến

Quá trình lịch sử lập hiến Việt Nam phản ánh rõ nét sự phát triển của đất nước. Hiến pháp Việt Nam qua các thời kỳ đều mang dấu ấn của giai đoạn lịch sử đó. Hiến pháp 1946 là bản hiến pháp dân chủ đầu tiên, khẳng định độc lập, chủ quyền và các quyền tự do của công dân. Hiến pháp 1959 được ban hành trong bối cảnh miền Bắc đi lên chủ nghĩa xã hội, với mục tiêu xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Hiến pháp 1980 là hiến pháp của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước sau khi thống nhất. Hiến pháp 1992 ra đời trong công cuộc Đổi mới, đặt nền móng cho việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền. Gần đây nhất, Hiến pháp 2013 tiếp tục khẳng định và làm sâu sắc hơn các nguyên tắc đó, nhấn mạnh quyền con người, quyền công dân và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước.

VI. Top tài liệu ôn tập môn lịch sử nhà nước và pháp luật vn

Để đạt kết quả cao trong môn học này, việc sử dụng các tài liệu ôn tập một cách hiệu quả là vô cùng quan trọng. Bên cạnh giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam chính thống, sinh viên nên tìm kiếm và tham khảo thêm nhiều nguồn tài liệu khác để làm phong phú kiến thức. Việc hệ thống hóa kiến thức theo đề cương lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam của giảng viên là bước đầu tiên và cơ bản nhất. Sau đó, việc luyện tập với các bộ câu hỏi ôn tập môn lịch sử nhà nước và pháp luật sẽ giúp củng cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp. Ngoài ra, các nguồn tài liệu như slide bài giảng lịch sử nn và plvn từ các trường đại học uy tín, các bài viết trên tạp chí chuyên ngành, hay các công trình nghiên cứu sâu về từng giai đoạn lịch sử cũng là nguồn tham khảo quý giá. Việc kết hợp đa dạng các loại tài liệu sẽ giúp người học có cái nhìn đa chiều và sâu sắc hơn về sự phát triển của nhà nước và pháp luật Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử.

6.1. Hướng dẫn ôn tập theo đề cương lịch sử nhà nước và pháp luật

Ôn tập theo đề cương lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam là phương pháp khoa học nhất. Trước hết, cần bám sát cấu trúc của đề cương, thường được chia theo các thời kỳ lịch sử rõ ràng. Với mỗi thời kỳ, hãy lập một sơ đồ tư duy hoặc bảng tổng hợp các nội dung chính, bao gồm: bối cảnh kinh tế - xã hội, mô hình tổ chức nhà nước (trung ương và địa phương), các văn bản pháp luật quan trọng (nếu có), và đặc điểm chính của pháp luật giai đoạn đó. Việc này giúp hệ thống hóa kiến thức, tránh bỏ sót các chi tiết quan trọng. Đặc biệt chú ý đến những điểm chuyển giao giữa các thời kỳ, vì đây thường là nơi thể hiện rõ nhất sự thay đổi trong tư duy nhà nước và pháp lý. Hãy tự đặt ra các câu hỏi so sánh, ví dụ: "Tổ chức quân đội thời Lý - Trần khác gì thời Lê Sơ?" để đào sâu kiến thức.

6.2. Tổng hợp các câu hỏi ôn tập môn lịch sử nhà nước và pháp luật

Việc luyện tập với các câu hỏi ôn tập môn lịch sử nhà nước và pháp luật là cách tốt nhất để kiểm tra kiến thức và chuẩn bị cho các kỳ thi. Các dạng câu hỏi thường gặp bao gồm: trình bày, phân tích, so sánh, và chứng minh nhận định. Ví dụ các câu hỏi phổ biến: "Phân tích những điểm tiến bộ của Bộ luật Hồng Đức so với pháp luật cùng thời", "So sánh mô hình tổ chức nhà nước thời Lê Thánh Tông và thời vua Gia Long", "Trình bày quá trình hình thành Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và việc xây dựng hệ thống pháp luật trong giai đoạn 1945-1954". Việc tự trả lời các câu hỏi này và đối chiếu với giáo trình sẽ giúp phát hiện những lỗ hổng kiến thức và củng cố khả năng lập luận một cách logic, chặt chẽ.

6.3. Tìm kiếm slide bài giảng và các tài liệu tham khảo hữu ích

Ngoài giáo trình, slide bài giảng lịch sử nn và plvn là một nguồn tài liệu vô cùng hữu ích. Các slide thường cô đọng những kiến thức cốt lõi, trình bày dưới dạng sơ đồ, gạch đầu dòng dễ nhớ. Sinh viên có thể tìm kiếm các tài liệu này trên trang web của các khoa luật, thư viện số của các trường đại học, hoặc các diễn đàn học thuật. Bên cạnh đó, các sách chuyên khảo như "Sơ thảo lịch sử nhà nước và pháp quyền Việt Nam" của Đinh Gia Trinh, hay các bài nghiên cứu về lịch sử pháp luật Việt Nam trên các tạp chí uy tín như Tạp chí Nhà nước và Pháp luật cũng cung cấp những góc nhìn chuyên sâu và các luận điểm mới, giúp bài làm thi trở nên phong phú và có chiều sâu hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam do Tiến sĩ Vũ Thị Phụng biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội phát hành (in lần thứ 4, năm 2008). Đây là học liệu chuẩn cho môn học Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam – một môn học cơ sở bắt buộc thuộc khối kiến thức ngành trong chương trình đào tạo cử nhân và sau đại học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cùng Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, cũng như các cơ sở đào tạo chuyên ngành Luật và Lịch sử trên toàn quốc.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học hệ thống tri thức có căn cứ khoa học về quá trình hình thành, tổ chức và vận hành của các thiết chế nhà nước, cùng sự ra đời và tiến hóa của các hệ thống pháp luật tại Việt Nam từ thời cổ đại đến đương đại. Qua đó, người học xác định được quy luật vận động nội tại của lịch sử chính trị - pháp lý Việt Nam, nhận thức rõ di sản tổ chức quyền lực của các thời kỳ trước đây để làm cơ sở kế thừa, đúc rút kinh nghiệm phục vụ công tác xây dựng bộ máy nhà nước và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong giai đoạn hiện nay.

Giáo trình được cấu trúc thành 5 phần lớn chia theo các thời kỳ lịch sử, kết hợp phương pháp luận lịch sử - cụ thể với phương pháp phân tích thể chế pháp lý. Điểm đặc sắc của công trình là sự tiếp cận liên ngành giữa Sử học và Luật học: mỗi chặng đường lịch sử đều được khảo sát đồng thời trên hai phương diện hữu cơ là mô hình tổ chức bộ máy nhà nước (từ trung ương đến địa phương, quân đội) và tình hình pháp luật (chế định hình sự, dân sự, hôn nhân - gia đình, ruộng đất, tố tụng).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình phản ánh tiến trình lịch sử gồm 5 phần chính:

• Phần thứ nhất – Sự hình thành nhà nước trong lịch sử Việt Nam (Thời đại Hùng Vương – Nhà nước Văn Lang, Âu Lạc): Trình bày trạng thái kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước; tổ chức xã hội từ công xã thị tộc chuyển sang công xã nông thôn; hệ thống tổ chức chính quyền từ Hùng Vương, Lạc hầu, Lạc tướng đến Bồ chính; tình hình pháp luật sơ khai dưới dạng luật tục; và sự kế tục của nhà nước Âu Lạc gắn với việc xây dựng thành Cổ Loa dưới thời An Dương Vương.
• Phần thứ hai – Nhà nước và pháp luật thời kỳ đấu tranh giành lại độc lập dân tộc (Từ 179 TCN đến đầu thế kỷ X): Khảo cứu chính quyền đô hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc (Triệu, Tây Hán, Đông Hán, Lương, Tùy, Đường); sự tái lập chính quyền tự chủ của Hai Bà Trưng (40–43) và nhà nước Vạn Xuân thời Lý Bí (544–602); cùng thực trạng áp dụng pháp luật Hán – Đường đan xen với việc bảo tồn luật tục Việt cổ truyền.
• Phần thứ ba – Nhà nước và pháp luật thời kỳ độc lập tự chủ (Từ thế kỷ X đến giữa thế kỷ XIX): Chia thành 5 chương nghiên cứu các giai đoạn: Họ Khúc, Ngô, Đinh, Tiền Lê; củng cố trung ương tập quyền thời Lý – Trần – Hồ; phát triển chế độ quân chủ chuyên chế thời Lê sơ (thế kỷ XV); thời kỳ nội chiến phân liệt (Nam – Bắc triều, Đàng Trong – Đàng Ngoài, Tây Sơn); và tổ chức nhà nước, pháp luật thời Nguyễn (nửa đầu thế kỷ XIX).
• Phần thứ tư – Nhà nước và pháp luật dưới thời thuộc Pháp (1858–1945): Phân tích bộ máy cai trị thuộc địa của thực dân Pháp trước và sau khi thành lập Liên bang Đông Dương (17/10/1887), quyền hạn của Toàn quyền Đông Dương, các tổ chức tư vấn phụ tá, sự chia cắt hành chính (Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ) và hệ thống pháp luật thuộc địa.
• Phần thứ năm – Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám 1945 đến nay: Khảo sát sự ra đời của nhà nước kiểu mới; các giai đoạn xây dựng và thay đổi thể chế (1945–1954; 1954–1975; 1976–1992; 1992 đến thời điểm tái bản 2003–2008); tiến trình lập hiến qua các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 (sửa đổi năm 2001) và hoạt động lập pháp, ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý luận về nguồn gốc và hình thái nhà nước sơ khai phương Đông: Giải thích sự hình thành nhà nước Văn Lang – Âu Lạc dựa trên hai nhân tố then chốt là nhu cầu trị thủy phục vụ nông nghiệp lúa nước và nhu cầu tổ chức tự vệ chống ngoại xâm, không trải qua giai đoạn chiếm hữu nô lệ điển hình.
• Nguyên tắc tổ chức quyền lực phong kiến: Tiến trình chuyển dịch từ phân quyền, cát cứ sang thiết chế quân chủ trung ương tập quyền; cơ chế quản lý quan lại qua ngạch bậc, giai phẩm và các thiết chế hành chính làng xã.
• Khung khổ lập pháp cổ truyền: Phân tích các bộ điển chế và bộ luật thành văn lớn trong lịch sử Việt Nam (Hình thư thời Lý, Hình luật thời Trần, Quốc triều hình luật thời Lê sơ, Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn) trên các chế định quyền sở hữu ruộng đất, trách nhiệm hình sự, chế độ gia đình phụ quyền và thủ tục tố tụng.
• Lý luận về nhà nước kiểu mới và nền pháp chế xã hội chủ nghĩa: Cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước chuyên chính vô sản, nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa và kỹ thuật lập hiến hiện đại.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích sử liệu pháp lý: Năng lực đọc hiểu, trích xuất và giải thích các quy phạm pháp luật trong văn bản cổ sử, hương ước, luật tục và các văn bản lập quy thời thuộc địa lẫn hiện đại.
• Kỹ năng so sánh thể chế: Năng lực đối chiếu cơ cấu tổ chức bộ máy qua các triều đại lịch sử; so sánh các mô hình hành chính địa phương và đối sánh quy định giữa các bản Hiến pháp Việt Nam.
• Kỹ năng tư duy pháp lý lịch sử: Khả năng phân tích bản chất giai cấp, chức năng xã hội và tính lịch sử của các hiện tượng nhà nước - pháp luật, tránh áp đặt các chuẩn mực hiện đại khi đánh giá các thiết chế quá khứ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy dựa trên sự kết hợp giữa thuyết giảng lịch sử thể chế và phân tích tình huống pháp lý lịch sử. Giảng viên sử dụng các chương mục để hướng dẫn sinh viên thảo luận về bối cảnh kinh tế - xã hội làm nảy sinh từng chế định pháp luật cụ thể, từ đó phân tích tính kế thừa hoặc đứt gãy của các thiết chế quyền lực.

Trong học tập, các bài tập và chủ đề nghiên cứu (case studies) tập trung vào việc xử lý văn bản quy phạm lịch sử. Người học được yêu cầu:

• Phân tích các điều khoản điển hình trong Quốc triều hình luật (Luật Hồng Đức) hoặc Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long) về bảo vệ sở hữu ruộng đất, trừng phạt tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, hoặc quyền lợi của phụ nữ trong hôn nhân.
• Lập bảng đối chiếu cơ cấu tổ chức bộ máy chính quyền trung ương và địa phương giữa các thời kỳ (ví dụ: cải cách hành chính thời Lê Thánh Tông thế kỷ XV so với cải cách hành chính thời Minh Mạng thế kỷ XIX).
• Thực hành vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thuộc địa Đông Dương hoặc bộ máy nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa theo Hiến pháp 1946.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm kiểm tra định kỳ bằng câu hỏi tự luận phân tích thể chế, viết tiểu luận chuyên đề (đánh giá kỹ thuật lập pháp hoặc tư tưởng chính trị - pháp lý của một thời kỳ) và thi kết thúc học phần.

Về hướng dẫn tự học, giáo trình yêu cầu người học đọc kỹ phần lý thuyết dẫn nhập, sau đó tra cứu đối chiếu với các nguồn tư liệu gốc được trích dẫn (như Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, các văn bản Hiến pháp) để nắm vững các thuật ngữ lịch sử - pháp lý (như Lạc hầu, Lạc tướng, Bồ chính, Tiết độ sứ, Thượng thư sảnh, Ngự sử đài, Tam pháp ty).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình có quá trình hoàn thiện qua nhiều lần biên soạn và xuất bản:

• Tiến trình xuất bản: Ban đầu, công trình gồm hai tập độc lập: Quyển 1 – Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam (Từ nguồn gốc đến trước Cách mạng Tháng Tám – 1945) (NXB Khoa học Xã hội, 1990; tái bản 1993) và Quyển 2 – Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam hiện đại (Thời kỳ sau Cách mạng Tháng Tám – 1945) (Khoa Luật, Đại học Tổng hợp Hà Nội, 1991). Sau đó được hợp nhất thành một giáo trình đại học duy nhất in năm 1993, tái bản các năm 1997 và 1998.
• Nội dung bổ sung trong lần tái bản thứ tư (2008): Tác giả đã bổ sung Chương 4 của Phần thứ năm nhằm cập nhật toàn diện giai đoạn 1992–2003. Chương này cung cấp các dữ kiện về:
  • Những thay đổi cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước theo Hiến pháp 1992.
  • Nội dung Nghị quyết của Quốc hội về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp 1992 liên quan đến tổ chức bộ máy.
  • Các hoạt động cơ bản của Nhà nước và thành tựu lập pháp, lập hiến của Quốc hội từ năm 1992 đến đầu thế kỷ XXI.

Về phương diện học thuật, giáo trình tích hợp các kết quả nghiên cứu từ bốn hội nghị khảo cổ học về thời đại Hùng Vương (1968–1971), các công trình thông sử của Ủy ban Khoa học Xã hội, cùng các nghiên cứu chuyên khảo của các học giả như Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Đinh Gia Trinh, Phan Đại Doãn. Công trình liên hệ trực tiếp kiến thức lịch sử với công cuộc cải cách hành chính và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình được thiết kế cho sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai thuộc các ngành Luật học, Luật Quốc tế, Lịch sử, Khoa học Quản lý, Khoa học Chính trị và Quản lý Nhà nước.
• Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh: Phục vụ nghiên cứu chuyên sâu các chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Tư tưởng Chính trị - Pháp lý.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức nền tảng về Lịch sử Việt Nam đại cương, Triết học Mác – Lênin, và môn học Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật để nắm bắt các khái niệm thể chế và kỹ thuật lập pháp.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Làm tài liệu tham khảo chính yếu để xây dựng đề cương môn học, bài giảng và hướng dẫn khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật học và Lịch sử.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên, học viên cao học, giảng viên thuộc các ngành Luật học, Lịch sử học, Hành chính công, và các nhà nghiên cứu cần tìm hiểu sự phát triển của hệ thống chính quyền cùng pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này hiệu quả?

Người học cần nắm vững tiến trình các mốc lịch sử Việt Nam, kiến thức cơ bản về lý luận nhà nước và pháp luật (bản chất, chức năng, hình thức nhà nước, quy phạm pháp luật, quan hệ pháp luật) cùng nguyên lý duy vật lịch sử.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu lịch sử thông thường?

Tài liệu lịch sử thông thường chú trọng các sự kiện chính trị, quân sự và diễn biến chiến tranh; trong khi giáo trình này tập trung chuyên biệt vào thiết chế tổ chức quyền lực (bộ máy nhà nước trung ương, địa phương, quân đội) và hệ thống quy phạm pháp luật (hình sự, dân sự, hôn nhân, tố tụng, ruộng đất) của từng giai đoạn.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học nên kết hợp đọc nội dung lý luận trong từng chương với việc tra cứu các điều luật cụ thể trong các bộ luật cổ (Quốc triều hình luật, Hoàng Việt luật lệ) hoặc các bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992); đồng thời lập sơ đồ cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước để ghi nhớ logic thể chế.

5. Giáo trình sử dụng những nguồn tài liệu tham khảo chính yếu nào?

Giáo trình trích dẫn tư liệu từ các nguồn sử liệu cổ (Tiền Hán thư, Thủy kinh chú, Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Lĩnh Nam chích quái, An Nam chí nguyên), các công trình nghiên cứu khảo cổ học về thời đại Hùng Vương, và các công trình thông sử, luật học của Đinh Gia Trinh, Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn.

---

Kết luận

Giáo trình Lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam của TS. Vũ Thị Phụng là công trình học thuật hệ thống hóa toàn bộ tiến trình lịch sử tổ chức quyền lực nhà nước và văn hóa pháp lý tại Việt Nam từ thời đại Hùng Vương đến giai đoạn đổi mới đầu thế kỷ XXI.

Giáo trình vạch ra lộ trình học tập logic theo thời gian: bắt đầu từ các thiết chế phôi thai thời dựng nước, qua quá trình đấu tranh chống đồng hóa thời Bắc thuộc, sự hoàn thiện của nhà nước phong kiến độc lập tự chủ, biến đổi thể chế thời thuộc địa, đến sự hình thành và phát triển của nhà nước cộng hòa kiểu mới sau năm 1945. Để mở rộng tri thức, người học nên đối chiếu nội dung giáo trình với các bộ thông sử của Viện Sử học và các công trình chuyên khảo của Viện Nhà nước và Pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Tổ chức bộ máy chính quyền của thực dân Pháp ở Việt Nam trước ngày thiết+ lập chế độ '. toàn quyền Đông Dương 11 Ở Nam Ky 111 O tr ung wong 1. Ở cấp tiểu khu 114 Ở cấp tổng 1.5 Ở cấp xã 116 Ở cấp thành phố 1. 6 Trung Ky va Bắc Kỳ.

Chương 2 Sự ra đời và tổ chức của chế độ toàn quyền Đông Dương (17-10-1887) 164 2.1 Sự thành lập liên bang Đông Dương 2.2 Chế độ toàn quyền và quyền lực của Toàn quyển Đông Dương Các tổ chức phụ tá cho Toàn quyền Đông Dương 166 2.1 Hội đồng tối cao Đông Dương 167 2.2 - Hội đồng phòng thủ Đông Dương 167 2.3 Uy ban tư uấn uề mỏ 168 2.4 Hội đồng tư uấn học chính Đông Dương 168 2.5 Sở chỉ đạo các công uiệc uề chính trị toàn _ Đông Dương 168 2.6 Sở chỉ đạo các cơ quan nghiên cửu hình tế toàn Đông Dương 169 2.7 Đại hội đồng lợi ích bình tế uà tài chính Đông Dương - 169 2.8 Hội đông bhai thác thude địa tối cao - 170 Chuong 3 Tổ chức bộ máy chính quyền của thực dân Pháp ở Việt Nam dưới chế độ toàn quyền 171 3.11 Ở cấp trung ương: 172 3.2 Cap tinh 6 Bac Ky 175 3.3 Cấp thành phố Bắc Kỳ - Lữ 3.4 Đạo quan binh 177 3.1 Hệ thông chính quyên của nhà Nguyễn 179 3.2 Hệ thống chính quyên của thực dân Pháp 182 8.3 O Nam Ky 185 O32 ‘Cap trung-wong 185 3.2 Cấp tính, thành phố - 185 — (3. Tình hình h pháp luật 189 Phần thứ nam 7 Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám - 1945 đến nay 198 Chương l1. Nhà nước và "pháp luật Việt Nam.1 Sự ra đời của Nhà nước kiểu mới ở Việt Nam. -198 111 Sự hình thành quan điểm v6 san vé Nha nước ở Việt Nam : 199 1.2 Cuộc đấu tranh giành chính quyền (1 930.;jN`hà nước và pháp luật Việt Nam trong năm đầu của nền cộng hoa (9.1 Tổ chức uà hoạt động của Nhà nước 216 1.2 Xây dựng nền pháp luật cách mạng- : Bản Hiến pháp đầu tiên (1946) __ 227 1.3 Nhà nước và pháp luật trong thời kỳ kháng :.

chiến chống Pháp (12-1946 đến 7-1954) 1.1 Những thay đổi uê tổ chức uà hoạt động cua. Nhà nước trong thời hỳ kháng chiến 1.2 Phap luật trong thời hỳ hhúng chiến " Chương 2 Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ 1954-1975 2.1 Nhà nước và phá)› luật trong giai đoạn 1954-1960 2.1 Nhà nước - tổ chức uà hoạt động 2.2 Pháp luật giai đoạn 1954-1960 2.2 Nhà nước và pháp luật trong giai đoạn 1960-1975 2.1 Nhà nước dân chủ nhân dân thực hiện nhiệm uụ của chuyên chính 0ô sản 2.2 Hệ thông chính quyền cách mạng miền Nam (1960-1975) 2.3 Tình hình pháp luật trong giai đoạn 1960-1975 Chương 3 Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ 1976 đến nay 290 3.1 Quá trình thống nhất Nhà nước và pháp luật Việt Nam 290 3.1] Quá trình thống nhất nude nha vé mat Nhà nước 294 3.2 Thống nhất nước nhà uề mặt pháp luật 289- 3.2 Nhà nước và pháp luật Việt Nam thời kỳ cả nước định hướng ởi lên chủ nghĩa xã hội 301 3.1 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (cơ cấu uà tổ chức) 304 3.2 Những chức năng của hoạt động của Nhà nước 311 3.3 Phúp luật thời hỳ cả nước định hướng ở: lên chủ nghĩa xã hội 325 9 Chương 4 Nhà nước và: pháp! luật Việt Nam từ 1999 đến nay 340 4.1 Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước từ 1992 đến nay _.1 Những thay đốt uê cơ cấu tổ chức của bộ máy nhà nước trong Hiến pháp 1992 341 4.2 Nghị quyết của Quốc hội uề uiệc sửa đối, bỏ sung một số điều cúa Hiến pháp 1992 uề tô chức bộ máy Nhà nước 346 4. Những hoạt động cơ bản của Nhà nước Việt Nam từ 1992 đến nay -_ 352 4.2 Tình hình pháp luật ở Việt Nam tù 1992 đến nay 359 4.1 Hoạt động lập hiến va lập pháp của Quốc hội 359 4.2 Tình hùnh ban hành các uăn bản phap luật : của cdc co quan trung Wong vd dia phường 366 Kết luận 369 Thư mục 371 10 Lời nói đầu Lịch sử nhà nước và pháp luật là một trong những vấn đề có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Nghiên cứu lịch sử nhà nước và pháp luật không chỉ có ý nghĩa trong việc nhận thức những di sản lịch sử do quá khứ để lại, mà hơn thế nữa, việc nghiên cứu vấn để này còn là cơ sở cho việc kế thừa và phát huy những kinh nghiệm của các thé hệ đi trước trong việc xây dựng nhà nước và pháp luật ở giai đoạn hiện nay.

Trong những năm qua, việc nghiên cứu lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam đã được giới khoa học Erong và ngoài nước quan tâm. Một số tác phẩm và luận văn đã đề cập hoặc đi sâu vào vấn để này, trong đó đáng kể đến là một số bộ thông sử như: Lịch sử Việt Nam của Uỷ ban Khoa học Xã hội, tập Ï (1971), tập II (1985); Lịch sử Việt Nam của tập thể tác giả Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng, Lương Ninh do Nhà xuất bản Đại học và Trung học chuyên nghiệp ấn hành và một số công trình khác như Sơ thởo lịch sử nhà nước uà pháp. quyền Việt Nam (từ nguồn gốc đến thế ký XIX) của tác gia Dinh Gia Trinh, Nha xuat bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1968: Sơ tháo lịch sử nhà nước uà pháp luật Việt Nam (từ Cách mạng Tháng Tám đến nay) của Viện Luật học, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1988, v. Các công trình nghiên cứu trên đây đã cùng cấp cho bạn đọc một số vấn đề cơ bản về nhà nước và pháp luật ở Việt Nam như: quá trình hình thành, cơ cấu tổ chức và hoạt động của các 11 Nhà nước cũng như những thành tựu và hạn chế của hệ thống pháp luật ở Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.

Mặc dù vậy, cho đến nay, nhiều vấn đề vẫn đang cần được tiếp tục nghiên cứu và giải quyết như: hình thái kinh tế - xã hội và việc xác định tính chất của các nhà nước trong các thời kỳ lịch sử cụ thể; sự phát triển của tư tưởng và kỹ thuật lập pháp ở Việt Nam qua các thời kỳ; sự tương đồng và khác biệt giữa nhà nước và pháp luật của Việt Nam trong sự so sánh với các nước trong khu vực và trên thế giới. Đây là những vấn để khó khăn, phức tạp, cần có sự nghiên cứu liên ngành của các Khoa học Xã hội, đặc biệt là Sử học và Luật học. Tịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam trong nhiều năm qua là môn học cơ bản trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học của một số khoa thuộc Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây, nay là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, và của Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội biện nay, cũng như một số khoa ở các trường khác. Để đáp ứng yêu cầu giảng đạy, học tập và nghiên cứu về lĩnh vực này, theo chủ trương của Ban Giám hiệu Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây và các khoa: Lịch sử, Luật học, chúng tôi tiến hành biên soạn cuốn sách này.

Ban đầu, công trình được xây dựng thành hai cuốn riêng có tính độc lập tương đối. - Quyển một có tên là Lịch sử Nha nước uà Pháp luật Việt Nam (Từ nguồn gốc đến trước cách mạng Tháng Tám — 1945) đã được Nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành năm 1990, tái bản 1993. Quyển hai, có tên là Lịch sử Nhà nước uà Pháp luật Việt Nam hiện đại (Thời kỳ sau cách mạng Tháng -12 Tám — 1945) do Khoa luật, Đại học Tổng hợp xuất bản 1991. Sau đó, do nhu cầu đào tạo của Trường, chúng tôi đã biên soạn lại hai cuốn sách nói trên thanh giao trinh dai hoc: Lich sử Nhà nước uà Pháp luật Việt Nam.

Giáo trình này đã được in năm 1993, tái bản vào cáo năm :1997, :1998. Trong lần tái bản này (2008), chúng tôi có bổ sung thêm một chương mới để cung cấp cho sinh: viên và người dọc những vấn đề cập nhật về lich sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam trong giai đoạn 1992 — 2003. Trong cuốn sách này chúng tôi đã dựa trên cơ sở những thành tựư nghiên cứu của giới khoa học trong mấy chục năm qua, đặc biệt là trong những năm gần đây để cùng bạn đọc tiếp cận một cách có hệ thống những vấn đề cơ bản về lịch sử hình thành, phát triển của Nhà nước và Pháp luật ở Việt Nam. Tuy nhiên, đây là giáo trình giảng dạy, vì thế khó có thể đi.

sâu phân tích tất cả các vấn để đặt ra, vả lại, môn khoa học này còn rất, mởi đối với chúng tôi, vấn để nghiên cứu quá lớn, do đó cuốn sách không tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong được bạn đọc xa gần đóng góp ý kiến xây dựng. Trong quá trình biên. soạn, chỉnh lý tập giáo trình này, chúng tôi luôn được sự động viên, giúp đỡ của nhà trưởng, các Khoa Lịch sử và Luật học.

Đặc biệt, chúng tôi luôn nhận được sự hướng dẫn tận tình và những chỉ dẫn quý báu của các giáo sư Phan Đại Doãn, Vương Đình Quyển, Nguyễn Văn Hàm, Phùng Hữu Phú, TS. Nguyễn Cửu Việt và bạn bè đồng nghiệp. Chúng tôi xin chân thành cẩm ơn. Hà Nội, tháng 7 - 2008 Tác giả 13 PHẦN THỨ NHẤT Sự hình thành nhà nước trong lịch sử Việt Nam (Thời đại Hùng Vương - Nhà nước Văn Lang, Âu Lạc) Thời đại Hùng Vương có vị trí rất quan trọng trong lịch sử nước ta.

Những kết quả nghiên cứu về giai đoạn lịch sử này cho phép chúng ta dựng lại trên những nét cơ bản về lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và sự hình thành nhà nước đầu tiên trong lịch sử Việt Nam: nhà nước Văn Lang, Âu Lạc!, Tài liệu khảo cổ học, sử học, dân tộc học, ngôn ngữ học, nhân chủng học cho ta biết, với thời đại Hùng Vương đã xuất hiện trên đất nước ta một nền văn hóa khá cao, một nền văn minh nông nghiệp rực rỡ. Nhà nước Văn Lang xuất hiện là kết quả của một quá trình phát triển lâu dài hàng nghìn năm trước đó của nền Văn minh Sông Hồng. Những kết quả nghiên cứu về thời đại Hùng Vương được công bế qua bốn hội nghị vào các năm 1968, 1969, 1970, 1971 với các kỷ - yếu: - Hùng Vương dựng nước.