Giáo trình an sinh xã hội nghề công tác xã hội trình độ trung cấp

Giáo trình an sinh xã hội nghề công tác xã hội trình độ trung cấp cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên trong lĩnh vực này.

• Đề tài: Giáo Trình An Sinh Xã Hội Nghề Công Tác Xã Hội Trình Độ Trung Cấp

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ AN SINH XÃ HỘI
• 1.1. Đối tượng, nhiệm vụ và nội dung cơ bản của môn học
• 1.1.1. Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu của môn học
• 1.1.2. Nội dung nghiên cứu của môn học
• 1.2. Bản chất và chức năng của an sinh xã hội
• 1.2.1. Khái niệm
• 1.2.2. Bản chất của an sinh xã hội
• 1.2.3. Chức năng của an sinh xã hội
• 1.3. Ý nghĩa an sinh xã hội
• 1.3.1. An sinh xã hội luôn khơi dậy được tinh thần đoàn kết và giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng
• 1.3.2. An sinh xã hội góp phần thúc đẩy sự tiến bộ và công bằng xã hội
• 1.3.3. An sinh xã hội vừa là một nhân tố ổn định vừa là một nhân tố động lực cho sự phát triển kinh tế xã hội
• 1.3.4. An sinh xã hội là "chất xúc tác" giúp các nước, các dân tộc hiểu biết và xích lại gần nhau hơn, không phân biệt thể chế chính trị, màu da, văn hóa
• 1.4. Những tác nhân tiêu cực đe doạ an sinh xã hội trên phạm vi thế giới
• 1.4.1. Toàn cầu hoá về nghèo đói
• 1.4.2. Môi trường và thảm hoạ sinh thái
• 1.4.3. Ô nhiễm không khí
• 1.4.4. Ô nhiễm nguồn nước
• 1.4.5. Đại dịch HIV/AIDS
• 1.4.6. Chiến tranh, xung đột khu vực và khủng bố
• 1.4.7. Vấn đề bất bình đẳng trong xã hội và thay đổi cơ cấu dân số
• 2. Chương 2: MÔ HÌNH AN SINH XÃ HỘI Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI HỆ THỐNG AN SINH XÃ HỘI
• 2.1. Lịch sử hình thành và một số mô hình an sinh xã hội tiêu biểu trên thế giới
• 2.1.1. Mô hình Nhà nước xã hội của Otto Von Bismarck (Đức)
• 2.1.2. Mô hình Nhà nước phúc lợi của Lord Beveridge (Anh)
• 2.1.3. Mô hình nhà nước xã hội và các nguyên tắc cơ bản
• 2.2. Các mô hình an sinh xã hội
• 2.2.1. Mô hình dựa chủ yếu vào nguyên tắc bảo hiểm
• 2.2.2. Mô hình dựa vào nguyên tắc phân phối lại thu nhập
• 2.2.3. Mô hình 3P: Phòng ngừa - Bảo vệ - Thúc đẩy (Prevention - Protection - Promotion)
• 2.2.4. Mô hình sàn an sinh xã hội trong hệ thống an sinh xã hội
• 2.3. Các nhân tố ảnh hưởng tới hệ thống an sinh xã hội
• 2.3.1. Thể chế chính sách về an sinh xã hội
• 2.3.2. Thể chế tài chính
• 2.3.3. Các đối tác tham gia
• 3. Chương 3: AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Sự hình thành và phát triển của an sinh xã hội ở Việt Nam
• 3.1.1. An sinh xã hội ở Việt Nam trước cách mạng tháng 8 năm 1945
• 3.1.2. Chủ trương của Đảng và Nhà nước về An sinh xã hội
• 3.2. Các bộ phận cấu thành của an sinh xã hội ở Việt Nam
• 3.2.1. Bảo hiểm xã hội Việt Nam
• 3.2.1.1. Sự ra đời và phát triển
• 3.2.1.2. Tổ chức thực hiện bảo hiểm xã hội
• 3.2.1.3. Các chính sách bảo hiểm xã hội
• 3.2.1.4. Quỹ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam
• 3.2.1.5. Định hướng phát triển chính sách
• 3.2.2. Ưu đãi xã hội
• 3.2.2.1. Khái niệm, mục đích của ưu đãi xã hội
• 3.2.2.2. Sự hình thành phát triển các chính sách ưu đãi xã hội ở Việt Nam qua các thời kỳ
• 3.2.2.3. Đối tượng của ưu đãi xã hội
• 3.2.2.4. Các hình thức ưu đãi xã hội
• 3.2.3. Trợ giúp xã hội (cứu trợ xã hội)
• 3.2.3.1. Khái niệm, mục tiêu của cứu trợ xã hội
• 3.2.3.2. Đối tượng của trợ giúp xã hội
• 3.2.3.3. Các chính sách trợ giúp xã hội
• 3.2.3.4. Định hướng phát triển chính sách
• 3.3. An sinh xã hội đối với người nghèo
• 3.3.1. Chính sách hỗ trợ về y tế
• 3.3.2. Chính sách hỗ trợ nhà ở đối với hộ nghèo
• 3.3.3. Chính sách hỗ trợ về giáo dục và đào tạo
• 3.3.4. Bảo đảm thông tin cho người nghèo, vùng nghèo
• 3.3.5. Chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc đặc biệt khó khăn
• 3.4. Nguồn lực thực hiện an sinh xã hội
• 3.4.1. Nguồn lực tài chính từ ngân sách nhà nước
• 3.4.2. Nguồn lực tài chính huy động trong dân, từ các tổ chức trong và ngoài nước
• 3.5. Quản lý nhà nước và tổ chức thực hiện an sinh xã hội trên cả nước
• 3.5.1. Cơ quan quản lý nhà nước về an sinh xã hội
• 3.5.2. Nguyên tắc và cơ sở quản lý nhà nước về an sinh xã hội
• 3.5.2.1. Nguyên tắc quản lý Nhà nước về an sinh xã hội
• 3.5.2.2. Cơ sở quản lý Nhà nước về an sinh xã hội
• 3.5.3. Nội dung cơ bản về quản lý nhà nước về an sinh xã hội
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hướng dẫn tổng quan giáo trình an sinh xã hội nghề CTXH

Giáo trình an sinh xã hội cung cấp nền tảng kiến thức cốt lõi cho sinh viên ngành Công tác xã hội (CTXH) trình độ trung cấp. Môn học này trang bị hiểu biết về các khái niệm, bản chất và vai trò của hệ thống an sinh xã hội trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội. Nội dung môn học không chỉ giới hạn ở lý thuyết mà còn phân tích mối quan hệ giữa an sinh xã hội với các vấn đề chính trị, kinh tế, đặc biệt là trong xu thế toàn cầu hóa. Người học sẽ được tiếp cận các chính sách cụ thể như bảo hiểm xã hội, cứu trợ xã hội, và ưu đãi xã hội. Mục tiêu chính là giúp sinh viên nhận thức rõ trách nhiệm của Nhà nước, cộng đồng và cá nhân trong việc xây dựng một lưới an toàn xã hội vững chắc, đảm bảo quyền con người và thúc đẩy công bằng. Kiến thức từ giáo trình an sinh xã hội là công cụ thiết yếu để nhân viên công tác xã hội tương lai áp dụng vào thực tiễn nghề nghiệp, hỗ trợ hiệu quả các nhóm yếu thế và góp phần vào sự phát triển bền vững của quốc gia. Môn học cũng làm rõ các thách thức và định hướng phát triển hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam trong giai đoạn mới.

1.1. Khái niệm và bản chất cốt lõi của an sinh xã hội

An sinh xã hội được định nghĩa theo nhiều góc độ khác nhau. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), an sinh xã hội là “sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để chống lại tình cảnh khốn khổ về kinh tế và xã hội”. Trong khi đó, Ngân hàng Thế giới (WB) xem đây là “những biện pháp của chính phủ nhằm giúp cho các cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng đương đầu và kiểm chế được nguy cơ tác động đến thu nhập”. Về bản chất, an sinh xã hội là một chính sách xã hội cụ thể, được thể chế hóa bằng pháp luật. Nó hoạt động như một cơ chế phân phối lại thu nhập trong cộng đồng, vừa theo chiều ngang (giữa người khỏe và người ốm) vừa theo chiều dọc (giữa người giàu và người nghèo). Đồng thời, đây là một hệ thống che chắn, bảo vệ các thành viên xã hội trước những rủi ro xã hội và biến cố bất lợi, thể hiện sâu sắc chủ nghĩa nhân đạo và nhân văn.

1.2. Các chức năng chính của hệ thống an sinh xã hội

Hệ thống an sinh xã hội thực hiện nhiều chức năng quan trọng. Chức năng cơ bản nhất là bảo đảm thu nhập ở mức tối thiểu, giúp con người duy trì cuộc sống khi đối mặt với các rủi ro như ốm đau, tuổi già, thất nghiệp. Chức năng thứ hai là nâng cao năng lực quản lý rủi ro thông qua ba hoạt động chính: phòng ngừa rủi ro, giảm thiểu rủi ro và khắc phục rủi ro. Chức năng thứ ba là phân phối lại thu nhập, tạo sự công bằng và chia sẻ trong xã hội. Ngoài ra, an sinh xã hội còn thúc đẩy việc làm bền vững, phát triển thị trường lao động, và nâng cao hiệu quả quản lý xã hội. Thông qua các chính sách hỗ trợ, hệ thống này góp phần xóa đói giảm nghèo, giảm bất bình đẳng, tăng cường gắn kết xã hội và tạo tiền đề cho tăng trưởng kinh tế bền vững.

1.3. Ý nghĩa và vai trò trong nghề công tác xã hội

Đối với nghề công tác xã hội, an sinh xã hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nó là công cụ để thúc đẩy sự tiến bộ và công bằng xã hội, tạo ra một môi trường ổn định cho các tầng lớp dân cư. An sinh xã hội khơi dậy tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái trong cộng đồng, giúp chia sẻ gánh nặng cho những người yếu thế. Nó không chỉ là nhân tố ổn định mà còn là động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Các chương trình như chăm sóc y tế, trợ cấp thất nghiệp giúp người lao động yên tâm công tác, nâng cao năng suất. Hơn nữa, an sinh xã hội được xem là “chất xúc tác” giúp các quốc gia xích lại gần nhau hơn thông qua các chương trình hành động chung như phòng chống dịch bệnh, cứu trợ nhân đạo. Nhân viên công tác xã hội dựa vào nền tảng này để triển khai các hoạt động can thiệp và hỗ trợ đối tượng.

II. Phân tích các tác nhân tiêu cực đe dọa an sinh xã hội

Hệ thống an sinh xã hội trên toàn cầu đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Các tác nhân này không chỉ mang tính cục bộ mà có phạm vi ảnh hưởng rộng lớn, đe dọa sự ổn định và phát triển bền vững của nhiều quốc gia. Toàn cầu hóa, bên cạnh những lợi ích, cũng tạo ra khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn, đẩy hàng triệu người vào cảnh bần cùng. Các vấn đề môi trường như biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí, đất và nước đang gây ra những thảm họa sinh thái, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và sức khỏe con người, tạo gánh nặng khổng lồ cho các chính sách an sinh xã hội. Bên cạnh đó, các đại dịch như HIV/AIDS, xung đột vũ trang và khủng bố liên tục tàn phá cuộc sống, gây ra các cuộc khủng hoảng nhân đạo quy mô lớn. Sự bất bình đẳng xã hội, đặc biệt là bất bình đẳng giới và thu nhập, cùng với những thay đổi trong cơ cấu dân số, cũng là những yếu tố làm suy yếu mạng lưới an sinh. Việc nghiên cứu các tác nhân này là nhiệm vụ cấp thiết để xây dựng các giải pháp ứng phó hiệu quả.

2.1. Tác động của toàn cầu hóa và đói nghèo

Toàn cầu hóa là xu thế tất yếu nhưng cũng hàm chứa nhiều rủi ro. Nó có thể làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo, khiến các quốc gia và nhóm dân cư yếu thế bị "gạt sang bên lề". Theo báo cáo tại Hội nghị các nguyên thủ quốc gia ở Nam Phi (9/2002), “Tài sản của 3 nhà tỷ phú giàu nhất thế giới bằng tài sản của 49 quốc gia nghèo nhất thế giới cộng lại”. Tình trạng bảo hộ mậu dịch ở các nước giàu, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, gây tổn thương nghiêm trọng đến người nghèo và các quốc gia đang phát triển. Đây là một thách thức lớn đối với mục tiêu xóa đói giảm nghèo và đảm bảo an sinh xã hội toàn cầu.

2.2. Khủng hoảng môi trường và các thảm họa sinh thái

Biến đổi khí hậu được coi là nguy cơ nghiêm trọng nhất thế kỷ 21, gây ra các thảm họa thiên tai như hạn hán, bão lụt, nước biển dâng. Tình trạng ô nhiễm không khí, nguồn nước và đất đai đang ở mức báo động, đặc biệt tại châu Á, châu Phi và châu Mỹ La tinh. Theo WHO, ô nhiễm không khí gây ra khoảng 4 triệu ca tử vong mỗi năm chỉ riêng tại Trung Quốc. Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cảnh báo hơn 300 triệu người có nguy cơ mắc các bệnh dịch tả, thương hàn do nguồn nước bị ô nhiễm. Những thảm họa này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn đẩy hàng triệu người vào tình cảnh mất nhà cửa, bệnh tật, tạo áp lực khổng lồ lên hệ thống trợ giúp xã hội.

2.3. Vấn đề bất bình đẳng xã hội và biến đổi dân số

Bất bình đẳng xã hội, bao gồm bất bình đẳng về giới và thu nhập, là một rào cản lớn. Bất bình đẳng giới trong kinh tế khiến phụ nữ tại các nước đang phát triển mất đi khoảng 9.000 tỷ USD mỗi năm. Tại Việt Nam, hệ số Gini có xu hướng tăng, cho thấy khoảng cách giàu nghèo ngày càng rõ rệt. Song song đó, sự thay đổi cơ cấu dân số, như già hóa dân số ở các nước phát triển và bùng nổ dân số ở các nước nghèo, đặt ra những thách thức khác nhau cho hệ thống hưu trí và các dịch vụ xã hội. Những vấn đề này đòi hỏi các chính sách xã hội phải linh hoạt và toàn diện hơn để đảm bảo công bằng và ổn định.

III. Khám phá các mô hình an sinh xã hội tiêu biểu thế giới

Lịch sử phát triển của an sinh xã hội trên thế giới gắn liền với sự hình thành và hoàn thiện của nhiều mô hình khác nhau, phản ánh đặc điểm kinh tế, chính trị và văn hóa của mỗi khu vực. Việc nghiên cứu các mô hình này cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam trong quá trình xây dựng hệ thống an sinh xã hội của riêng mình. Hai trường phái kinh điển và có ảnh hưởng sâu rộng nhất là mô hình Nhà nước xã hội của Bismarck (Đức) và mô hình Nhà nước phúc lợi của Beveridge (Anh). Mô hình Bismarck nhấn mạnh nguyên tắc đóng-hưởng, chủ yếu hướng tới người lao động trong khu vực chính thức. Ngược lại, mô hình Beveridge mang tính phổ cập, bao phủ toàn dân và được tài trợ chủ yếu từ thuế, đặt nền móng cho khái niệm nhà nước phúc lợi. Ngày nay, các mô hình hiện đại hơn như mô hình 3P (Phòng ngừa - Bảo vệ - Thúc đẩy) của Ngân hàng Thế giới hay sáng kiến Sàn an sinh xã hội của Liên Hợp Quốc đang được áp dụng rộng rãi, thể hiện cách tiếp cận đa chiều và linh hoạt hơn trong việc giải quyết các rủi ro xã hội.

3.1. Mô hình Nhà nước xã hội của Bismarck Đức

Ra đời vào cuối thế kỷ 19 tại Đức, mô hình Bismarck được xem là nền tảng của hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc. Mô hình này dựa trên nguyên tắc cơ bản là “phát huy công bằng xã hội”, trong đó quyền lợi bảo hiểm tương ứng với quá trình đóng góp của người lao động. Đối tượng chính của mô hình này là người lao động làm công ăn lương trong khu vực chính thức. Nguồn quỹ được hình thành từ sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động. Mục tiêu của mô hình không phải là xóa đói giảm nghèo mà là duy trì mức sống cho tầng lớp lao động khi họ gặp các rủi ro như tai nạn, ốm đau, tuổi già. Nhà nước chỉ đóng vai trò tạo ra khuôn khổ pháp lý và quản lý, thay vì trực tiếp cung cấp dịch vụ.

3.2. Mô hình Nhà nước phúc lợi của Beveridge Anh

Được phát triển ở Anh vào năm 1942, mô hình Beveridge có cách tiếp cận hoàn toàn khác. Mô hình này hướng tới mục tiêu phổ cập, toàn diện và thống nhất. Phạm vi bao phủ là toàn dân, không phân biệt tình trạng việc làm. Nguồn tài chính chủ yếu đến từ thuế, thể hiện vai trò trung tâm của nhà nước trong việc cung cấp các dịch vụ an sinh xã hội cơ bản. Mức hưởng được quy định ở mức tối thiểu chung cho tất cả mọi người, nhằm đảm bảo một mức sống cơ bản và kích thích nỗ lực cá nhân. Mô hình này là nền tảng cho khái niệm Nhà nước phúc lợi, nơi nhà nước chịu trách nhiệm đảm bảo an ninh thu nhập và cung cấp các dịch vụ xã hội thiết yếu cho mọi công dân.

3.3. Các mô hình hiện đại 3P và Sàn an sinh xã hội

Mô hình 3P (Prevention - Protection - Promotion) của Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh ba chức năng: Phòng ngừa (bảo hiểm xã hội, y tế), Bảo vệ (trợ cấp tiền mặt, hiện vật), và Thúc đẩy (đào tạo, tín dụng vi mô). Cách tiếp cận này giúp nâng cao năng lực tự chủ của người dân. Trong khi đó, sáng kiến Sàn an sinh xã hội của Liên Hợp Quốc (2009) hướng tới việc đảm bảo cho mọi người dân mức thu nhập tối thiểu và khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội thiết yếu (chăm sóc sức khỏe, giáo dục, nước sạch). Sàn an sinh xã hội gồm nhiều tầng, từ hỗ trợ cơ bản do nhà nước đảm bảo đến các hình thức bảo hiểm tự nguyện, tạo ra một hệ thống bảo vệ toàn diện và bền vững.

IV. Cấu trúc và cách vận hành hệ thống an sinh xã hội Việt Nam

Tại Việt Nam, hệ thống an sinh xã hội được xây dựng và phát triển dựa trên chủ trương của Đảng và Nhà nước, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội qua từng thời kỳ. Lịch sử hình thành chính sách này bắt nguồn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, với mục tiêu “diệt giặc đói, diệt giặc dốt”. Trải qua nhiều giai đoạn, đặc biệt là từ thời kỳ Đổi mới, hệ thống này ngày càng được hoàn thiện và đa dạng hóa. Cấu trúc an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay bao gồm nhiều bộ phận cấu thành quan trọng, hoạt động bổ trợ lẫn nhau để tạo thành một mạng lưới bảo vệ toàn diện cho người dân. Các trụ cột chính bao gồm bảo hiểm xã hội (BHXH), trợ giúp xã hội (cứu trợ xã hội), ưu đãi xã hội đối với người có công, và các chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo. Mỗi bộ phận có đối tượng, mục tiêu và cơ chế hoạt động riêng, nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là ổn định đời sống nhân dân, giảm thiểu rủi ro và thúc đẩy công bằng xã hội.

4.1. Trụ cột Bảo hiểm xã hội BHXH ở Việt Nam

Bảo hiểm xã hội là trụ cột chính, giữ vai trò nền tảng trong hệ thống an sinh xã hội. Đây là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp các rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, hoặc hết tuổi lao động. Hệ thống BHXH Việt Nam bao gồm các chế độ bắt buộc và tự nguyện, đang từng bước được mở rộng để bao phủ nhiều nhóm đối tượng hơn. Quỹ BHXH được hình thành từ sự đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và có sự hỗ trợ của Nhà nước. Việc phát triển một hệ thống BHXH bền vững không chỉ đảm bảo an toàn cho người lao động mà còn tạo ra một nguồn vốn đầu tư quan trọng cho nền kinh tế.

4.2. Vai trò của Trợ giúp xã hội Cứu trợ xã hội

Trợ giúp xã hội là lưới an toàn cuối cùng, dành cho những đối tượng yếu thế, không có khả năng tự lo cho cuộc sống và không thuộc diện tham gia BHXH. Các chính sách này bao gồm trợ cấp thường xuyên cho người cao tuổi cô đơn, người khuyết tật nặng, trẻ mồ côi, và cứu trợ đột xuất cho các hộ gia đình gặp thiên tai, hỏa hoạn, mất mùa. Mục tiêu của trợ giúp xã hội là đảm bảo mức sống tối thiểu, giúp các đối tượng vượt qua khó khăn và hòa nhập cộng đồng. Nguồn lực thực hiện chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước và sự đóng góp của xã hội. Đây là bộ phận thể hiện rõ nhất tính nhân văn của chính sách xã hội.

4.3. Chính sách ưu đãi xã hội và xóa đói giảm nghèo

Ưu đãi xã hội là chính sách đặc thù của Việt Nam, thể hiện sự tri ân của Đảng và Nhà nước đối với người có công với cách mạng. Các hình thức ưu đãi rất đa dạng, từ trợ cấp hàng tháng, hỗ trợ giáo dục, y tế, nhà ở đến các chính sách khác. Song song đó, các chương trình xóa đói giảm nghèo là một bộ phận quan trọng, hướng tới việc hỗ trợ người nghèo, vùng nghèo thoát khỏi tình trạng khó khăn một cách bền vững. Các chính sách này bao gồm hỗ trợ về y tế (thẻ BHYT), giáo dục, nhà ở, tín dụng ưu đãi, và đảm bảo thông tin. Sự kết hợp giữa các chính sách này tạo ra một hệ thống hỗ trợ đa tầng, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển con người và đảm bảo công bằng xã hội.

V. Định hướng tương lai của hệ thống an sinh xã hội Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc phát triển một hệ thống an sinh xã hội hiện đại, bao trùm và bền vững là một trong những nhiệm vụ chiến lược của Việt Nam. Các văn kiện của Đảng, từ Đại hội IX đến Đại hội XII, đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện chính sách an sinh xã hội, coi đây là yếu tố then chốt để đảm bảo tiến bộ và công bằng xã hội. Định hướng phát triển trong tương lai tập trung vào việc mở rộng độ bao phủ của các chính sách, đặc biệt là bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế, hướng tới mục tiêu toàn dân. Đồng thời, cần đa dạng hóa các loại hình trợ giúp, chuyển đổi từ cứu trợ sang cung cấp dịch vụ bảo trợ xã hội dựa vào cộng đồng. Việc quản lý nhà nước cũng cần được nâng cao hiệu quả, ứng dụng công nghệ thông tin để xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về an sinh xã hội. Đây là những bước đi cần thiết để hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân và đối mặt hiệu quả với các thách thức trong tương lai.

5.1. Chủ trương của Đảng và Nhà nước về an sinh xã hội

Chủ trương của Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn nhất quán coi an sinh xã hội là nhiệm vụ trọng tâm. Cương lĩnh xây dựng đất nước năm 2011 đã khẳng định cần “hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội”. Nghị quyết Đại hội XII xác định mục tiêu “bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao phúc lợi xã hội” là một trong những nhiệm vụ tổng quát giai đoạn 2016-2020. Quan điểm chỉ đạo là phát triển một hệ thống đa dạng, linh hoạt, có khả năng bảo vệ mọi thành viên, nhất là các nhóm yếu thế. Các chính sách phải được đặt ngang tầm với chính sách kinh tế, đảm bảo sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và thực hiện công bằng xã hội.

5.2. Nguồn lực thực hiện và quản lý nhà nước về an sinh xã hội

Để thực hiện các mục tiêu đề ra, nguồn lực tài chính là yếu tố quyết định. Nguồn lực này đến từ ngân sách nhà nước, sự đóng góp của người dân, doanh nghiệp, và huy động từ các tổ chức trong và ngoài nước. Về quản lý nhà nước về an sinh xã hội, vai trò của các cơ quan từ trung ương đến địa phương được xác định rõ ràng. Các nguyên tắc quản lý bao gồm đảm bảo tính hệ thống, công khai, minh bạch và có sự tham gia của người dân. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, như Đề án xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về an sinh xã hội (Quyết định 708/QĐ-TTg), được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả quản lý, giảm thiểu tiêu cực và đảm bảo chính sách đến đúng đối tượng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình môn học An sinh xã hội được biên soạn bởi Tổ môn Công tác xã hội thuộc Khoa Sư phạm dạy nghề, Trường Cao đẳng Giao thông vận tải Trung ương I, ban hành chính thức theo Quyết định số 1955/QĐ-CĐGTVTTWI-ĐT ngày 31/11/2017 của Hiệu trưởng nhà trường. Tài liệu được thiết kế dựa trên chương trình khung đào tạo do Tổng cục Dạy nghề ban hành, phục vụ trực tiếp cho mô đun chuyên ngành thuộc nghề Công tác xã hội ở trình độ đào tạo nghề.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, môn học an sinh xã hội giữ vai trò cung cấp khối kiến thức nghiệp vụ nền tảng. Mục tiêu học tập trọng tâm là trang bị cho học sinh, sinh viên hệ thống lý luận cơ bản về an sinh xã hội, phân tích các rủi ro xã hội, làm rõ mối quan hệ giữa chính sách an sinh với sự phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời nắm bắt toàn diện hệ thống chính sách an sinh xã hội hiện hành tại Việt Nam. Về mặt kỹ năng, giáo trình hướng tới việc giúp người học xác định vị trí môn học trong tổng thể nghề công tác xã hội, vận dụng các nguyên tắc, mô hình an sinh vào quy trình trợ giúp xã hội, giải quyết chính sách và quản lý trường hợp trong thực tế.

Cấu trúc tài liệu được tổ chức thành 3 chương lớn với cách tiếp cận đi từ lý luận đại cương, so sánh đối chiếu các mô hình quốc tế, đến khảo sát chuyên sâu hệ thống chính sách và thể chế tại Việt Nam. Điểm đặc trưng của giáo trình là tính thực chứng cao, kết hợp chặt chẽ giữa cơ sở pháp lý, tiến trình lịch sử lập pháp và các số liệu thực tế qua hệ thống bảng biểu, hộp thông tin dữ liệu chuyên ngành.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             HỆ THỐNG GIÁO TRÌNH AN SINH XÃ HỘI
 Chương 1: Cơ bản về ASXH                  Chương 2: Mô hình ASXH quốc tế            Chương 3: ASXH tại Việt Nam

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo tiến trình logic gồm 3 chương chính:

• Chương 1: Những vấn đề cơ bản về an sinh xã hội (Thời lượng: 20 giờ): Tập trung làm rõ đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu của môn học; bản chất, chức năng và ý nghĩa của an sinh xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa. Giáo trình phân tích khái niệm an sinh xã hội theo nhiều góc độ: quan điểm của Lord Beveridge, Đạo luật An sinh Xã hội Mỹ năm 1935, Hiến chương Đại Tây Dương (1941), Công ước số 102 (1952) của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), các định nghĩa của Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và nghiên cứu của các chuyên gia Việt Nam. Chương này cũng phân tích 6 chức năng phổ quát và 3 chức năng đặc thù tại Việt Nam (Quản lý rủi ro, Phân phối lại thu nhập, Gắn kết xã hội), cùng các tác nhân đe dọa an sinh xã hội toàn cầu như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, đại dịch HIV/AIDS, chiến tranh, bất bình đẳng giới và chênh lệch thu nhập.

• Chương 2: Mô hình an sinh xã hội ở một số nước trên thế giới và các nhân tố ảnh hưởng tới hệ thống an sinh xã hội (Thời lượng: 40 giờ): Trình bày lịch sử hình thành và cấu trúc vận hành của hai trường phái kinh điển: Mô hình Nhà nước xã hội của Otto von Bismarck (Đức - dựa trên nguyên tắc bảo hiểm và đóng góp của người lao động) và Mô hình Nhà nước phúc lợi của Lord Beveridge (Anh - dựa trên sự hỗ trợ phổ quát từ ngân sách nhà nước). Đồng thời, chương này giới thiệu Mô hình 3P (Phòng ngừa - Bảo vệ - Thúc đẩy / Prevention - Protection - Promotion), Mô hình Sàn an sinh xã hội (Social Protection Floor - Liên Hợp Quốc 2009) và phân tích các nhóm nhân tố tác động gồm thể chế chính sách, thể chế tài chính và các đối tác tham gia.

• Chương 3: An sinh xã hội ở Việt Nam: Khảo cứu tiến trình phát triển an sinh xã hội qua các thời kỳ lịch sử, từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, giai đoạn kháng chiến và bao cấp, đến thời kỳ Đổi mới. Nội dung phân tích chi tiết các văn kiện Đại hội Đảng (từ Đại hội VI đến Đại hội XII), Nghị quyết số 15-NQ/TW và hệ thống các sắc lệnh, nghị định pháp lý. Chương này đi sâu vào 4 trụ cột an sinh cốt lõi: Bảo hiểm xã hội (lịch sử, tổ chức thực hiện, các chế độ, quỹ BHXH); Ưu đãi xã hội đối với người có công; Trợ giúp xã hội (cứu trợ thường xuyên và đột xuất); và Chính sách hỗ trợ người nghèo (y tế, nhà ở, thông tin, hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số). Cuối chương là cơ chế quản lý nhà nước và phương thức huy động nguồn lực tài chính.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận dựa trên các nguyên lý khoa học xã hội vững chắc:

• Lý thuyết rủi ro: Xác định rủi ro kinh tế - xã hội và thiên tai là tất yếu khách quan trong đời sống; an sinh xã hội là cơ chế can thiệp có tổ chức của Nhà nước và cộng đồng nhằm phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục hậu quả rủi ro.
• Cơ chế phân phối lại thu nhập: Giải thích cơ chế điều tiết theo chiều ngang (giữa người khỏe mạnh và người ốm đau, giữa các nhóm gia đình) và theo chiều dọc (từ nhóm thu nhập cao sang nhóm thu nhập thấp thông qua thuế và chi tiêu công).
• Cấu trúc 3 tầng lưới an sinh: Lưới 1 bảo vệ người lao động tham gia bảo hiểm; Lưới 2 bảo vệ các nhóm ưu tiên, người có công; Lưới 3 là mạng lưới an toàn tối thiểu bảo vệ toàn bộ thành viên xã hội.
• Khung sàn an sinh xã hội (UN/ILO 2009): Bảo đảm mức thu nhập tối thiểu và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu (y tế cơ bản, giáo dục, nước sạch, vệ sinh môi trường) cho mọi công dân.

Kỹ năng phát triển

Thông qua hệ thống kiến thức, giáo trình hình thành các năng lực chuyên môn cho người học:

• Kỹ năng phân tích chính sách: Nhận diện, phân loại và giải thích được các văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị, nghị định liên quan đến từng chế độ bảo hiểm xã hội, trợ giúp xã hội và ưu đãi người có công.
• Kỹ năng đánh giá đối tượng và quản lý trường hợp: Xác định đúng đối tượng thụ hưởng chính sách an sinh, phân loại mức độ dễ bị tổn thương của các nhóm xã hội nghèo, khuyết tật, người cao tuổi, phụ nữ và trẻ em.
• Kỹ năng vận hành quy trình nghiệp vụ: Hiểu và áp dụng đúng quy trình lập hồ sơ, chi trả trợ cấp, thẩm định điều kiện hưởng các chế độ bảo hiểm, cứu trợ xã hội tại cơ sở.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn với cấu trúc chuẩn hóa phục vụ trực tiếp cho quá trình đào tạo theo mô đun nghề nghiệp:

                            TIẾP CẬN PHƯƠNG PHÁP ĐÀO TẠO MÔ ĐUN
Tiếp cận tình huống                      Dữ liệu thực chứng                       Khảo sát lịch sử
Phân tích trường hợp qua 6 Hộp           Đối chiếu qua 2 Bảng và                  Truy vết tiến trình lập pháp
dữ liệu triển khai chính sách            6 Sơ đồ tổ chức, cơ cấu                  từ 1945 qua các Nghị định

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Kết hợp chặt chẽ giữa giảng dạy lý thuyết và hướng dẫn thực hành nghề nghiệp. Tổng thời lượng mô đun được phân bổ chi tiết cho từng chương (Chương 1: 20 giờ; Chương 2: 40 giờ...), giúp giảng viên dễ dàng thiết kế giáo án lý thuyết, thảo luận chuyên đề và hướng dẫn thực tế.
• Sử dụng bài tập và tình huống thực chứng: Giáo trình tích hợp hệ thống dữ liệu thực tế thông qua các "Hộp" chuyên đề để người học phân tích, điển hình như:
  • Hộp 1: Kết quả hoạt động Bảo hiểm xã hội từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.
  • Hộp 2: Kết quả thực hiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp.
  • Hộp 4 & 5: Kết quả thực hiện chính sách hỗ trợ nhà ở và bảo đảm thông tin cho người nghèo.
  • Hộp 6: Kết quả thực hiện chính sách đối với vùng đặc biệt khó khăn.
• Phân tích dữ liệu định lượng và sơ đồ hóa: Người học được rèn luyện năng lực đọc và diễn giải số liệu qua Bảng 1 (So sánh 2 trường phái Bismarck và Beveridge), Bảng 2 (Số người tham gia BHXH giai đoạn 2007-2012), cùng hệ thống Sơ đồ 1 đến 6 (minh họa mức lương trung bình ASEAN 2012, mô hình 3P, mô hình sàn an sinh, sơ đồ các đối tác tham gia và sơ đồ tổ chức bộ máy Bảo hiểm xã hội Việt Nam).
• Đánh giá và tự học: Tài liệu cung cấp danh mục văn bản luật và tài liệu tham khảo chuẩn mực, định hướng sinh viên tra cứu trực tiếp các quy định pháp luật hiện hành, các quyết định của Thủ tướng Chính phủ (như Quyết định 708/QĐ-TTg về cơ sở dữ liệu an sinh xã hội) để củng cố kiến thức độc lập.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Giải quyết khoảng trống giáo trình chuyên ngành: Đây là một trong những tài liệu giảng dạy nội bộ đầu tiên về an sinh xã hội được biên soạn chuyên biệt cho hệ đào tạo nghề Công tác xã hội tại Việt Nam, khắc phục tình trạng thiếu hụt giáo trình chuẩn hóa ở phân hệ đào tạo này.
• Tích hợp khung lý thuyết quốc tế hiện đại: Giáo trình cập nhật đầy đủ các sáng kiến toàn cầu như khung Sàn An sinh Xã hội của Liên Hợp Quốc năm 2009, phân loại 5 hợp phần an sinh của ADB, tiêu chuẩn Công ước số 102 của ILO, cùng mô hình can thiệp 3P (Phòng ngừa - Bảo vệ - Thúc đẩy).
• Tính hệ thống trong lịch sử lập pháp Việt Nam: Cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về các văn bản pháp lý từ năm 1945 đến nay, bao gồm các Sắc lệnh thời kỳ đầu (Sắc lệnh 54-SL, 105-SL, 29-SL, 188-SL, 76/SL, 77-SL), các Nghị định nền tảng (Nghị định 218/CP năm 1961, Nghị định 43/CP và 66/CP năm 1993, Nghị định 12/CP và 19/CP năm 1995 thành lập BHXH Việt Nam) cho đến Bộ luật Lao động và Luật Bảo hiểm xã hội.
• Cập nhật dữ liệu bối cảnh thực tế: Tài liệu đưa vào nhiều dẫn chứng thực tế về các nguy cơ toàn cầu tác động đến an sinh xã hội như số liệu ô nhiễm không khí của WHO/EEA, báo cáo chất lượng nước của UNEP, số liệu dịch bệnh của UNAIDS, báo cáo bất bình đẳng kinh tế của Oxfam và chỉ số Gini tại Việt Nam qua các công trình nghiên cứu khoa học.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học sinh, sinh viên ngành Công tác xã hội: Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho học sinh, sinh viên theo học nghề Công tác xã hội ở trình độ Trung cấp và Cao đẳng nghề, đóng vai trò là tài liệu học tập bắt buộc cho mô đun An sinh xã hội.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về nhập môn công tác xã hội, pháp luật đại cương và các vấn đề xã hội học cơ bản để tiếp thu tốt các khái niệm phân phối lại thu nhập và mô hình chính sách.
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm căn cứ chuẩn hóa khung chương trình giảng dạy, thiết kế bài giảng, xây dựng ngân hàng câu hỏi kiểm tra, đánh giá học phần và hướng dẫn thực địa cho sinh viên.
• Cán bộ nghiệp vụ và nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho cán bộ phụ trách công tác Lao động - Thương binh và Xã hội tại xã, phường; nhân viên công tác xã hội tại các trung tâm bảo trợ; cán bộ quản lý quỹ bảo hiểm và các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực giảm nghèo, bảo trợ nhóm yếu thế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được biên soạn dành cho đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế dành cho học sinh, sinh viên trình độ Trung cấp và Cao đẳng nghề Công tác xã hội, đồng thời là tài liệu giảng dạy cho giảng viên và tài liệu tham khảo cho cán bộ làm công tác chính sách xã hội.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng gì trước khi học môn này?

Người học cần nắm được kiến thức đại cương về khoa học xã hội, hệ thống pháp luật nhà nước và nhập môn nghề công tác xã hội để dễ dàng phân tích các quy định pháp lý cũng như các mô hình trợ cấp.

3. Sự khác biệt cốt lõi giữa hai mô hình Bismarck và Beveridge được trình bày trong giáo trình là gì?

Mô hình Bismarck (Đức) xây dựng an sinh xã hội dựa trên nguyên tắc đóng góp bảo hiểm của người lao động và chủ sử dụng lao động trong khu vực chính thức. Mô hình Beveridge (Anh) hướng tới an sinh xã hội toàn dân, bao phủ mức bảo vệ cơ bản do ngân sách nhà nước chi trả và quản lý.

4. Giáo trình hướng dẫn những kỹ năng thực tế nào cho nhân viên công tác xã hội tương lai?

Tài liệu trang bị kỹ năng nhận diện rủi ro xã hội, phân loại đối tượng cần bảo trợ, tra cứu và áp dụng đúng các chính sách bảo hiểm xã hội, ưu đãi người có công, trợ cấp thường xuyên/đột xuất và các chương trình hỗ trợ giảm nghèo tại cộng đồng.

5. Có những tài liệu bổ trợ hoặc căn cứ thực tiễn nào kèm theo trong giáo trình?

Giáo trình đính kèm hệ thống 2 Bảng so sánh - thống kê, 6 Hộp dữ liệu kết quả triển khai chính sách thực tế (BHXH, BHTN, hỗ trợ người nghèo), 6 Sơ đồ tổ chức - mô hình lý thuyết và danh mục các văn bản quy phạm pháp luật liên quan của Nhà nước.

---

Kết luận

Giáo trình An sinh xã hội của Trường Cao đẳng Giao thông vận tải Trung ương I là một tài liệu học thuật có cấu trúc logic chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa hệ thống lý thuyết chuẩn mực quốc tế và thực tiễn tổ chức an sinh xã hội tại Việt Nam. Thông qua việc phân tích từ nguồn gốc lý thuyết rủi ro, đối chiếu các mô hình kinh điển thế giới đến khảo sát chi tiết hệ thống chính sách và lịch sử lập pháp trong nước, giáo trình xác lập một lộ trình học tập bài bản, giúp người học phát triển đầy đủ kiến thức lý luận và năng lực thực thi chính sách trong hoạt động công tác xã hội chuyên nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: NHUNG VAN DE CO BAN VE AN SINH XÃ HỘI. (Thời gian: 20 giỏ) Mục tiêu: ~ Kiến thức + Nêu được đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu của môn học; + Trình bảy được một số khái niệm liên quan đến môn học; + Phân tích được ý nghĩa của an sinh xã h à các tác nhân tiêu cực đe dọa an sinh xã h ~ Kỹ năng: Xác định được vị trí của môn học trong chương trình đảo tạo nghề công tác xã hội. Từ đó, áp dụng có hiệu quá kiến thức an sinh xã hội trong nghề nghiệp. ~ Thái độ: Tích cực rèn luyện phẩm chất nghề nghiệp.

Đối tượng, nhiệm vụ và nội dung cơ bản của môn học. 1 Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu của môn học: Với mục tiêu phát triển một xã hội ổn định và bền vững, an sinh xã hội đã được nhiều trường đại học trên thể giới xây dựng để giảng dạy trong hệ thông các trường đại học kinh tế, đại học khoa học xã hội và nhân văn từ những năm 1950 của Thế kỷ XX. Môn học an sinh xã hội trang bị cho học sinh, sinh viên những kiến thức cơ bản về an sinh xã hội, giúp cho người học thấy được mỗi quan hệ giữa an sinh xã hội với phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao nhận thức của họ về an sinh xã hội trong xu hướng toàn cầu hóa, quốc tế hỏa đang diễn ra sôi động và mạnh mẽ hiện nay. Nhìn từ góc độ kinh tế, chính trị và xã hội thì đối tượng nghiên cứu của môn học an sinh xã hội là các mỗi quan hệ giữa con người với con người trong cuộc xông, trong lao động sản xuất.

trong cuộc đâu tranh chông đói nghèo và khắc phục những hậu quả do thiên tai, địch họa và do cả chính con người gây ra. Cúc mỗi quan hệ giữa con người với con người trong an sinh xã hội có tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc, Bởi vậy chúng vừa có thể là những mỗi quan hệ tự phát cũng vừa có thể là những mối quan hệ mang tính tự giác. Mặc dù là tự phát hay tự giác thì chúng đều được thự hiện thông qua hành lang pháp lý của Nhà nước và các chương trình kinh tế, xã hội do Nhà nước dé xướng. mối quan hệ hai bên rất chặt chẽ, như quan hệ giữa những người tham gia bảo hiểm với các doanh nghiệp bảo hiểm (Trong bảo hiểm thương mại).

Có những mỗi quan hệ ba bên, quan hệ giữa người lao động, người sử dụng lao động với Nhà nước trong (BHXH). Đỗổng thời còn có những mỗi quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng với các tổ chức kinh tế, xã hội với chính quyền địa phương và với Nhà nước (trong hoạt động cứu trợ xã hội).Tất cá các mối quan hệ đó đều được thực hiện trong các chính sách, các chương trình an sinh xã hội của từng nước. Với đổi tượng nghiên cứu như trên, môn học an sinh xã hội có những nhiệm vụ chủ yếu sau: - Giúp người học hiểu rõ bản chất, chức năng của an sinh xã hội, và chương trình trong hệ thống an sinh xã hội. ~ Trang bị những kiến thức cơ bản cho người học về BHXH, cứu trợ xã hội, ưu đãi xã hội, xóa đói giảm nghèo, bảo hiểm thương mại và các dịch vụ hỗ trợ an sinh xã hội.

~ Làm rõ các vấn đề về đối tượng tham gia, đối tượng được trợ cấp, quỹ tài chính và quản lý quỹ tài chính trong từng chính sách, từng chương trình an sinh xã hội. ~ Giúp người học hiểu rõ vì sao phải nâng cao nhận thức về an sinh xã hội trong điều kiện thế giới ngày nay, công tác quản lý Nhà nước về an sinh xã hội.